(ويتۇرتكى)

بۇگىنگى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعام ادىلەتسىزدىك پەن قاراڭعىلىقتىڭ، توعىشارلىق پەن تويىمسىزدىقتىڭ تۇنعان ورداسىنا اينالىپ بارادى. ادامداردىڭ بىر-بىرىنە جانى اشىپ، ءبىرىنىڭ تىنىشتىعىن ەكىنشىسى بۇزباي، جىلقىنىڭ جۋساعانىنداي بەيبىت تە بەرەكەلى ءومىر كەشۋگە قۇلىقتى ەمەس ەكەنى كۇننىڭ باتاتىنىنداي اقيقات. بىر-بىرىمەن الىسىپ-جۇلىسىپ، اعايىن مەن اعايىن ارازداسىپ جاتاتىنى تاعى بار.  قوعامنىڭ بۇل دەرتى مەن بولىپ بىلاي ورىلەدى.

مەن ءومىردىڭ اسەم گۇلزارىندا قاۋىزىن جاڭا جارعان گۇلمىن. مەنىڭ ارى قارايعى عۇمىرىم ءماندى دە ءساندى بولۋى كەرەك. قازاققا تيتتەي بولسا دا پايدامدى تيگىزىپ، ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جان اياسپاي كۇرەسۋگە مىندەتتىمىن. جەتىمگە قول ۇشىن بەرىپ، جارلى-جاقىبايدى شاما-شارقىمشا  جارىلقاۋىم كەرەك. حالىق يگىلىگى ءۇشىن قالتقىسىز ەڭبەك ەتۋگە ءتيىسپىن. تىم بولماسا قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋگە، سانالى ۇرپاق تاربيەلەۋگە اتسالىسۋىم قاجەت. ءتىپتى ونى دا ورىنداي الماسام، قازاق قوعامىنا ەڭ قۇرىعاندا زيانىمدى تيگىزبەۋىم كەرەك. قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋعا، ۇرلىق-قارلىق جاساۋعا، پارا الىپ، پارا بەرۋگە، اينالامداعى ادامداردى رەنجىتۋگە، جۇرەگىن اۋىرتۋعا، جانىن جارالاۋعا، كەمتاردى كەمسىتۋگە، الىمجەتتىك كورسەتۋگە، ۇستەمدىك جاساۋعا مۇلدە  حاقىم جوق. ءبىراق مۇنداي جاعدايلاردىڭ بارلىعىنا بەتپە-بەت كەلگەندە كۇنادان امان قالمايتىنىم راس. جۇرت جۇيكەمدى جۇقارتىپ، ءتوزىمىمدى تاۋىسىپ جاتسا، قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا قالاي ءداتىم بارادى؟ ەسەم قايتپاۋ ءۇشىن شامام كەلگەنشە جۇلىسامىن، ۇرسىسىپ-كەرىسەمىن. سۇعاناق قولىم سۇعاناقتىعىن قويا الماسا نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايىم ۇرلىق-قارلىققا تاۋەلدى بولسا، مەنىڭ باسقا امالىم بار ما؟ پارا السام بالا-شاعا قامى ءۇشىن دەيمىن، بالا-شاعام توق بولسا دا. شىنىنا كەلگەندە، توعىشارلىق بيلەگەن مەنى تويىمسىزدىق قۇرتاتىنىن ءالى تۇسىنە الماي ءجۇرمىن. اينالامداعى ادامداردى رەنجىتۋگە، جۇرەگىن اۋىرتۋعا، بىرەۋدى كەمسىتۋگە، الىمجەتتىك كورسەتۋگە پاسىق كەۋدە ارلانبايدى. ويتكەنى، مەنىڭ ءوزىم ءوزىمنىڭ دارگەيىمدەگى پەندە ەمەسپىن. مەن اينالامداعى ارامشوپتەردەن ارىلا الماعان پاقىرمىن. ارامشوپتەرمەن سەلبەسىپ، شىرمالىپ، بايلانىپ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن. سول ارامشوپتەردىڭ ءبىرى تەلەفونعا شۇقشيىپ، قايران ۋاقىتتى قايداعى ءبىر پايداسىز نارسەگە سارپ ەتۋ.

