Tengrinews.kz ءتىلشىسى بۇرىنعى دەپۋتات مۇحتار تىنىكەيەۆپەن سۇحباتتاستى. سۇحبات بارىسىندا تىنىكەيەۆ 2016 جىلعى داۋلى ۆيدەوعا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى، دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى.
مۇحتار تىنىكەيەۆ كوپ بالالى كەنشىلەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى مەن جاستىق شاعى باۋىرلارى مەن دوستارىنىڭ ورتاسىندا قۋانىشقا تولى ءوتتى. اتا-اناسى بالالارىن مەيىرىمدىلىككە، ادالدىققا باۋلىپ ءوسىردى.
وتباسىندا 7 بالا بولدى – 6 باۋىرى مەن اپكەسى. ومىرىندەگى ەڭ قايعىلى ەستەلىك – اكەسىنىڭ ءولىمى. جەتى بالا جانە اناسى قالعان وتباسى شالقىپ ءومىر سۇرمەگەن. الايدا اناسى ولاردى جەتىلدىرىپ، قاتارىنان قالدىرماۋعا، بار مەيىرىمىن توگىپ، اكە ورنىنا اكە، انا ورنىنا انا بولۋعا بارىنشا تىرىسىپ باققان.
ەڭبەك جولىن شاحتادان باستاپ، ساياساتقا بەت بۇرعان مۇحتار تىنىكەيەۆ العاشىندا ساياسات جولىنا تۇسەمىن دەپ مۇلدەم ويلاماعان.
«1989 جىلى مەملەكەت بويىنشا جاپپاي كەنشىلەر ەرەۋىلى بولعان. كەنشىلەر اراسىندا تەك سول جاعداي ءسوز بولعان ەدى. ودان بۇرىن 1986 جىلعى كوتەرىلىس بار. ول كەزدەگى اۋىر جاعداي ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە ساقتالىپ قالعان.
ءبىز ەرەۋىلدى باستاعاندا، جاسىم 25-تە ەدى. ءبارى وزگەرىستى قالادى، الايدا ءبارىمىزدىڭ بويىمىزدا قورقىنىش پەن ۇرەي بولدى. سوعان قاراماستان جۇمىس ورنىن تاستاپ، تاۋعا شىعۋعا بەل بايلادىق.
كەيىن وزگە قالانىڭ كەنشىلەرىنىڭ 22-شاحتاعا جينالىپ جاتقانىن ەسىتتىك. ءبىز دە كوماندامەن قوسىلىپ، اۆتوبۋسپەن سول جەرگە قاراي بەت الدىق. اكىمشىلىك ورتالىعى ماڭىندا بايجانوۆ، گورباچيەۆ، ستاحانوۆسكيي، كوستەنكو اتىنداعى شاحتانىڭ كەنىشىلەرى جينالىپ، «قاراعاندى كومىر» عيماراتىنا دەيىن جاياۋ كوتەرىلۋگە شەشىم قابىلدادىق. الاڭعا 26 شاحتانىڭ وكىلدەرى جينالدى. سول كەزدە ءار شاحتادان اۋداندىق ەرەۋىل كوميتەتىنە ءۇش ادامنان دەلەگات تاڭداۋعا بۇيرىق بەرىلدى. ءبىزدىڭ شاحتادان مەنى، كارىموۆتى جانە شنايدەردى تاڭدادى. كۇنى بويى «قاراعاندى كومىردى» بىرىكتىرۋ ءۇشىن باستىقتارمەن ءسوز تالاستىردىق، الايدا ەشقانداي شەشىم تابىلماعان سوڭ الما-اتا مەن ماسكەۋگە شىعاتىن جول ىزدەدىك. كەيىن باستىقتاردىڭ كەنشىلەردى تاراتۋعا تىرىسىپ جاتقانىن، ولاردىڭ وتىنىشتەرىنىڭ ورىندالاتىنىن ايتىپ جاتقانىن ەستىپ، ءماجىلىس زالىنا باردىم. كەنشىلەر باستىقتىڭ ءسوزىن راستاۋ ءۇشىن مەنى مىنبەگە شىعاردى، البەتتە مەن ءبارىن قالاي بار، سولاي ايتتىم. قاراعاندىعا كسرو بيلىگىنەن ماسكەۋلىك دەلەگاسيا كەلدى، كەيىن كەنشىلەردى قولداۋعا نازاربايەۆ كەلدى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «سەندەردىڭ تالاپتارىڭدى مەن گورباچيەۆقا جەتكىزەمىن. ماعان سەنەسىڭدەر مە؟»، - دەدى. كەنشىلەر سەنىم ءبىلدىرىپ، شاحتالارىنا تارادى. ولاردىڭ بار تالابى ورىندالدى.
