2018 جىلى رەسەيدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتەدى. رف زاڭىنا سايكەس رەسەيدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى كەلەسى سايلاۋعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار. بۇعان دەيىن شەتەلدىك ساراپشىلار كورشى ەلدەگى سايلاۋعا قاتىستى ءتۇرلى بولجامدار ايتقان ەدى. ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ورنىن باسقا بىرەۋ باسۋى مۇمكىن بە؟ رەسەي بيلىگىنىڭ اۋىسۋى قازاقستانداعى ساياسي احۋالعا قالاي اسەر ەتەدى؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە Qamshy.kz ءجۋرناليسى قازاقستاندىق ساياساتكەر مەن ساياساتتانۋشىلار اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزدى.

ءامىرجان قوسانوۆ، ساياساتكەر:

«كرەمل كازاقستانداعى «مۇراگەر» وپەراسياسىنان تىس قالا المايدى»

فورمالدى تۇردە پۋتين كەلەسى مەرزىمدە پرەزيدەنت بولا الادى. ەگەر دە ول ءوزىن ۇسىنسا، كونستيتۋسيا دا بۇزىلمايدى، ءبارى زاڭعا سايكەس بولادى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدە مىقتى، ۇيىمداسقان، پارلامەنتتىك جانە پارتيالىق مىنبەگە وپپوزيسيا دا جوق: كرەمل ونىڭ ءبارىن قۇقىقتىق الاڭنان قۋىپ تاستاعان، ال ەلدە ءبارى رەسمي وپپوزيسيا قۋىرشاق ىسپەتتەس، بيلىكتىڭ ساياسي جوبالارى سەكىلدى. سوندىقتان فورمالدى تۇردە ءپۋتيننىڭ تاعى دا ءبىر سايلاۋعا تۇسۋىنە جانە فورمالدى تۇردە جەڭىپ شىعۋىنا كوپ كەدەرگى جوق.

ءبىراق فورمالدى ەمەس جايتتار دا جوق ەمەس. ويتكەنى وسى زاماندا كوپتەگەن ساياسي پروسەستەر مەن تەندەنسيالار تەك قانا اعىمداعى وكىمەتتىڭ قولىندا جانە قاتاڭ باقىلاۋىندا بولۋى مۇمكىن ەمەس.

بىرىنشىدەن، فيزيكادا «مەتالدىڭ شارشاۋى» دەگەن تەرمين بار. ساياساتتا دا سونداي «شارشاۋ» بار: ءپۋتيننىڭ پرەزيدەنت بوپ، باققا وتىرعانىنا اتتاي 18 جىل بولماق. بۇل وركەنيەتتى ەلدەردە پرەزيدەنتتەر بەس نە ون جىلدا اۋىسىپ تۇرعان قازىرگى زامان ءۇشىن وتە ۇزاق مەرزىم. سوندىقتان دا اۋديتوريا جىل سايىن بەرىلەتىن، ءبىراق كوپ جاعدايدا ورىندالا بەرمەيتىن ءبىر ادامنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامارىنان شىنىمەن دە شارشايدى.

ەكىنشىدەن، ەكونوميكاسى بىزدىكى سەكىلدى تەك مۇناي ساتۋعا نەگىزدەلگەن رەسەيدىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. وليگارحتىق سيپاتتاعى ەكونوميكا ساياسي جۇيەنىڭ دە بولمىسىن انىقتاپ وتىر. وعان ۋكرايناداعى ساياساتىنا قاتىستى باتىس ەلدەرىنىڭ بىرلەسكەن، ۇجىمدىق سانكسيالارىنىڭ اۋىر، ەسەڭگىرەتىپ جىبەرەر سالدارىن قوسىڭىز: رەسەي ەكونوميكاسى باتىس بانكتەرىنىڭ قارجىلارى مەن جوعارعى تەحنولوگيالارعا ولەردەي ءزارۋ، ولار بولسا، سانكسيالار تالاپتارىن ورىنداۋعا ءماجبۇر ءارى مىندەتتى.

