بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە اگرارلىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ جول كارتالارى تانىستىرىلدى دەپ حابارلايدى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى ق ر اشم باسپا ءسوز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساپ.

كارتا ءار باعىت بويىنشا نەگىزگى ماسەلەلەردى انىقتايدى سونداي-اق، كەڭەيتىلگەن تالداۋ جۇرگىزە وتىرىپ، ءتيىستى باعىتتار بويىنشا ناقتى شارالار قابىلدايدى.
جول كارتاسى كەلەسى نەگىزگى باعىتتار بويىنشا ازىرلەندى: تۇقىم شارۋاشىلىعىن، وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرالدارى ءوندىرىسىن، اگروحيميانى، ازىق ءوندىرىسىن (ازىق تەڭگەرىمى)، وتارلى قوي شارۋاشىلىعىن، كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارىن دامىتۋ جانە ەگىستىك جەرلەردى يگەرۋ.
اوك-تى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ كارتاسى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى پاركتەرىنىڭ جاي-كۇيىمەن قوسا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن وندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ الەۋەتىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى. تالداۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس، اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى پاركىندەگى تراكتورلاردىڭ 65%، كومباينداردىڭ 46% پايدالانۋ مەرزىمى 17 جىلدان اسقان. سونداي-اق تراكتورلاردىڭ 15% ىستەن شىققان، 26% ەسەپتەن شىعارۋعا جاتادى. كومباينداردىڭ دا جاعدايى وسىنداي.

ەسكى تەحنيكالاردى پايدالانۋ شىعىندى كوبەيتەدى جانە ەگىندى تولىق جيناپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

وسى سەبەپتەن، ەگىن جيناۋ جۇمىستارى كەزىندە ءداندى جانە مايلى داقىلداردىڭ 14% ۋاقىتىندا جيناپ الا الماۋ 200 ملرد. تەڭگە شىعىن كەلتىرىپ وتىر.
وسىنداي جاعدايلاردىڭ الدىن-الۋ ماقساتىندا اوك-تى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ كارتاسى ازىرلەندى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن جەڭىلدىكتەر، وتاندىق وندىرۋشىلەردەن اسپالى جانە تىركەمەلى تەحنيكا ساتىپ الۋشى شارۋالارعا جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيەلەر قاراستىرىلدى.
جالپى، كارتانىڭ نەگىزگى ماقساتى شارۋالاردىڭ كىرىسىن 20%-عا كوتەرۋ، ەڭبەك ونىمدىلىگىن 1،5 ەسەگە، ءونىم ءوندىرىسىن 2 ەسەگە ارتتىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى پاركىن جاڭارتۋ.

تۇقىم شارۋاشىلىعى كارتاسىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن جاراقتاندىرۋ جانە تۇقىمنىڭ ءتيىمسىز سورتتارىن پايدالانۋدان تۋىندادى. سوڭعى 5 جىلدا ەليتالى تۇقىمداردى سەبۋ ورتاشا ەسەپپەن 4،6%-دى قۇراعان. عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك ەگىننىڭ ونىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ 20% تومەنگى رەپرودۋكتورلى تۇقىمدى پايدالانۋدان بولادى.

ەليتالى تۇقىم شارۋاشىلىعىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە ەگىس جيناۋ تەحنيكالارىنىڭ جارتىسى ياعني 2/3 تۇقىم تازالاۋ تەحنيكالارى 10 جىلدان استام ۋاقىت پايدالانىلعان. 83%تۇقىم سەبەتىن، 72% استىق جينايتىن، 94% تۇقىم تازالايتىن قۇرالدار جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. تۇقىم شارۋاشىلىعىندا پايدالانالاتىن تەحنيكالاردىڭ ەلەكتر قۋاتى مەن قۇرال-جابدىقتارىننىڭ شىعىنى 1،1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق ەسكىرگەن تۇقىم تازالايتىن تەحنيكالار تۇقىمنىڭ ساپاسىن تومەندەتەدى.