3 كۇن، 3 ءتۇن كەنشىلەر قالانىڭ تىنىشتىعى مەن ءتارتىبىن كۇزەتتى. 25 جاستاعى جىگىت مۇحتار تىنىككيەۆتىڭ سوڭىنان ءبىزدىڭ شاحتانىڭ 2000 كەنشىسى ەردى. 1جىلدان سوڭ كەنشىلەر مەنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىندى. ءسويتىپ، 26 جاسىمدا دەپۋتات بولىپ سايلاندىم».
الايدا دەپۋتاتتىڭ ساياسي كارەراسىنىڭ سوڭى كەلەڭسىز جاعدايمەن اياقتالدى. تىنىكەيەۆ وسى جاعداي جونىندە دە ءسوز قوزعادى.
«بۇل سوڭى ەمەس، مەن قايتىس بولعاندا عانا ءبارى اياقتالادى. مۇنداي «داۋلى وقيعاعا» كەلەڭسىز نەمەسە باسقا دا باعا بەرۋگە بولمايدى. جانە ول قانداي دا ءبىر جاعداي ەمەس، ساتقىندىقتان قورعاناتىن كۇشىڭ جوق ناعىز ءومىر. ەگەر ءبارى قايتا باستالسا، مەن ءدال سولاي ىستەر ەدىم. مەن قاشان دا تىك مىنەزدى بولدىم جانە قۇپيا بولاتىنداي ارەكەتكە بارمادىم.
ءيا، ۆيدەودا بوعاۋىز سوزدەر ايتقانىم راس. بۇرىننان سولاي سويلەيمىن، بۇل قاسيەتىمدى قويا الماي كەلە جاتقانىما ءبىراز جىل بولدى. بۇگىندە وز-وزىممەن جۇمىس ىستەۋگە تىرىسىپ كەلەمىن. سوڭعى جەڭىسىم – تەمەكى شەكپەگەنىمە 3 جىل بولدى.
ءبىراق 20 جىل دەپۋتاتتىق قىزمەتىمدە، مىنبەدە تۇرعان ۋاقىتىمدا دورەكى سويلەگەنىمدى ەستىدىڭىزدەر مە؟ سايلاۋ ۋاقىتىندا؟ مەن جەكە ادامعا بوعاۋىز ءسوز ايتپايمىن، قوعامدىق ورتادا ەشكىممەن بەت جىرتىسپايمىن، جۇمىستا دا، ۇيدە دە دورەكىلىك تانىتپايمىن. الايدا ءدال سول كەزدەسۋ بارىسىندا ءوزىمنىڭ ابىرويىمدى قالاي دا قورعاپ قالۋدى ويلادىم. ءبىر جىل بويى ءۇنسىز بولدىم، ءوزىمدى اقتاعىم كەلمەدى، ءبارىن ىشىمدە ساقتادىم.
مەنىڭ بۇرىنعى ارىپتەستەرىممەن ارا-قاتىناسىم جاقسى بولاتىن. سول ۋاقىتتا ولارعا ءمان-جايدىڭ اشىعىن ايتقانىمدا ولار دا مەنى سىناماس ەدى. ءبىراق مەن وز-وزىمنەن ۇيالدىم، پارلامەنتتىڭ ىشىندە بولۋعا ۇيالدىم. سول سەبەپتى ءوز ەركىممەن وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى ارىز جازدىم.