سوندىقتان دا الداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا كرەملگە تاۋەلدى ەمەس تۇلعا نە كۇش شىعا قالسا، ولاردىڭ قازىرگى بيلىككە قاتىستى ايتار سىني تەزيستەرى مەن جالپىدەموكراتيالىق، سونىڭ ىشىندە بۇرىن-سوڭدى بوپ كورمەگەن كوررۋپسيا تۋرالى ۇراندارىن سايلاۋشىلار قولداپ-اق كەتۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان دا كرەمل الداعى سايلاۋدى مەيلىنشە قاتاڭ سەنارييمەن وتكىزەرى انىق. سول باياعى بىرەن-ساران، پۋتينگە ءقاۋىپسىز بالاما كانديداتتار ۇسىنىلۋى مۇمكىن.

بۇل سايلاۋ، ءسوزسىز، پوستسوۆەتتىك كەڭىستىككە، سونىڭ ىشىندە 7 جارىم مىڭ شاقىرىم ورتاق شەكاراسى بار ءبىزدىڭ ەلگە دە اسەر ەتەرى حاق. سونىڭ ىشىندە كرەمل قازاقستاننىڭ بولاشاق باسشىسىن انىقتاۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىسارى تۇسىنىكتى. وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى كرەمل كازاقستانداعى «مۇراگەر» وپەراسياسىنان تىس قالا المايدى. ونىڭ ءوزى ءسىز ايتىپ وتىرعان ساياسي اسەردىڭ «كوكەسى» بولماق.

ال ەكونوميكالىق جاعىنان، ول اسەر ەكى ەل ارالىق قارىم-قاتىناستار مەن ەاەو اياسىنداعى ورتاق زاڭناما مەن پراكتيكاعا نەگىزدەلمەك. سول سەبەپتى باتىس سانكسيالارى كۇنى ەرتەڭ رەسەيلىك بيزنەسپەن ورتاق جوبا جاساعىسى كەلەتىن قازاقستاندىق كومپانيالارعا ءوز سالقىنىن تيگىزبەك. وسى جايتتىڭ كەسىرىن مەيلىنشە ازايتۋ ءۇشىن ۇكىمەت وسى باستان ويلانا بەرۋى ءتيىس.

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءارى قاراي جۇمىس ىستەي مە؟

ءقازىردىڭ وزىندە ول وداق ءبىرشاما تۇرالاپ قالدى. ناقتى ءارى بارشانى مويىنداتاتىنداي وڭ ناتيجەلەر جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان دا بۇل وداق كەشەگى تمد يدەياسى سەكىلدى كوبىنەسە دەكلاراتيۆتى سيپاتقا يە بولادى دەپ ويلايمىن.

دوسىم ساتپايەۆ، ساياساتتانۋشى:

«رەسەي پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ىقپالىن قايتارىپ الۋعا تالپىناتىن بولادى»

رەسەيدەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ دەگەندە ءپۋتيننىڭ فرانسيانىڭ جەرگىلىكتى گازەتىنە بەرگەن سۇحباتى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. اتالمىش سۇحبات، قاتەلەسپەسەم، وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا شىقتى. وندا رەسەيدەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تۋرالى ءسوز قوزعالدى جانە پۋتينگە "2018 جىلى سايلاۋعا قاتىسادى ما؟" دەگەن سۇراق قويىلدى. ۇمىتكەرلەرگە قاتىستى ول ەشكىمنىڭ ەسىمىن اتامادى. ال ءوزى زاڭ بويىنشا ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنۋعا تولىق قۇقىعى بار ەكەنىن ايتتى. دەگەنمەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرمەدى.  

رەسەيدىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتى "ءپۋتيننىڭ ورنىن كىم باسۋى مۇمكىن؟" دەگەن سۇراقپەن ساۋالناما  جۇرگىزدى. وعان سايكەس، كوشباسشى بەستىككە رەسەيدىڭ ساياسي ەليتاسى كىردى. ءبىرىنشى ورىندا دميتريي مەدۆەديەۆ. ول بۇرىن پرەزيدەنت بولعان، تاجىريبەسى بار. ەكىنشى ورىندا ماسكەۋ مەرى سەرگەي سوبيانين. ءۇشىنشى ورىندا الەكسەي ديۋمين. ءتورتىنشى ورىندا قورعانىس ءمينيسترى. بەسىنشى ورىندا فەدەراسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ۆالەنتينا ماتۆيەنكو. رەسەيدە العاش رەت ءپۋتيننىڭ ورنىن باساتىنداردىڭ اراسىندا ايەل ادام بار.

رەسەيدىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالناماسىنان پرەزيدەنتتىككە ءپۋتيننىڭ جانىنداعى ادامدار عانا ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءپۋتيننىڭ ورنىنا باسقا بىرەۋ كەلسە دە، ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولادى دەپ ايتا المايمىن. ارينە، رەسەي قوعامىندا جاڭا جاۋ ىزدەۋ ىشكى موبيليزاسياسى دا، بۇرىنعى جاۋلارمەن بەلسەندى تۇردە كۇرەس تە جالعاسادى.

رەسەيلىك تاريح عىلىمدارى كانديداتىنىڭ، ماعىناسى «قازاقستاندا ۋكراينا سەنارييى قايتالانۋى مۇمكىن» دەگەنگە ساياتىن شۋلى ماقالاسى شىقتى. مۇنداي ماتەريالدار 2014 جىلدان بەرى وتە ءجيى شىعاتىن بولدى.  سوندىقتان ءپۋتيننىڭ بيلىككە كەلگەندەگى ىشكى ساياساتى ساقتالادى. ياعني، ۋكرايناداعى شيەلەنىستەن كەيىن دە ءدال وسى ساياسات جالعاسىن تابادى. رەسەيدىڭ ساياساتى اگرەسسيالى ارەكەتتىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان. رەسەي پوستكەڭەستىك ەلدەرگە ىقپالىن قايتارىپ الۋعا تالپىناتىن بولادى. ءوزىنىڭ شارتتارىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا جۇرگىزۋگە بارىنشا تىرىسادى. وكىنىشكە قاراي، ءدال وسى قاتىناس ساقتالادى. بيلىككە جاڭا پرەزيدەنت كەلسە دە، ودان سالماقتى وزگەرىستەردى كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. رەسەي بيلىگى ءوز ساياساتىنىڭ تۇتقىنىنا اينالىپ وتىر.

رەسەي حالقىنىڭ كوبى ءپۋتيندى قولدايدى. بۇرىنعى جانە قازىرگى جاۋلارىنان ونى قورعان كورەدى. جاقىندا رەسەيلىكتەردىڭ اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، ءپۋتيندى قولدايتىنداردىڭ سانى 82%-عا جەتكەن. ياعني، كوپتەگەن رەسەيلىكتەر ءپۋتيندى قايتا پرەزيدەنت رەتىندە كورگىسى كەلەدى. ءتىپتى، پۋتين بولماعاننىڭ وزىنە وعان ۇقسايتىن ادامدى كورگىسى كەلەدى. سوندىقتان بيلىككە كەلگەن پرەزيدەنت وعان ۇقساۋعا تالپىنادى.

راسۋل جۇمالى، ساياساتتانۋشى:

«رەسەيدە بيلىك اۋىسسا دا، رەسەيدىڭ كورشى ەلدەرگە جۇرگىزەتىن ساياساتى سول قالپىندا قالادى»

بيلىك باسىنا پۋتيننەن باسقا بىرەۋدىڭ كەلۋ ىقتيمالدىعى وتە تومەن. پۋتين قازىرگى بيلىكتى وسى قالپىندا ساقتاپ، قايتا سايلاۋعا ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. رەسەي ساياساتىنىڭ نيەتى، ۇستانىمى وزگەرە قويمايتىندىعىنىڭ كورسەتكىشى سول. رەسەيدىڭ ساياساتى الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايلانىستى ەمەس.

