ەلباسىمىز  ماقالاسىندا «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ» دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ولاي بولاتىن بولسا،  ۇلتتىق كودتىڭ تىلدىك ەلەمەنتتەرى ءبىزدىڭ اتى-جونىمىزدە قانشالىقتى كورىنىس تابادى؟

دۇرىس ايتاسىز. بۇگىنگى تاڭدا رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – ءاتى-جونىمىزدى ۇلتتىق تۇرپاتتا جازۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايرىقشا ەكەنى داۋسىز. اتى-جونىمىزدەگى -وۆ، -ەۆ، -وۆيچ، -ەۆيچ، -وۆنا، -ەۆنا قوسىمشالارىنان باس تارتۋ جايىندا وتاندىق باسپا ءسوز بەتتەرىندە قوعام تاراپىنان از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بۇل ماسەلە لاتىنگرافيكالى جاڭا ۇلتتىق الىپبيگە كوشۋ بارىسىنداعى ناۋقاندا ت.جانۇزاق، ق. رىسبەرگەن، ش. قۇرمانباي ت.ب. وتاندىق بەلگىلى ونوماست، تەرمينولوگ-لينگۆيستەردىڭ نازارىنان دا تىس قالىپ وتىرعان جوق. سونداي-اق،  قازىرگى قازاق انتروپونيميا قورىندا ەڭ مول كەزدەسەتىن _­اراب، پارسى تىلىنەن ەنگەن  كىسى ەسىمدەرىنىڭ بۇگىنگى ورفوگرامماسى قانداي بولماق دەگەن ماسەلە تۋىندايدى.

 ونوماست ج.اعابەكوۆانىڭ ەسەپتەۋىنشە، ارابتەكتى قازاق ەسىمدەرىنىڭ جالپى سانى – 2000، ونىڭ 1000-نان استامى ەرلەر، 900-دەيى ايەلدەر ەسىمىن قۇرايدى. ولاردىڭ ىشىندە، اسىرەسە، ءدىني مازمۇنداعى ەسىمدەردىڭ سانى جەتەرلىك. وسىنداي ارابتەكتى، پارسىتەكتى كىسى ەسىمدەرىنىڭ ءبىرقاتارى ءتۇپنۇسقا پرينسيپىمەن جازىلسا، باسىم كوپشىلىگى ءتىلىمىزدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىنا باعىنىپ، دىبىستىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، باستاپقى بەت-بەينەسىن وزگەرتكەن. الايدا بۇگىنگى  تىلدىك-مادەني قاۋىمداستىقتا ولاردىڭ ءتۇرلى نۇسقادا جازىلۋى دا، ايتىلۋى دا كەزدەسەتىنىن كۇندەلىكتى تىلدىك قارىم-قاتىناستا، قۇجاتتاردى راسىمدەۋدە بايقالاتىن جايت. كەيبىر ەسىمدەردىڭ اراب، پارسى تىلىندەگى ءتۇپنۇسقا تۇلعاسىمەن قاتار  قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇرلى دىبىستىق وزگەرىستەرىمەن يگەرىلىپ ءجۇر: فاتيما: پاتيما، ءباتيما، باتيما. حايدار: قايدار، ايدار. 

ءبىر وكىنىشتىسى، كىسى ەسىمىنىڭ ماعىنالىق تۇپ-توركىنى ەسكەرىلمەي، سىرتقى تۇلعالىق بەينەسى مەن ايتىلۋ اۋەزىنە قاراي تاڭدالىپ، ورفوگرافيالانىپ جاتادى:  ايميرا، اتينا، گاينيا، ەدىرىس ت.ب. وسىنداي اراب، پارسى تىلىنەن ەنگەن ەسىمدەر جاڭاشا سيپات الىپ جاتادى. سونىمەن قاتار ءوز ۇلت وكىلدەرىمىزدىڭ ۇلتتىق ءتىلدىڭ گرافيكالىق ەرەكشەلىگىن  ەسكەرمەي، اتى-جوندەرىن ورىس ءتىلىنىڭ ايتىلىمىمەن بۇرمالاپ راسىمدەيتىندەردىڭ دە سانى ازايار ەمەس. ماسەلەن، يديريسوۆ كۋتتىككوجا ۋرۋزبايەۆيچ، كۋجاحمەتوۆا اينامگۋل سەريكوۆنا، ت.ب. سونداي-اق، نەگىزگى ماعىناسى ساقتالماي، ءسوز باسىندا قاتار داۋىسسىزبەن جازىلىپ جۇرگەن ەسىمدەردىڭ سانى دا جەتەرلىك. مىسالى، سماحان، سقاقباي، رزاباي، ت.ب.  وسىلايشا اراب، پارسى كىسى ەسىمدەرىنىڭ تۇپكى ماعىناسى ەسكەرىلمەي، ولاردىڭ ءارقايسىسى دا كىسى ەسىمى بولىپ ەسەپتەلىپ، ءتولقۇجاتتاردا تىركەلىپ ءجۇر. بۇنداي ماقساتسىز تاڭداۋلار كىسى ەسىمدەرىنىڭ ۇلتتىق دىبىستىق بەت-بەينەسىن كورسەتپەيدى، باستاپقى تۇلعاسىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ياعني، كىسى ەسىمدەرىن تاڭداۋدا، جازۋدا بۇگىنگى قوعام ساناسىندا ورىستىلدىك ستەورەوتيپتىڭ ۇنەمى  كەدەرگى بولىپ جاتقاندىعىن اڭعارتادى.  بۇل كەدەرگىلەرگە توتەپ بەرەتىن ۇلتتىق تىلدىك سانامىز مىقتى بولۋ كەرەك. جاڭا الىپبيگە كوشكەندە وسى ماسەلە قوعام اراسىندا مەيلىنشە ەسكەرىلسە، ۇلتتىق جازۋىمىز ءبىرىڭعايلانىپ، الا-قۇلالىقتان ارىلار ەدىك.