مەن كەز كەلگەن ورتادا، قوعامدىق كولىكتە، ۇيدە، قوناققا بارعاندا تەلەفونىما كەنەدەي جابىسىپ، ۆات-ساپ، ۆكونتاكتىنىڭ قۇشاعىندا «قىزىققا» باتىپ وتىرا بەرەمىن. سول جەردە قىسىر اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتىپ، وسەك-اياڭنىڭ نەشە ءتۇرىن ەستىپ، كورىپ ۇلگەرەمىن. ويتكەنى، سودان ءومىردىڭ شىرىن راحاتىن تابامىن. باسقا دۇنيەلەر ونشا-مۇنشا قىزىقتىرا قويمايدى. قوعامدىق كولىككە وتىرا قالسام، كوندۋكتور مەن جۇرگىزۋشىنىڭ ەل-جۇرتپەن تايتالاسىپ جاتقانىنا ۇدايى كۋا بولامىن. گازەلگە وتىرىپ، ەڭكەيىپ تۇرعانعا تۇك تە قىنجىلمايمىن. كەيدە، اباجاداي جاڭا اۆتوبۋستارعا وتىرىپ ىشكى-قۇرىلىس، بۇيرەك-باۋىردان تۇك قالدىرماي سىلكىتىپ الامىن. اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىنىڭ جۇرتپەن ۇرسىسىپ، ايقايىن ەستىگەن قۇلاقتا جازىق بار ما؟ قابارجىپ تۇرعان قاباقتى شىتا قالىپ، ەكى قولدى بەلگە قويىپ مەن دە ۇرسىسقا ارالاسامىن. «قوعامدىق كولىكتى باپپەن ايداپ، دۇرىس قىزمەت كورسەتىڭىز» دەسەك، ولار: «بازىناڭدى اكىمشىلىككە ايت» دەيدى. اكىمشىلىككە بارىپ، ارىز جازىپ نەمەسە اكىمنىڭ قابىلداۋىنا كىرۋگە تيتتەي دە ۋاقىتىم جوق. مەن ءوز قۇقىعىمدى العا تارتىپ، شاعىم ايتىپ، ارىز جازۋعا قۇلىقتى ەمەسپىن. ودان ءتىپتى ناتيجە بولادى دەگەنگە سەنبەيمىن. ويتكەنى، جۇرتتىڭ ءبارى سولاي ايتادى. ايتاتىنىمدى اۆتوبۋستا ايتىپ، كوپىرىپ-كوپىرىپ العاسىن تۇك بولماعانداي ءتۇسىپ كەتە بەرەمىن. ۇيگە كەلىپ، تەلەديداردى قوسىپ قالسام، جالاقىسىن 4-5 اي الا الماي جۇرگەن قاراعاندىدا، شىمكەنتتە، تارازداعى اعايىنداردىڭ كوز جاسىنا كۋا بولامىن. جالعىزباستى انانىڭ جانايقايى مەن جان دەرتىنە تاعى قۇلاق تۇرۋگە تۋرا كەلەدى. قايدا بارساڭ، ۇلارداي شۋلاعان جۇرتتى كورەتىن بولدىم. باسپانا باسىنىڭ اۋرۋىنا اينالىپ، جالعىز پاتەرگە زار بولعاندار مەندەي ءحال كەشىپ ءجۇر. ءبىر ءۇي تۇرماق، ءبىر ءتىلىم جەرگە جەتە الماي جۇرگەندەر بار. اتا زاڭىمىز بويىنشا ءاربىر قازاقستان ازاماتىنا 10 سوتوك جەر تيەسىلى. ياعني، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەز كەلگەن ازاماتى 