ءولىم...ەشكىم ولىمنەن قاشىپ قۇتىلا المايدى جانە ادام ءدام تۇزى قاشان تاۋسىلاتىنىن بىلمەيدى. بالكىم ءتىرى جان يەسى ءولىمدى سەزەتىن قاسيەتكە يە شىعار؟ كوپ ادامدار جاقىن ادامدارىنىڭ ءولىمى تۋرالى بىلگەنىن ايتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، بىرنەشە اپتا بويى قايتىس بولاتىن ادامنىڭ دا ونىڭ جاقىندارىنىڭ دا بىر-بىرىنە دەگەن قارىم-قاتىناسىندا وزگەرىستەر بايقالادى.

ءبىرى مۇنى جاي عانا سايكەستىك دەپ ويلاسا، ەندى ءبىرى ءولىمنىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن ادام سەزەدى دەگەندى ايتادى.

عالىمدار ادامداردىڭ ءولىمنىڭ ءيىسىن سەزە الاتىنىن دالەلدەگەن. ارينە ءبىز ءارقاشان ونى بايقاي بەرمەيمىز. دەسەك تە، ءبىزدىڭ دەنەمىز ونى سەزەدى جانە وعان جاۋاپ بەرەدى.

ءبىزدىڭ ءيىس سەزۋ قابىلەتىمىز سانالى تۇردە عانا ءيىس سەزىپ قانا قويماي، ءتۇرلى حيميالىق بەلگىلەردى بايقاي الادى. ونى ادامنىڭ ميى ءقاۋىپ، قورقىنىش جانە جايلىلىق رەتىندە سۇرىپتايدى. بۇل يىستەردىڭ «نازىك» بولعانى سونشالىقتى ونى ءبىز بەيسانالى دەڭگەيدە قابىلدايمىز. دەسەك تە، ءبىز وعان جاۋاپ بەرەمىز.

ادامنىڭ دەنەسى اجىراي باستاعاندا ول پۋترەسين اتتى حيميالىق زاتتى بولەدى. ونىڭ ءيىسى ءتىرى جاننىڭ بارلىعىنان نەكروفوبيالىق سەزىمدى تۋدىرادى. ياعني ءيىستى سەزگەن ءتىرى جان مايىتتەن، جەرلەۋگە قاتىستى جورالعىلار مەن زاتتارعا دەگەن قورقىنىش پايدا بولادى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، ادامدارداعى بۇل رەاكسيا 420 ميلليون جىل بۇرىن قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن.

جانۋارلار ءۇشىن پۋترەسين ەكى ءقاۋىپ ءتۇرىنىڭ نەگىزى بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىرىنشىسى: جاقىن ماڭدا جىرتقىش ءجۇر دەپ قورقادى. ەكىنشىسى: فيزيكالىق قارىم-قاتىناس بولعان جاعدايدا ءولى دەنەدەگى پاتوگەندى ميكروبتار ولاردىڭ ومىرىنە ءقاۋىپ توندىرەدى.

ەكى جاعدايدا دا جانۋارلار بىردەي ارەكەت ەتەدى. ياعني، ءولىمنىڭ ءيىسىن سەزگەن جەردەن قاشادى. عالىمدار ادامدار دا ءدال وسىلاي ارەكەت ەتەمە الدە جوق پا سونى زەرتتەپ كوردى. ولار ارنايى تاجىريبە جۇرگىزىپ، كوكەيدەگى ساۋالدارىنا ناقتى جاۋاپ الا الدى.

زەرتتەۋ بارىسىندا ادامدار دا جانۋارلار سەكىلدى ارەكەت ەتەتىنى انىقتالدى. ماماندار 4 ءتۇرلى تاجىريبە جۇرگىزدى. وعان قاتىسۋشىلاردىڭ پۋترەسينگە، اممياك پەن سۋعا رەاكسياسىن تەكسەردى.

ساقتىق

ءبىرىنشى تاجىريبەدە عالىمدار ادامداردىڭ  پۋترەسيننىڭ قىسقا ۋاقىتقا اسەرىنە دەگەن قىراعىلىعىن بايقادى. ناتيجەسىندە بارلىق ءتىرى جاننىڭ ساقتىق سەزىمى جوعارى دەڭگەيگە دەيىن جەتكەنى انىقتالدى. باسقا سوزبەن ايتقاندا، سۋ مەن اممياكپەن سالىستىرعاندا پۋترەسيننىڭ ءيىسىن سەزگەندەر ەكى ەسە تەز سەزىپ، ەكى ەسە تەز ساقتىق شارالارىن ويلاستىرادى.

قاشۋ

زەرتتەۋشىلەر ەكىنشى تاجىريبەدە ەشتەڭەدەن حابارى جوق ادامدارعا نەنىڭ ءيىسى ەكەنىن انىقتاپ، ونىڭ جاعىمدىلىق دەڭگەيىنە باعا بەرۋگە  تاپسىرما بەردى.  شىن مانىسىندە عالىمدار ادامداردىڭ پۋرەسيننىڭ ءيىسىن سەزگەننەن كەيىن  8 مەتر قاشىقتىقتا قانشالىقتى تەز كەتۋگە تىرىساتىنىن انىقتاۋدى كوزدەدى.

ناتيجەسى -  پۋترەسيندى يىسكەگەن ادامدار زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان جەردەن تەزىرەك كەتۋگە تىرىسادى ەكەن. ءولىمنىڭ ءيىسى ادامداردا قاشۋعا يتەرمەلەيتىنى بەلگىلى بولدى.

قاتەر مەن قورعانىس سوزدەرى

عالىمدار ءۇشىنشى تاجىريبەدە ادامدار پۋترەسيندى يىسكەگەننەن كەيىن باستاعان سويلەمدى اياقتاۋىن سۇرايدى. اتالمىش حيميالىق زاتتىڭ ءيىسى ادامداردىڭ سويلەمدى نەگاتيۆپەن نەمەسە قورعاناتىن سوزدەرمەن اياقتاۋعا يتەرمەلەگەن. تاجىريبەگە قاتىسۋشىلاردىڭ كەيبىرى قوقان-لوقى كورسەتكەندە پايدالاناتىن سوزدەردى ايتقان.

قوعانىس پەن وشپەندىلىك

سوڭعى تاجىريبەنىڭ قاتىسۋشىلارى بەلگىلى ءبىر ءماتىندى وقىپ، وعان باعا بەرۋ كەرەك. ولار وقىپ جاتقان ۋاقىتتا تاجىريبە جۇرگىزۋشىلەر پۋترەسيننىڭ ءيىسىن سەزدىرەدى. ەشقايسىسى اتالمىش زاتتىڭ ءيىسىن سەزگەنىن بىلمەسە دە ءماتىن اۆتورىنا دەگەن وشپەندىلىك سەزىمدەرىن بىلدىرگەن. بۇل ادامداردىڭ بەيسانالى تۇردە ءولىمنىڭ ءيىسىن سەزگەنىنىڭ وزىندە قورعاناتىن ارەكەتتەر جاسايتىنىن كورسەتتى.

قورىتىندى

جۇرگىزىلگەن 4 تاجىريبە دە ادامدار پۋترەسيندى سانالى جانە بەيسانالى تۇردە دە  سەزە الاتىنىن كورسەتتى. بەلگىلى بولعانداي، ءبىز ءولمىنىڭ ءيىسىن سەزىپ قانا قويماي، وعان ايرىقشا جاۋاپ بەرەدى ەكەنبىز.

دايىنداعان: اسەم المۇحانبەت