ماعان ەشكىم «كەت!» دەگەن جوق، ءوز ەركىممەن كەتتىم.
ينتەرنەتكە سالعان مەنىڭ دوسىم ەمەس ەكەنىنە سەنىمدىمىن. تەرگەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەدىم. مۇنى ىستەگەن دۇشپاندارىم دا ەمەس. ەشكىم ەشتەڭەدەن ساقتانباعان، اسىرەسە، ساتقىندىقتان. جەلىدە مۇنداي جاعدايلاردىڭ ءتۇر-تۇرى ءورىپ ءجۇر. بۇگىندە وسەك دەگەن جارىقتان دا تەز تارايتىن زامان عوي. جانجال، شۋ بولىپ جاتقان جەردە ادامداردىڭ نازارى دا بىرگە جۇرەدى. ءلۇپىل ءۇشىن ءتىپتى جاندارىن قۇربان ەتەتىندەر بار. مۇنىڭ جانىندا مەن تۇسكەن ۆيدەونىڭ ءرولى قانشا؟ ءبىز كوبىنە وزگەگە كۇلەمىز دەپ، ءوز-وزىمىزدى مازاق ەتىپ تۇرعانىمىزدى بايقامايمىز.
ۆيدەونى جەلىدە تاراماس بۇرىن كورگەن ەدىم. الايدا قاتاڭ سىن مەن قىزۋ تالقىنىڭ استىندا قالادى دەپ ويلاماپپىن. مەن دە عالامتوردىڭ بەلسەندى قولدانۋشىسىمىن، بۇدان دا كەلەڭسىز جاعدايلاردى كوزىم شالعان.
ۆيدەو جەلىگە تاراپ كەتكەن كۇننەن باستاپ، ماعان قاتىستى ءتۇرلى شابۋىلدار مەن لاس سوزدەر ايتىلدى. مۇندايدى بۇرىن-سوڭدى باسىمنان وتكەرمەگەن ەم. الايدا قولداۋ سوزدەردىڭ دە تابىلىپ جاتقانى قۋانتتى، از بولسا دا...
جەلى دەگەن ەركىندىك، ادامدار قالاعانىن ايتا الادى. ءبىراق مەنىڭ جەلى تۋراسىنداعى ويىم – ءار ادام ءوزىنىڭ ايتقانىنا جاۋاپ بەرە الۋى ءتيىس، ەڭ باستىسى ءوزىن جاسىرماۋ كەرەك. ال مەن جايلى لاس سوزدەر جازعانداردىڭ كوبى ءوز ەسىمدەرىن جاسىرىپ بەرگەن.
ماعان قاتىستى تەرىس پىكىر ايتقاندارعا ءوز ءنومىرىمدى قالدىرىپ، كەزدەسۋدى ۇسىندىم. الايدا بىرنەشە ادامنىڭ ىشىنەن تەك ەكەۋى عانا كەزدەستى، ءمان-جايدى ەستىگەن سوڭ كەشىرىم سۇرادى.
مەن جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشپاعانمىم، ءاردايىم ءوز ءىسىم ءۇشىن جاۋاپ بەردىم. الايدا «شۋلى جاعداي» تەك مەنى عانا ەمەس، مەنىڭ ارىپتەستەرىمدى دە قارالادى. وندايعا جول بەرگىم كەلگەن جوق. مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىم - مەنىڭ كەسىرىمنەن ەشكىم زارداپ شەكپەۋى كەرەك!
كەنشى تىنىكەيەۆكە رۇقسات ەتىلگەن دۇنيە، دەپۋتات تىنىكەيەۆكە رۇقسات ەتىلمەگەن. سول سەبەپتى مەن پارلامەنتتەگى كەنشىلەردىڭ وكىلى رەتىندە ەمەس، كەنشى ويلى دەپۋتات رەتىندە وتستاۆكاعا كەتۋگە ارىز جازدىم.