وسىعان وراي، تۇقىم شارۋاشىلىعىنا تالداۋ جۇرگىزىلىپ، ناقتى جۇيەلىك شارالار ازىرلەندى. تۇقىم شارۋاشىلىعى بويىنشا سۋبسيديا بەرۋدىڭ مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ، سۋبسيديانى تەك قانا جوعارى سورتتى ساپالى ونىمدەرگە بەرۋ، سونىمەن قاتار، رەسپۋبليكا بويىنشا جۇمىس ىستەپ تۇرعان سۋبسيديا بەرۋ سحەماسى قايتا قاراستىرىلۋدا. ەگىننىڭ جانە ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن 1-دەن تومەن ەمەس رەپرودۋكسيالى وندىرىستىك ەگىستىك تۇقىمدارىن پايدالانۋ. بۇل ەليتالىق تۇقىمدى ەگىستىك القاپتارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن 2018 جىلى 6%-عا، 2021 جىلى 21%-عا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن تولىققاندى ازىقتاندىرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جول كارتاسىنىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى جەم-شوپتىڭ تاپشىلىعى وتكىر ماسەلە.

ازىق ءوندىرىسىن (ازىق تەڭگەرىمى) دامىتۋ كارتاسى بويىنشا وبلىستاردىڭ ازىق وندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشتەرى انىقتالدى. وسى كارتا نەگىزىندە اينالىمعا جاڭا جەرلەردى قوسۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ نەگىزىندە ازىق ءوندىرىسىن ارتتىرۋ شارالارى قولدانىلادى. كارتا نەگىزىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتا وتىرىپ، مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن 21% ارتتىرۋ، سونىڭ ىشىندە ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىن 19% ارتتىرۋ، مال تۇقىمدارىنىڭ تۇرلەرىن 21% ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. قوسىمشا جالپى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 255،6 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى.

مال ازىعى ءونىمىن دامىتۋ ءۇشىن كەلەسى شارالار قولدانىلادى: 1 گەكتارۇشىن ءبىر جىلدىق جانە كوپ جىلدىق شوپتەردى سۋبسيديلاۋدى جالعاستىرۋ، قۇنارى مول جەم ءشوپ شىعاراتىن كىشى سەحتاردى ساتىپ الۋشىلارعا سۋبسيديا بەرۋ، «ازىق-تۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراسياسى» اق-نان قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن ارپا ساتىپ الۋ.
شارۋالاردى دەر كەزىندە تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇر. جىل سايىن 260-290 مىڭ توننا تىڭايتقىش سەبىلەدى بۇل نەگىزگى قاجەتتىلىكتىڭ 10% عانا.

اگروحيميالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا توپىراق الاڭدارىندا ازوت جانە فوسفوردىڭ ۇلەسى تومەن ەكەندىگى بايقالادى.

كىشىگىرىم جەر تەلىمدەرى بار كوپتەگەن شارۋالار تىڭايتقىشتاردى تىكەلەي زاۋىتتاردان تەمىر جول ارقىلى جەتكىزۋ ءتيىمسىز بولىپ كەلەدى. سوندىقتان ونىمدەردىڭ ءتۇر-تۇرىن جاقىن قويمالاردان ساتىپ الۋ ءتيىمدى.

اگروحيميانى دامىتۋ كارتاسى اياسىندا ءار وبلىس ءۇشىن جەردى تىڭايتۋدىڭ ءبىرىڭعاي نورماسىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. بۇل قوسىمشا تىڭايتۋ كولەمىن، نەگىزگى تىڭايتۋ تۇرلەرىن سۋبسيديالاۋ ءۇشىن قوسىمشا 3،9 ملد تەڭگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە تىڭايتقىشتاردى ەنگىزۋ كولەمى 261-دەن 777 مىڭ تونناعا ارتادى نەمەسە تۇتىنۋ كولەمىن 10%-دان 30%-عا كوبەيەدى.