10 سوتوك جەردى تەگىن الۋعا تولىقتاي قۇقىلى. ءبىراق، قۇقىقتىق نيگيليزمنىڭ الدەقاشان ىشىمىزگە ەنىپ العانىن مەن مويىندايمىن. مويىنداعان سوڭ «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمەننىڭ» كەرى كەپ ءجۇر. سودان كەيىن دە مەملەكەتتىك ءھام ساياسي ماسەلەدە شارۋام جوق. قولىم قالت ەتسە، سەريال كورەمىن. كەشكى التىدان تۇنگى ون ءبىر ون ەكىگە دەيىن تۇرىك پەن ءۇندىنىڭ نەبىر شىم-شىتىرىق سيۋجەتتەرىن كورىپ، ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرىنا الاڭدايمىن. كەلەسى ءبولىمىن اسىعا كۇتەمىن، باني جىلاسا جىلايمىن، باني قۋانسا قۋانامىن. سيىردىڭ سىلەكەيىندەي سوزىلىپ، بىتپەي جۇرگەن «كەلىندى»  ءتىپتى قىزىعا قارايمىن. ونداعى اكتەرلەردىڭ ەلگە كەلىپ، كورەرمەنىمەن كەزدەسكەندە تاي-تۇياعىمىزبەن جينالىپ ءشيۆتى كورۋگە اسىقتىق. 23 مىڭ ادام بولىپ باردىق. قىسقاسى، كۇنىنە كەمىندە ءۇش ساعات ۋاقىتىم سەريال كورۋگە كەتەدى. ونىڭ ەسەسىنە، «ۇرپاقتارىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇندىز كۇلمەگەن، تۇندە ۇيىقتاماعان» تونىكوك، بىلگەلەردى، ءوز زامانىندا ءجۇملا جۇرتتى جاۋلاعان سايىپقىران شىڭعىسحاننىڭ شىن مانىندە كىم ەكەنىن بىلمەيمىن. «ارعى اتام – ەرتۇرىك، ءبىز قازاق ەلىمىز» دەگەن الاششىل ەلدى، قازاق دەگەن ۇلتتى بىلمەيمىن، مۇلدە تانىماعانمىن، زەرتتەپ، زەردەلەمەگەنمىن. تاريحىمدى تانىپ، سالت-سانامدى ۇعىنباعانمىن، بولمىسىمنىڭ جۇرناعىن دا ىزدەمەدىم. «تۇسىندا تۇلپارى تارپ ۇرعان» اتايى ەرلەرىمنىڭ ەرەن ەرلىگىن، دالادان دارىعان دانالىعىن بويىما سىڭىرمەدىم. «كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەتىپ، كۇرەڭدى مىنەتىن، كۇدەرىدەن باۋ تاعىپ، كىرەۋكەنى كيەتىن» كەزدى اڭساماق تۇگىلى ويلاپ تا كورمەپپىن. قۇزدان قۇلاعان سەلدەي ەكپىندى، قۋاتتى جىردىڭ شىرىن ءدامىن تاتپادىم. سوندىقتان دا ۇلتتىق رۋحتىڭ قاسيەتىن بىلمەيمىن. ءتىپتى رۋح دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن پۇشايمان حالگە جەتتىم. ەشتەڭەنى بىلمەيمىن، ەشتەڭەگە ءمان بەرمەيتىن، ەشتەڭەگە باس قاتىرمايتىن ماڭگۇرتكە اينالىپ بارامىن.