رەسەي باسشىلىعى بيلىك باسىنان كەتكەننىڭ وزىندە ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى وزگەرمەيدى. حالىقارالىق جاعداي، باتىسپەن تەكەتىرەس، اقش-تىڭ جانە باتىستىڭ سانكسيالارى، رەسەيدىڭ جەمقورلىققا، ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاتىستى ىشكى  بىلىقتارى تۇبىمەن وزگەرمەسە دە، بۇعان دەيىنگى قاتقىل ارەكەتتەردەن، مالىمدەمەلەردەن ءسال اۋىتقۋى ىقتيمال.

پرەزيدەنتتىك سايلاۋ جاقىنداعان سايىن وعان كىم ۇمىتكەر بولۋى مۇمكىن دەگەن تاقىرىپتا ءتۇرلى بولجامدار جاسالىپ ءجۇر. رەسەي مەن شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سايكەس، سايلاۋعا الەكسەي ناۆالنىي، قوعامدىق بەلسەندى سەرگەي ۋدالسوۆ جانە ت.ب ەسىمدەرى اتالىپ ءجۇر. ناۆالنىي ءتۇرلى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى، ال ۋدالسوۆ سوتتالعان. سوندىقتان ولاردى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا جولاتپاۋى دا مۇمكىن.

حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ىقپالىمەن، رەسەي سايلاۋدى دەموكراتيالىق جولمەن وتكىزدى دەگەن اتاققا يە بولۋ ءۇشىن ولاردىڭ كانديداتۋراسىن وتكىزۋى دە ىقتيمال. سولاي بولعاننىڭ وزىندە بۇل رەسەيدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ وزگەرۋىنە كوپ اسەرىن بەرمەيدى. ءبىراق وپپوزيسيالىق ۇمىتكەرلەر بيلىككە كەلسە، ولاردىڭ ۇستانىمدارىنىڭ 99% پۋتيندىكىنەن ەش ايىرماشىلىعى بولمايدى. «قىرىمدى ساقتاپ قالامىز. دونباستاعى ساياساتتى جۇرگىزەمىز. باتىسپەن تەكەتىرەستى ساقتايمىز» دەگەن باياعى يمپەرياشىل ۇستانىم. رەسەي ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا دا، ەسىمدەرى اتالعان ازاماتتار بيلىك باسىنا كەلسە ەكىنشى پۋتين بولىپ شىعادى. ءتىپتى، ناۆالنىيدى ءقازىردىڭ وزىندە «ەكىنشى پۋتين» دەپ اتايدى.

رەسەيدە وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءارقاشان بالاما تۇردە وتەدى عوي. بۇل ءسوز جۇزىندەگى بالاما تالاپكەرلەر. ولار پۋتينمەن سايلاۋعا تۇسەدى. ال ءىس جۇزىندە جاي عانا قۋىرشاق. جيرينوۆسكيي، ۆەرونوۆ سياقتىلار ءپۋتيننىڭ باسەكەلەسى رەتىندە كورىنەدى. ءىس جۇزىندە ولار كرەملدىڭ ايتقانىنان شىقپايدى.

رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتى قازاقستانعا دا قاتىستى. مەنىڭشە، ءتىپتى بيلىك وزگەرسە دە، رەسەيدىڭ كورشى ەلدەرگە جۇرگىزەتىن ساياساتى سول قالپىندا قالادى. سول باياعى يمپەرياشىل، باسىمشىل، ءوزىمشىل، كورشى ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە قول سۇعاتىن ساياسات ساقتالادى. ارينە، قازاقستان بارلىعىن ساراپتاپ، تالقىلاۋ كەرەك. بارلىعى قازاقستاننىڭ ساياسي ۇستانىمىنا، ەرىك-جىگەرىنە، الەۋمەتىنە بايلانىستى.

ساۋالنامانى جۇرگىزگەن: اسەم المۇحانبەت