سوڭعى 6 جىلدا ازىق-تۇلىكتىڭ كوتەرمە ساۋدا ءوندىرىسى ءوستى. ونىڭ 80%-دان استامى شاعىن ساۋدا ورتالىقتارى بولسا، 9% ءىرى كوتەرمە فورماتتا جۇمىس ىستەيدى. بۇل كولىك شىعىندارىنىڭ ۇلعايۋىنا، تاۋارلاردى تيەۋ، ءتۇسىرۋ كەزىندە ونىمدەردىڭ زاقىمدانۋىنا اكەلەدى. قازاقستاندا تاۋارلاردى تاسۋ كەزىندەگى ونىمدەردىڭ زاقىمدانۋى 40%-دى قۇراپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى ازىق-تۇلىك شىعىنىنا اسەر ەتۋدە. تاۋار وندىرۋشىلەردەن تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە باعا 2،3 نە ودان دا كوپ ءوسىپ كەتىپ جاتىر.

سونىڭ اسەرىنەن تۇتىنۋشى مەن تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ورتاسىنداعى دەلدالدار پايدا كورىپ وتىر.

كوتەرمە-ساۋدا ورتالىعىن دامىتۋ كارتاسى اياسىندا ازىق-تۇلىك تاۋارلارىن كوتەرمە ساۋدامەن الۋ بويىنشا اناليز جۇرگىزىلدى. كارتا بويىنشا كوتەرمە-ۇلەستىرۋ ورتالىعى سياقتى بولشەك ساۋدا ءۇشىن ازىق- تۇلىك تاۋارلارىن كوتەرمە ساۋدامەن ساتۋ ۇيىمداستىرىلاتىن جەر، ءۇي الدىندا دۇكەندەر، مەيرامحانا، كافە، قوناق ۇيلەر جۇيەسى ءبىرىڭعاي كوتەرمە توبىن قۇرۋ ۇسىنىلادى.

جىل سايىن 3،4 ملن. گەكتار جەر وڭدەلەدى ونىڭ ىشىندە 1،5 ملن. گەكتار جەر زيانكەستەرمەن، اۋرۋلارمەن زاقىمدالعان جەرلەر.

وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرالدارى ءوندىرىسىن دامىتۋ كارتاسى اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە ارام شوپتەرمەن زياندى جانە اسا ءقاۋىپتى ورگانيزمدەرمەن كۇرەسۋ، كارانتيندى وبەكتىلەردى جويۋ ءۇشىن پەستيسيدتەردى جانە بيوپرەپاراتتاردى ساتىپ العان شىعىنىن سۋبسيديامەن قامتاماسىز ەتۋ. سونداي-اق جەكە مەنشىك يەلەرىندەگى باقشالاردا جويىلعان جەمىس اعاشتارىنىڭ شىعىندارىن وتەۋ.

اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن ساپالى پەستيسيدتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا پەستيسيدتەردىڭ ساپاسىن قاداعالاۋ جۇزەگە اسىرىلعان. سونىمەن قاتار، يمپورتتىق پەستيسيدتەردىڭ ققس-ن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جويۋ قاراستىرىلۋدا. پەستيسيدتەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تالابى قاتاڭداتىلعان.
وتارلى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كارتاسى اياسىندا مال جايىلىمدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جايىلىم اۋماقتارىنىڭ جابدىقتالۋ ينفراسترۋكتۋراسىن جاراقتاندىرا وتىرىپ، شارۋاشىلىقتا مالداردى جاساندى ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى قوزى ەتىن ۇزدىكسىز جىل بويى سىرتقى نارىققا شىعارۋ جانە ءجۇندى قايتا وڭدەۋگە ىنتالاندىرۋ.
تانىستىرىلعان جول كارتاسى كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ، ءبىر اۋىزدان قولدادى.