زامانىندا «مەن، مەن ەدىم، مەن ەدىم» دەگەن ءور رۋحتى، وجەت جان بولعانمىن. ءبىر قاراسام، «مەن، مەن» دەگەن رۋحىم قايدا كەتكەنىن بىلمەيمىن، ايتەۋىر، باسى اۋعان جاققا ۇشىپ كەتىپتى. ءقازىر ون قازاق ورتاسىندا ءبىر ورىس وتىرسا سول ءۇشىن ءبارىمىز ورىسشا شۇلدىرلەۋگە بەيىم تۇرامىز. ويتكەنى، مەن ۇلتتىق "مەننەن" ايىرىلىپ بارامىن. بۇگىندە سونداي رۋحتى مۇحتار اتا ماعاۋيننەن عانا كورەمىن. كورەمىن دە قۋانامىن، كوزدىڭ جاسىن سۋلايمىن دا، جۇرەگىم سوعىپ، تۋلايمىن. ءالىمساقتان پەندە بولىپ تۋعاسىن پەندەلىكتىڭ جولىن قالاي عانا قۋمايمىن؟ ايتىڭىزشى، قالاي عانا قۋمايىن؟

«يساتايدىڭ بارىندا ەكى تارلان ءبورى» بولاتىنمىن. ەشكىمنەن دە كەم ەمەس، ەشتەڭەدەن كەندە ەمەس ەدىم. بۇگىندە جارتىلاي مۇگەدەك، جارماق دەسە جارماق بولدىم. اكەم ماعان «قازاق مەملەكەتىن قۇرايىق» دەسە، مەن: «قازاقستان بولايىق» دەۋدەن جالىقپايمىن.

«قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام، قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە، كۇن بولماعاندا كىم بولام» دەگەنمىن كەزىندە. ءقازىر ولاي دەي الماي ءجۇرمىن. وقۋ-بىلىمگە، اقىل-پاراساتقا ۇمتىلا باستاساق، ناداندىق نايقالىپ شىعا كەلەدى. وندا دا باقتالاستىق پەن باقا ەسەپتىك بوي كوتەرىپ، جۇرەگىمدى اينىتىپ، كوڭىلىمدى قالدىرادى. عىلىم جولى دا ءوزىنىڭ ادىلەتىنەن الشاقتاپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى. ول ورتادان دا جيىركەنەمىن، جيرەنەمىن. «وتتى عۇننان وت بوپ ويناپ تۋعان» مەن ەدىم. بۇگىندە وت بولىپ جانا الماي، بىقسىپ جاتىرمىن. «جۇرەكتىڭ كوزىن اشا الماي، حاقتىقتىڭ ساۋلەسىن تۇسىرە الماي، ىشتەگى كىردى قاشىرماي، كەۋدەمدى حيكمەت قىلا الماي» ازىپ-توزىپ جۇرگەن ءبىر بەيباقپىن. ارينە، نوقاتتاي بوپ قارايىپ قالعان جۇرەككە، ءناپسىسى ءوسىپ تامىرى جۋانداپ العان رۋحقا حاق تاعالامنىڭ قايدان ساۋلەسى ءتۇسسىن؟

«ءبورىلى بايراق استىندا بوگەلىپ كورگەن جان ەمەس» ەم. جىك-جىككە، رۋ-رۋعا، ساقالدى-ساقالسىزعا ءبولىنىپ كەتتىم. سول ءبورىلى بايراقتىڭ استىندا «كۇن سونگەنشە سونبەيتىن» كوكبورى جۇرتى بولاتىنمىن. ءقازىر شاۋىلدەگەن يت سياقتىمىن. ويتكەنى مەندە ارامشوپتەن ازات ەتەتىن انتيۆيرۋس جوق. شىرماۋىقتارعا توتەپ بەرەتىن كۇش-قۋات، ال-دارمەنىم قالمادى. ءتىپتى ولارعا قارسى تۇراتىن يمۋنيتەت جوق مەن پاقىرىڭدا. تەك ويىما سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ مىنا جولدارى ورالا بەرەدى:

شەتسىز، شەكسىز كولدەردەن،

تۇماندى ءتۇپسىز شولدەردەن،

ادامدىق كوشى وتكەنشە،

قاسقىر مەن قوي دوس بولىپ،

دوسسىز ءومىر بوس بولىپ،

شىن ومىرگە جەتكەنشە،

ىشتەن ءوسىپ ادامدىق،

سىرتتان تۇلەپ جاماندىق،

تازارىپ ابدەن كەتكەنشە.

تالاي شاشتار اعارار،

تالاي ءتاندى جەر الار،

تالاي بۋىن قۋارار،

تالاي ءومىر سۋالار...

ءتاڭىرىم، تەك تاۋبەمە تۇسىرە كورشى؟!

شىنارگۇل وڭاشباي