كەنشىلەر ورتاسىنان دەپۋتات شىعۋى مۇمكىن، ءبىراق كەنشىنىڭ جانى دەپۋتاتتان ەشقاشان دا شىقپايدى!
ال سول جاعدايعا كەلەتىن بولساق، قاراعاندى كافەلەرىنىڭ ۆيپ-زالدارىنىڭ بىرىندە ورىن العان. مەنىڭ دە جەكە وزىمە ءتان مىنەزىم بار. ءبىز قوعامدىق تارتىپكە نۇقسان كەلتىرمەدىك، ەشكىمدى قورلامادىق. كەزدەسۋدىڭ مۇشەلەرى اراسىندا عانا بولعان جانجال ەدى.
ول كەزدەسۋدە مەن ۇرلىق جاساعان ادامنىڭ ماعان كورسەتكەن قوقان-لوقىسى مەن اگرەسسياسىنا جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولدىم. ونى ۇرلىقپەن ءوزىم ۇستاعانمىن».
ۆيدەودان بايقاعانىمىزداي تىنەكەيەۆ قاراعاندى تۇرعىنىنا «كىرەسىڭ بە، كىرمەيسىڭ بە؟» دەپ سۇراق قويىپ، جاۋا بەرۋىن تالاپ ەتتى. ونىڭ ۇستىنە بىرنەشە مارتە سوققىعا الدى. ەكس-دەپۋتات مۇنىڭ دا ءمانىسىن ءتۇسىندىردى.
«وزدەرىڭىز ويلاپ كورىڭىزدەرشى، ەڭ جاقىن دوسىم دەپ ساناپ جۇرگەن، ءبىزدىڭ ورتاق كاسىبىمىزدى جۇرگىزگەن ادام ءبارىن ءوزىنىڭ باسقا كومپانياسىنا جازا سالادى. ال مەنى، تاعى ءبىر قۇرىلتايشىنى شەتكە ىسىرىپ قويعان! سوعان قاراماستان، «مەنىڭ ارتىمدا ۇلكەن ادامدار تۇر» دەپ، ءبىر بەدەلدى ادامداردىڭ اتىن اتاپ، مەنى قورقىتا باستايدى. مەنىڭ دورەكى جاۋابىم سول ادامدارعا قاتىستى ايتىلدى. مەنى بىرەۋدىڭ ەسىمىمەن قورقىتۋ مۇمكىن ەمەس، ءوز قۇقىم ءۇشىن كۇرەسۋگە قاۋقارىم جەتەدى.
بۇل جاعدايدىڭ ۇلكەن داۋعا اينالاتىنىن دا بىلگەن جوقپىن. مەن ءۇشىن ماڭىزدىسى – ادالدىق، ادىلدىك، قادىر-قاسيەتتى جوعالتپاۋ. بۇلار – مەنىڭ ۇستانىمدارىم، باعالى قاسيەتتەرىم. ال بۇل قۇندىلىقتاردى ءوزىم اياققا تاپتاسام، ساياسي كارەرامنىڭ قۇنى نە بولماق؟ ومىردە قۇندىلىقتار ءۇشىن ءوز كارەراڭدى قۇربان ەتۋگە تۋرا كەلەتىن جاعدايلار بولادى. بۇل جانجال سونىڭ كورىنىسى. سۋجۇرەك بولۋ ماعان ءتان قاسيەت ەمەس، مۇنى بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمە دەپ ۇيرەتكىم كەلەدى. بار وقيعا – وسى.
دەپۋتات تا ادام، وعان دورەكى سويلەۋگە بولماي ما؟ مەن كابينەتتە، جۇمىستا دەپۋتاتپىن، ال جەكە ومىردە وزگەلەر سەكىلدى قاراپايىم اداممىن».
