قازاق حالقىنىڭ وتارشىلىق قامىتىنا مويىن سالۋى حVءىىى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنان باستاۋ الادى. ءبىزدى كىم وتارلادى دەگەنگە كەلسەك، ول دا بەلگىلى باتىستاعى كورشىمىز ورىستىڭ تابىنىنا ءتۇسىپ قالدىق. وسى وتارشىلارعا قارسى ءاربىر كەزدە قازاقتىڭ بۇلا ازاماتتارى بوستاندىق ءۇشىن باسىن باسكە تىگىپ اتوي سالدى. اتاپ ايتقاندا، 1789 جىلى سىرىم باتىر دات ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس 17 جىلعا سوزىلدى. ودان كەيىن 1836-37 جىلدارداعى يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسى، 1837-1847 جىلدارى ءورىس العان كەنەسارى باستاعان قوزعالىس، 1856-1857 جىلدارى جانقوجا باتىر، 1855-1858 جىلدارى ەسەت كوتىبار ۇلى باستاعان كوتەرىلىستەر، ەڭ سوڭعىسى، 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى ءبارىمىز بىلەمىز. بۇلار نە ءۇشىن كۇرەستى؟ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى.
قىسقاسى، قازاق ۇلت بولىپ ۇيىسىپ، حالىق بولىپ قالىپتاسقانشا نە ءبىر ازاپ پەن اشتىقتى باسىنان كەشىردى. تاعدىر تالايىنا اتان تۇيەنىڭ بەلى قايىساتىن تاۋقىمەت جازىپتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، اۋزىنا تىستەپ ۇرپاعىن ءوسىردى، ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن بايتاق دالاسىن قورعادى. ەگەر دە وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى اشتىق-زۇلماتقا ۇشىراپ، زارداپ شەكپەگەندە، بۇگىن ءبىز 40 ميلليون حالىق بولعان بولادى ەكەنبىز. ءتىلىمىزدىڭ مۇرتىن بالتا شاپپايتىن، جان-جاعىمىزعا قاراپ جالتاقتامايتىن كۇيگە جەتەدى ەكەنبىز…
وتكەن تاريحقا كوز جىبەرسەك: 1911 جىلعى ءبىر قۇجاتتا قازاقستاندا 5 ملن 408 مىڭ حالىق بولدى دەپ جازادى. ونىڭ 3 ملن. 639 مىڭى قازاقتار ەكەن. وسى تۇستا جۇڭگو مەن مونگوليادا 100 مىڭ قازاق ءومىر سۇرگەن. 1916 جىلعى ساناق بويىنشا قازىرگى قازاقستان جانە قىرعىزستاننىڭ ءبىرقاتار ايماقتارىندا 3 994 500 قازاق، ورتا ازيادا (سامارقاند، كاسپيي سىرتى، فەرعانا وبلىستارىندا) 235 500 قازاق، استراحان گۋبەرنياسىندا 353 700 قازاق، ورىنبور، سامارا، تومسك، توبىل، ەنيسەيدە 95 100 قازاق، رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەرىندە بارلىعى 4 678 800 قازاق ءومىر سۇرگەن ەكەن. سول كەزدە كورشىلەس وزبەك اعايىندارىمىز دا بىزبەن شامالاس، اۋەلى بىزدەن ءبىر تابان كەم دە بولدى. بۇگىن قاراڭىز، 20 ميلليوننىڭ ۇستىندە – ءتىلى دە ساۋ، ءدىنى دە ساۋ كەلە جاتىر.
حوش، سونىمەن تاريحقا قايتا ورالايىق: 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس كەزىندە 275 مىڭ قازاق جازىقسىز وققا ۇشقان. 1931-32 جىلعى اشتىقتا 2،3 ملن قازاق اشتان ولگەن. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان 350 مىڭ قانداسىمىز وتباسىنا ورالعان جوق. سوعىس جىلدارى تىلداعى اۋىر جاعدايدان 150 مىڭ ادام كوز جۇمعان. 1944-48 جىلدارى «سوعىس تۇتقىنى» رەتىندە 50 مىڭ قازاقستاندىق قۋعىنعا ۇشىراعان. قازاق وڭىرىندەگى پوليگوننىڭ سالدارىنان 23 مىڭ ادام زارداپ شەگىپتى. 1945-1991 جىلدارى ارالىعىندا سوۆەت ارمياسىنىڭ ساپىندا جۇرگەن 25 مىڭ قازاق ازاماتى شاڭىراعىنا ورالعان جوق. 1978-1988 جىلدارى اۋعانستاندا اسكەري مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن 1،5 مىڭ قازاق ازاماتى تاعى دا وتباسىنا ورالماپتى… دەرەكتەر وسىلاي، دەيدى.
بۇگىن ءتاڭىر جارىلقاپ تاۋەلسىزدىك الدىق. بۇل تەككە كەلگەن جوق. جازىقسىز جاپا شەككەن حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. قۇداي بەرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءقادىرىن بىلەيىك اعايىن.

ەرلان التاي