حالىق ءانى – حالىقتىڭ تاعدىرىمەن بىرگە ءوسىپ، بىتە قايناسىپ، ونىڭ قۋانىشى مەن مۇڭىن جەتكىزەتىن ۇلكەن سارىن ەكەنى بەلگىلى. ول – حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ دە ۇلكەن ءبىر سالاسى.
بۇگىنگى تىلىمىزگە تيەك بولاتىن دۇنيە حالىق اندەرىنىڭ ءوزى ەمەس، ءاربىر حالىق ءانىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تارماقتارى. ەگەر نازار سالىپ تىڭداساڭىز حالىق اندەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تارماعى سول حالىق انىندە ايتىلماقشى بولعان نەگىزگى ويعا، جەلىگە ەشقانداي قاتىسى جوق تىركەستەر بولىپ كەلەدى. مىسالى، «ەلىم-اي» انىندە بىلاي:
«قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى،
كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.
ەل-جۇرتىنان ايرىلعان جامان ەكەن،
قارا كوزدەن مولتىلدەپ جاس كەلەدى...»
ال، حالىق ءانى «ەكى جيرەن»: «كوشكەندە جىلقى ايدايمىن الامەنەن» دەپ باستالادى. «ءبىر بالا» ءانى بولسا:
«تالدان تاياق جاس بالا تايانبايدى،
بالا بۇركىت تۇلكىدەن ايانبايدى» دەپ شىرقالادى.
«شىنار-اي» انىندە:
«قاراتاۋدىڭ باسىنان ارشا اپ ءجۇرمىن،
كوتەرە الماي ارشامدى شارشاپ ءجۇرمىن» دەيدى.
كوزىڭىز جەتتى مە؟ بۇل تۋرالى مىسالدار وتە كوپ. شىن مانىندە بۇل تارماقتار حالىق انىندە وتە جوعارى، ماڭىزدى ءرول ويناپ تۇر. حالىق اندەرىندەگى فيلوسوفيالىق وي تەرەڭدىگى دە ءدال وسى باستاپقى تارماقتارىنان كورىنەدى. قازاق ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماندى، ءوز تانىم-تۇسىنىگىندەگى وسىناۋ دۇنيەنى حالىق اندەرىنىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان تارماقتارىندا ايتىپ، تىڭداۋشىسىنىڭ ەسىنە سالىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. «قارا تۋدىڭ باسىنداعى كوش» قازاق تانىمىندا ولاردىڭ بۇكىل ءومىرىن، بار بولمىسىن بەينەلەپ جاتقانداي. كوش ۇعىمى تەك حح عاسىردىڭ باسىندا عانا قازاق تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن شەتتەپ، ەتنوگرافياعا، بايىرعىلىققا، ەسكىلىككە اينالىپ كەتتى. ال، «بوس كەلە جاتقان تايلاق» بىزدىڭشە ول جاۋگەرشىلىك زاماننان حالىق ساناسىنا ابدەن ءسىڭىستى بولىپ قالعان ەرىنەن ايىرىلعان زارلى جاس انانىڭ بەينەسىن، سول ءبىر كوزىنە جاس مولدىرەپ، سوڭىنا قاراي-قاراي كوشتەن شەتتەپ كەلە جاتقان كوكىرەگى ساعىنىشقا تولى جانداردىڭ وبرازى.
جاس بالا قاي كەزدە تاياق تايانادى؟ ول دا بۇگىنگى تۇسىنىككە جات ەمەس. اكەدەن ايىرىلعان بالا عانا تالدان تاياق تايانىپ، ءولىمنىڭ سوڭىن اتقارادى.
مىنە، وسى تەكتەس تىركەستەردىڭ بارلىعىندا ءاننىڭ نەگىزگى جەلىسىنە جاناسپاسا دا، وزىندىك ءمان-ماعىنا جاتادى. ول اندەگى شاتتىق پەن قۋانىشقا، ماحاببات پەن ازىلگە تولى ومىرگە ولەڭ-جىر ارناماس بۇرىن وسى كۇنىنە شۇكىرشىلىك ايتقان، حالىقتىڭ ەسىنە وتكەن تاريحىن سالىپ، اتا-باباسىنا دەگەن ىززەت-قۇرمەتى جاتقانىن ايگىلەيدى.
مەيىرجان اۋەلحان