بۇگىنگى اراب، پارسى تىلىنەن ەنگەن كىرمە كىسى ەسىمدەرىنىڭ ءتۇرلى نۇسقادا جازىلۋىنىڭ  باستى قانداي سەبەپتەرىن اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

ارابتەكتى، پارسىتەكتى كىسى ەسىمدەرىنىڭ ءتۇرلى نۇسقادا جازىلۋىنىڭ  بىرنەشە ءتىلتانىمدىق سەبەپتەرى بار:  

 بىرىنشىدەن، اراب تىلىنەن ەنگەن انتروپونيمدىك اتاۋلاردى ورىس ءتىلىنىڭ يا، يۋ، چ، شش، ، ارىپتەرىمەن تاڭبالانۋى. بۇل تاڭبالار  اراب، پارسى تىلىنەن ەنگەن ەسىمدەردىڭ ءتۇپ ماعىناسىن  تانىماستاي وزگەرتىپ جازۋعا، ايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى،  الديار، ورازيا، وزاريا، يۋسۋپ ت.ب.

 ەكىنشىدەن، اراب ءتىلى داۋىسسىز دىبىستارىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق ارتيكۋلياسياسىنا سايكەس كەلمەيدى.  ماسەلەن، ارابتىڭ اين دىبىسىمەن باستالعان ءسوز ع، ح  داۋىسسىزدارىمەن دە بەرىلەدى:  ابدوللا – عابدوللا – قابدوللا. اراب تىلىنەن ەنگەن سوزدەردەگى حا دىبىسى ق دىبىسىنا اۋىسادى:  حاسان – قاسان، حاليفا – قاليپا ت.ب. ۇلتتىق ءتىلدىڭ دىبىستىق ۇندەسىمىنە ءارتۇرلى تۇلعادا يگەرىلگەن بۇنداي ەسىمدەر انتروپونيميكا قورىن تولىقتىرىپ وتىر.    

 ۇشىنشىدەن،  قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق ۇندەسىمىمەن يگەرىلگەن اراب، پارسى ەسىمدەرىن دۇرىس جازباۋدان بولاتىن قاتەلىك: رسىلدى – ىرىسالدى، رزاباي –ىرزاباي ت.ب. جازىلىپ ءجۇر. قازاق تىلىندە ءسوز باسى ەكى داۋىسسىزدان باستالمايدى، سوندىقتان تۇپكى تۇلعاسىن ساقتاپ جازۋدىڭ ماڭىزدىلىعى زور.

 تورتىنشىدەن، جەرگىلىكتى ءتىل ەرەكشەلىكتەرىنىڭ اسەرى: باتيما – پاتيما، ءجۇنىس – جۇنىس ت.ب.

ءارتۇرلى نۇسقادا جازىلىپ جۇرگەن اتى-جوندەرىمىزدى ۇلتتىق سيپاتتا بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسى ءتىلتانۋشىلاردىڭ تاراپىنان قانشالىقتى قارالىپ جاتىر؟

راسىندا ءارتۇرلى نۇسقادا جازىلىپ جۇرگەن اتى-جوندەرىمىزدى جاڭا ۇلتتىق الىپبيگە كوشۋ ناۋقانىندا ۇلتتىق سيپاتتا بىرىزدەندىرىپ جازۋدىڭ كەزى كەلدى. سوندىقتان جاڭا ۇلتتىق قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى بويىنشا اراب، پارسى تىلىنەن ەنگەن كىسى ەسىمدەرى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىنا سايكەس جازىلۋى ءتيىس: Ysqaq (سقاق ەمەس)، Yrysjan (رىسحان ەمەس)، Yrysaldy (رىسالدى ەمەس)، Muhambet (مۋحاممەد ەمەس)، Bátıma (فاتيما)، Qusaıyn (حۇسايىن)، Qadısha (حاديشا ەمەس)، Pazyl (فازىل ەمەس)، Ábdiqadir (ءابدىحادىر ەمەس). دەگەنمەن قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق ۇندەسىمىنە ساي يگەرىلگەن اراب، پارسى ەسىمدەرى ەسىم تاڭداۋشىنىڭ قالاۋىنشا جازىلا بەرەدى: ابدوللا، قابدوللا، عابدوللا.

سونىمەن قاتار ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ونوماست-عالىمدارى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءاتى-جونىن راسىمدەۋدىڭ ارنايى ەملە ەرەجەلەرى مەن انىقتاعىشىن قۇراستىرۋ ۇستىندە. بۇل سوزدىكتەر مەن انىقتاعىشتار كىسى ەسىمدەرىن جاڭا ۇلتتىق تۇرپاتتا ءبىرىڭعايلاۋدا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىن ىرگەلى ەڭبەكتەر بولماق.

سەيىتبەك اينۇر اتاشبەك قىزى                                                           

ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ

اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى،

ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى