نۇرسۇلتان نازاربايەۆ:

«رۋحاني جاڭعىرۋ» جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ جاڭا كومپونەنتتەرى اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپ عاسىرلىق مۇراسىنىڭ سيفرلىق وركەنيەت جاعدايىندا تۇسىنىكتى ءارى سۇرانىسقا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، ونى جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتول تاريحىن بىلەتىن، باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن. وتكەنىن ماقتان تۇتىپ، بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى».

(«ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان).

ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەگى ەلىمىزدە جالپىحالىقتىق سيپات العان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالانىڭ زاڭدى جالعاسى بولۋىمەن دە قۇندى. بۇل ماقالانىڭ دا قۇرىلىمدىق جاعىنان عىلىمي باعدارى زور، ول دا كىرىسپە، نەگىزگى ءبولىم جانە قورىتىندىدان تۇرادى.

قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «اعاش نەعۇرلىم بيىكتەپ وسكەن سايىن، تامىرى دا سوعۇرلىم تەرەڭدەي تۇسەدى، ادام دا سونداي» دەگەن تۇجىرىمى بار. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 27 جىل ىشىندەگى قارىشتاپ دامۋى، الەمگە تانىمال بولۋى عاسىرلار تەرەڭىندەگى ءوز تاريحىمىزدى دا تانىپ-بىلۋگە، زەرتتەۋگە يتەرمەلەپ وتىر. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن، 2015 جىلى ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ قۇرىلعانىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ، كەيبىرەۋلەردىڭ ويىندا تاريحىمىزدىڭ ءتۇبى جارتى-اق مىڭ جىل ما دەگەن ساۋالدار قالعانى بەلگىلى. ەندى مىنە، بۇل ماقالا تاريحىمىزدى بەس مىڭ جىلعا دەيىن تەرەڭدەتىپ، ونداعى نەبىر كەرەمەت ماسەلەلەردى زەرتتەۋگە باعىت سىلتەپ وتىر.

«ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەگەن ماقالا اتاۋى «الەمنىڭ جەتى كەرە-مەتى» دەگەن ءسوز تىركەسىمەن بايلانىسىپ ءتۇر. «الەمنىڭ جەتى كەرەمەتى» – ەرتە زاماندارداعى ادامزات تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن جەتى كەرەمەت، عاجايىپ دۇنيە. سول سياقتى، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – قازىرگى قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا، ياعني ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ ەرتە زامانداردا الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان جەتى كەرەمەتىن، عاجايىپ دۇنيەسىن كورسەتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ولاردىڭ ءبارىن رەت-رەتىمەن ايتىپ بەردى.

ەلباسى ماقالاسىنداعى ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان العاشقى جاڭالىعىنا – «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى» جاتادى. ۋاقىت جاعىنان العاندا، بۇل جاڭالىق وسىدان بەس مىڭ جىل بۇرىن، ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى XXX–XXVءىىى عاسىرلارداعى مىستاس كەزەڭىندە، كەڭىستىك جاعىنان العاندا قازاق ەلى اۋماعىندا جۇزەگە اسقان. سولتۇستىك قازاقستانداعى بوتاي مادەنيەتى وسىنىڭ دالەلى جانە ول بۇكىل الەمدە مويىندالعان تۇجىرىم. وسى جەردە پايدا بولعان جاڭالىق ۋاقىت وتە كەلە دۇنيەنىڭ ءتورت جاعىنا تارايدى.

«اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى» كوپتەگەن جاڭالىقتاردى وزىمەن بىرگە الا كەلدى. سالت اتتى ادامنىڭ كيىمى دە وزگەرىسكە ءتۇسىپ، ماقالادا جازىلعانداي، سىرت كيىم – استىڭعى جانە ۇستىڭگى كيىم بولىپ جىكتەلەدى، قازىرگى شالباردىڭ كيىزدەن، تەرىدەن جاسالعان نەگىزدەرى، ەتىك، ەر-تۇرمان مەن ات ابزەلدەرى، ات ۇستىندە ساداق تارتۋ، نايزالاسۋ، وسىلاردىڭ ءبارى وسى مادەنيەتتى قۇرايدى. بۇل جاڭالىقتار ءوز زامانىندا زور تابىستارعا قول جەتكىزىپ، مادەنيەتتى العاش رەت قالىپتاستىرۋشى تۇرعىنداردى الەمدىك دامۋدىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعارادى. وت قارۋ كەڭ قولدانىسقا يە بولعانعا دەيىن دۇنيەجۇزىلىك تاريحتىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداعان «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن» جاساۋشىلار بولدى. بۇل دەگەنىمىز – قازاق حالقىنىڭ ارعى اتا-بابالارى دەگەندى بىلدىرەدى. عىلىمي جاعىنان دالەلدەنگەن وسىنداي تاريحي ءبىلىمنىڭ كوزدەرى ءبىزدىڭ ازامات-تارىمىزدى، جاس ۇرپاعىمىزدى قاناتتاندىرىپ، كەۋدەلەرىندە ماقتانىش سەزىمدەرىن تۋعىزادى. تاريحي سانانىڭ ءوزى وسىنداي ماقتانىش سەزىمدەردەن قۇرالاتىنى بەلگىلى.

ەلباسى ماقالاسىنداعى ەكىنشى ماڭىزدى جاڭالىققا – ەلىمىز اۋماعىندا ەجەلگى مەتاللۋرگيانىڭ جوعارى دارەجەدە دامىعاندىعى جاتادى. قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى التايدا، ورتالىق قازاقستاندا قولا ءداۋىرى مەن ەرتە تەمىر داۋىرلەرىندە ۇلى دالانىڭ تۇرعىندارى مەتاللۋرگيانى جاقسى مەڭگەرە بىلگەن. ونىڭ ىشىندە مىستان، قولادان، كۇمىستەن، التىننان جاسالعان ءار ءتۇرلى بۇيىمداردىڭ ەلىمىز اۋماعىنان كوپ تابىلۋى وسىنى دالەلدەيدى. قازىرگى تاڭدا ارحەولوگتارىمىزدىڭ قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تاپقان ارتەفاتارى مۋزەيلەرىمىزدە ورىن العانى بەلگىلى.

ماقالادا ۇلى دالانىڭ ادامزات بالاسىنىڭ وركەنيەتىنە قوسقان كەلەسى ءىرى جاڭالىقتارىنا – «اڭ ستيلىندەگى» ونەردىڭ پايدا بولىپ دامۋى، ەسىك قورعانىنان تابىلعان «التىن ادام» ەسكەرتكىشى جاتسا، ۇلى دالانىڭ بۇكىل تۇرىك الەمىنىڭ وتانى بولۋى، ۇلى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى تارماقتارىنىڭ ۇلى دالا ارقىلى ءوتۋى، الما مەن قىزعالداقتىڭ ءبىزدىڭ جەردەن جەر جۇزىنە تارالۋى، مىنە وسىلاردىڭ ءبارى، ۇلى دالانىڭ كەرەمەتتەرى مەن عاجايىپتارىن ناقتىلاپ، ايشىقتاي تۇسەدى.

ەلباسى ماقالاسىندا ناقتى جۇزەگە اسىرىلار مىندەتتەر دە ايتىلعان. ولاردىڭ ءبارى تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان. سولاردىڭ ءبارىن ايتىپ جاتپاي بىر-ەكەۋىنە عانا توقتالايىن. «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى جوبا تۋرالى، وقۋ-اعارتۋ ەنسيكلوپەديالىق ساياباعىن قۇرۋ جونىندە ايتىلادى. بۇل جوبا مەنىڭ وزىمە ەتەنە جاقىن دەپ سانايمىن. ۇلى دالانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى تاريحىندا ەسىمدەرى دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا، تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحىندا، يسلام تاريحىندا، وتاندىق تاريحتا ەرەكشە ورىن الاتىن تاريحي تۇلعالار وتە كوپ. ولاردىڭ ءبارىن حرونولوگيالىق تۇرعىدا رەت-رەتىمەن زەرتتەۋ قاجەت. ءبىر عانا مودە شانيۋيدىڭ اسكەري رەفورمالارى نەگە تۇرادى! ول ەنگىزگەن ءپرينسيپتى جاڭالىقتار ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىلىپ كەلەدى. اسكەردى باسقارۋدا «بۇيرىق تالقىلانباي، بۇلجىتپاي ورىندالۋى ءتيىس» دەگەن قاعيداتتى مودە شانيۋيدىڭ وتە كۇردەلى جاعدايدا ومىرگە ەنگىزۋى كوپ ۇزاماي ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. وسى جاڭالىقتىڭ ارقاسىندا عۇن مەملەكەتى يمپەريا دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلەدى. مودە شانيۋيدىڭ – الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعا ەكەندىگىن وسىنداي ناقتى دالەلدەرمەن كورسەتۋ كەرەك.

ەجەلگى تاريحىمىزداعى ساقتار، ولاردىڭ ارعى جاعىنداعى سكيفتەر تۋرالى جازبا دەرەكتەردە مالىمەتتەر بارشىلىق. سكيفتەر قارا تەڭىز جاققا كەتكەنگە دەيىن ۇلى دالا اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن. ولاردى شامامەن ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى Vءىىى عاسىردىڭ ورتاسىندا ساقتاردىڭ ماسساگەت اتتى تايپالارى ۇلى دالادان ىعىستىرىپ شىعارادى. سكيفتەردىڭ اتاسى – تارعىتاي تۋرالى، ماسساگەتتەر پاتشايىمى – توميريس، ساق جاۋىنگەرى – شيراك تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، ولاردىڭ تاريحىمىزداعى الاتىن ورنىن كورسەتۋىمىز كەرەك. بۇل تۇلعالار – ەجەلگى داۋىردەگى تۇلعالارىمىز. مودەدەن باسقا عۇنداردىڭ قانشاما بيلەۋشىلەرىنىڭ ەسىمدەرى، ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ دە بيلەۋشىلەرىنىڭ ەسىمدەرى جازبا دەرەكتەر ارقىلى بىزگە بەلگىلى. ولاردى جۇيەلەپ، زەرتتەپ، تاريحتاعى الاتىن ورنى مەن ءرولىن كورسەتۋىمىز كەرەك. تاريحي سانانىڭ نىعايۋى وسىنداي تاريحي تۇلعالارعا دەگەن ماقتانىش سەزىمدەر ارقىلى جۇزەگە اسادى.

ەرتە ورتا عاسىرلارداعى تۇرىك كەزەڭىندە، ورتا عاسىردىڭ دامىعان كەزەڭىندە التىن وردا تاريحىندا قانشاما تانىمال تاريحي تۇلعالار ءوتتى! كەيىنگى ورتا عاسىرلاردا نەمەسە قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ – اتاقتى حانداردىڭ، سۇلتاندار مەن باتىرلاردىڭ، بيلەر مەن بەكتەردىڭ، يشاندار مەن اۋليەلەردىڭ، اقىندار مەن جىراۋلاردىڭ، ياعني وسىنداي تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ سانى قانشاما! ءبىز ولاردى ءالى كۇنگە دەيىن تولىقتاي تانىپ بىلە قويعان جوقپىز. ەلباسى ماقالاسىنداعى تاپسىرما تاريحشىلاردىڭ ىزدەنىستەرىن وسىنداي تۇلعالاردى تانۋعا، ولاردىڭ تاريحتاعى ءرولى مەن ورنىن انىقتاۋعا باعىتتايدى. وسىلايشا تاريحي سانانىڭ جاڭعىرۋى تاريحىمىزدى تانۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىن ۇدەرىس ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزەمىز.

ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا كوتەرىلگەن تاريحي ماسەلەلەردىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى كەزەڭدەرىن قامتيدى. ەلباسى ماقالاسىنداعى تاپسىرمالار بىرىنشىدەن، وسى كەزەڭدەرمەن اينالىساتىن تاريحشى – ماماندار ءۇشىن ابىرويلى ءىس بولسا، ەكىنشىدەن، جاۋاپتى مىندەتتەر قاتارىنا جاتادى. دەگەنمەن دە، ەلىمىزدىڭ تاريحشى ماماندارى مۇنداي جاۋاپتى ءىستى ابىرويمەن ورىنداي الاتىنىنا سەنەمىن.

ب.كارىبايەۆ، ق ر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى،

ت.ع.د.، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ

قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭمەڭگەرۋشىسى.