ساتوۋ حارۋو (1892-1964)

جاپون جازۋشىسى

مينورۋ ساننىڭ وتباسى مەنىڭ اناما الىس تۋىس بوپ كەلەدى. مينورۋ ساننىڭ اكەسى  جۇمىسى توقىراعان سوڭ، اكەمدى ارقا تۇتىپ، تەڭىز اسىپ ارنايى كەلگەن. سودان اكەمنىڭ اۋرۋحاناسىنا ەسەپ-قيساپ جۇرگىزۋشى بولىپ ورنالاستى. مينورۋ سان —  قارىنداسىمەن، ەكى ءىنىسى، بارلىعى ءتورت اعايىندى ەدى، ولاردى تاعدىر ەركەلەتپەدى، انالارى كەنەتتەن دۇنيە سالىپ، كوپ ۇزاماي اكەلەرى دە قايتىس بولدى. باسقا سۇيەنەر ەشكىمى بولماعان اكەم تورتەۋىن ءوز قامقورلىعىنا العان.

مينورۋ ساننىڭ ون بەسكە كەلگەن كەزى. مەن شاماسى جەتىدە بولارمىن. ءبىر كۇنى مينورۋ سان «امەريكاعا بارامىن» دەدى. ول كەزدە اۋىلدا «امەريكا سيندرومى» قىزىپ تۇرعان، ءبارى تۇگەل سول جاققا  اقشا تابۋ ءۇشىن كەتىپ جاتقان. ءقازىر دە ءبىزدىڭ ولكە امەريكادا جۇمىس ىستەيتىن جاپونداردىڭ سانى جونىنەن جاپونيادا الدىڭعى ورىندى يەلەنەتىن شىعار. مينورۋ سان امەريكاعا باراتىنىن ايتقاندا ۇيدەگىلەر ونىڭ ءالى بالا ەكەنىن ايتىپ، توقتاتقانداي بولىپ ەدى، ول قۇلاق اسقان جوق. انام ماعان ايتۋشى ەدى: «انا بالا يت ارقاسى قيانداعى ەلگە باس ۇرىپ، قايتسەم دە بارامىن دەپ وتىر. اكە-شەشەسى جوق، باۋىرلارىن باعىپ-قاعۋدان قاشقان سىڭايلى. ونىمەن سالىستىرعاندا سەنىڭ باعىڭ بار ەكەن».

مينورۋ سان اكەمنىڭ ەسكى ەۋروپالىق كيىمدەرىن الىپ، سوگىلگەن جەرىن تىگىپ دەگەندەي، جولعا دايىندالدى. سول كۇنى ءبارىمىز شىعارىپ سالدىق. قالا سىرتىنداعى مينورۋ ساننىڭ اكەسىنىڭ زيراتى تۇرعان جەرگە دەيىن باردىق. كوكتەم كەزى، الدە كۇز بە ەكەن؟ مەن ايتەۋىر جول جيەگىندەگى گۇلدەردى تەرەمىن دەپ، جۇرتتىڭ سوڭىندا قالعانىم ەسىمدە.

 مينورۋ سان امەريكاعا جەتكەننىڭ بەلگىسى رەتىندە تاتتىلەر جىبەرىپتى. جىلتىر قاعازعا ورالعان قاپ-قارا بىردەڭە، تىستەپ ەدىك، ءىشى اق كامپيت، بىزگە ءدامى ۇناعان جوق. شوكولاد دەگەن وسىنداي بولادى ەكەن. قانشا دەگەنمەن جيىرما بەس جىل بۇرىنعى وقيعا عوي، اۋىلدا ەشكىم شوكولادتى كورىپ، اتىن ەستىمەگەن. ءبارىن قويشى، مينورۋ ساننىڭ بۇل ساياحاتى ويلاپ وتىرسام، باسىنان ساتسىزدىككە تولا بولدى.

اكەم مينورۋ سانعا كەمەگە كوۋبەدەن مىنۋگە اقىل بەردى. كوۋبەدەن مىنسە، تانىس جولاۋشىلار كەزدەسەر ەدى. ءبىراق مينورۋ سان امەريكاعا باراردا توكيونى كورگىسى كەلدى مە ەكەن، يوكوحامادان ءمىندى كەمەگە. وكىنىشكە وراي ول كەتكەن سوڭ، بىردەن يوكوحاماعا تىرىسقاق تارادى. مينورۋ ساننىڭ  كەمەسى سان-فرانسيسكوعا جەتكەندە كوۋبەدەن وتىرعاندار بىردەن تۇسىرىلەدى دە، يوكوحامادان مىنگەن جولاۋشىلار ەكى ايعا جۋىق كەمەدەن شىعارىلمايدى. مينورۋ سان دا ەكى اي بويى امەريكانىڭ قالاسىن كەمەدەن باقىلاپ وتىرا بەرەدى.

ناعاشى اجەم دە ءبىزدىڭ ۇيدە بولاتىن. ول كىسى ول كەزدە جەتپىسكە تاياپ قالعان. بولمەسىنە ويناۋعا كىرسەك اجەمىز ءار نارسەنى سۇراي باستايدى. قۇلاعى ناشار ەستىگەندىكتەن باسقالار ول كىسىمەن سويلەسە بەرمەيدى، مەن عانا ۇيىرسەكپىن. اجەم مەنى «مەيىرىمدى بالا» دەپ، كەتەر-كەتكەنشە ماقتاپ ءجۇردى. بۇل مەنىڭ ول كىسىدەن قاشپاي، اڭگىمەسىن مۇقيات تىڭداۋىمنان بولسا كەرەك. اجەم ءبىز ويلاماعان نارسەلەردى سۇرايتىن. «دۇنيە دەگەن دوڭگەلەك دەۋشى ەدى، سول راس پا؟»، «ونى كورگەن ادام بار ما؟» دەگەندەي سۇراقتار قوياتىن. ودان سوڭ «ال امەريكا انا جاقتا  ما، مىنا جاقتا ما؟» دەپ، ساۋساعىمەن  نۇسقاپ سۇرايتىن. مەنىڭ ءوزىم دە جاقسى بىلمەيتىن نارسەلەردى سۇرايتىندىقتان جاۋاپ تابۋدان قينالاتىنمىن.

اجەمىزدىڭ امەريكانى اۋىزعا الا بەرۋىنىڭ سەبەبى بار.  نەگە دەسەڭىز اجەمىزدىڭ ۇلكەن ۇلى، ياعني مەنىڭ انامنىڭ اعاسى ماعان كوكە عوي، سول كىسىنىڭ قايناعاسى دارىگەر رەتىندە امەريكاعا كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە مينورۋ سان دا امەريكادا. باقانداي ەكى جاقىنى تۇرىپ جاتقان امەريكا دەگەن ەل تۋرالى اجەمىز بىلگىسى كەلەدى عوي. ال قاريانىڭ جەر شارى دوڭگەلەك دەگەندى قايدان ەستىگەنىنە ءالى كۇنگە تاڭمىن.

امەريكاعا بارعان مينورۋ سان ىدىس-اياق جۋىپ، ءجۇزىم جيناپ، اقشا تاۋىپ، وقىپ جاتتى. اسىرەسە جازعى كانيكۋلدا كوپ جۇمىس ىستەيدى، باسقا ۋاقىتتا مەكتەپتە. كەيدە مينورۋ ساننىڭ امەريكاداعى جاعدايىن ويشا ەلەستەتەمىن. انام «انا بالا مىقتى بولدى» دەپ ءجۇردى.

مينورۋ ساننىڭ امەريكاعا كەتكەنىنە بەس-التى جىل ءوتتى. ءبىر كۇنى جىلدىڭ سوڭى بولاتىن، ءۇي-ىشى تۇگەل شاي ىشۋگە ءحيباچيدى اينالا جايعاسقان، امەريكادان كەلگەن حاتتى وقىپ، ابىر-سابىر. مەن ون ۇشتەمىن. تۋىستارىمنىڭ مازاسىزدانعانىن جاقسى بىلەمىن. اراعا ۇزاق ۋاقىت سالىپ، مينورۋ ساننان حابار كەلۋمەن قوسا، انامنىڭ جەڭگەسىنە اعا بوپ كەلەتىن امەريكاداعى كىسىدەن  حات كەلدى عوي. حاتتا «مينورۋ سان امەريكادا اۋرۋعا شالدىقتى» دەپ جازىلىپتى.

تۋبەركۋلەز ەكەن، بارعان سايىن اسقىنىپ، جاپونياعا قايتايىن دەسە، اقشاسى جەتپەيتىن كورىنەدى. «جانى اشىعان ادامدار ازداپ بولسا دا اقشا جيناپ بەرىپ جاتىر» دەپ جازىلىپتى.

جۇرتتى اۋرەگە سالعان حاتتان كەيىن ءبىر جارىم اي وتكەندە مينورۋ سان ورالدى. تاڭعى ساعات ون شاماسى بولاتىن، دەمالىس  كۇنى، مەن ۇيدە ەدىم. باقتا ويناپ جۇرسەم، قولىندا ورتاشا سومكەسى بار، ۇزىن پالتولى ۇلكەن كىسى باققا كىرىپ كەلدى. مينورۋ سان بولار دەپ ويلادىم. ول جىميعاندا كۇلىمسىرەگەن شەت ەلدىككە ۇقسايدى.

انام مينورۋ ساندى كورگەندە «ايتەۋىر ءتاۋىر ەكەن عوي» دەدى. ءبىراق اكەم  مينورۋ ساننىڭ دەنەسىن جاقسىلاپ قاراپ بولعان سوڭ، وعان ەستىرتپەي «حالى وتە ناشار» دەدى. مينورۋ ساندى بارىمىزدەن الىستاۋ جەرگە ورنالاستىردى. «جۇقپالى اۋرۋ بولعاندىقتان، بالالار، اباي بولىڭدار» دەپ ەسكەرتتى بىزگە.

مينورۋ ساننىڭ زاتى بار بولعانى اناۋ، ورتاشا سومكە عانا. ول بىزگە سىيلىق تا اكەلىپتى — اناناس كونسەرۆىسى، حونولۋلۋدەن (امەريكاداعى قالا) العان بولار. بارلىعى ون ەكى بانكى ەكەن، بىرەۋىنىڭ ءۇستى كوتەرىلىپ كەتىپتى. اكەم «مىناۋ اشىعان» دەدى. مەن قىزىعىپ كەتىپ، قاقپاعىن اشىپ ەدىم، ساسىق ءيىس مۇڭكىپ كەتتى. بانكىنىڭ ءىشى بوس. اكەم بىردەڭەمەن ءتۇبىن شۇقىدى دا زور داۋىسپەن «وي، سۇمدىق-اي، ىشىندە ساۋساق بار!» دەدى.

قاراساق، راسىندا ادامنىڭ ساۋساعى سالىنىپتى. «زاۋىتتا ماشينا ابايسىزدا كەسىپ تۇسىرگەن ادامنىڭ ساۋساعى كىرىپ كەتكەن عوي» دەدى اكەم. مينورۋ ساندى ويلاسام ىرىمى جامان ساۋساق سالىنعان كونسەرۆى ەسىمە تۇسەدى. كىمنىڭ ساۋساعى بولدى ەكەن، جاپونياعا دەيىن جەتىپ، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ اۋلاسىنداعى ءبىر بۇرىشقا كومىلگەن؟

كونسەرۆى دەسەم،  مينورۋ ساننىڭ كوكيۋى (ەكى-ۇش ىشەكتى مۋزىكالىق اسپاپ) كەلەدى كوز الدىما. مينورۋ ساننىڭ قولىندا ەرەكشە ءبىر كوكيۋ بار ەدى. بۇل كونسەرۆى بانكىسىنىڭ جوعارعى جاعى مەن ءتۇبىن تەسىپ، ۇستىنە ماي سىڭگەن سۋرەت سالاتىن قاعاز جاپسىرىپ، بامبۋك سىرىقتى وتكىزىپ، ىشەگىن سىمنان تارتقان زات. ءبارى مەنىڭ مينورۋ ساننىڭ قاسىنا بارىپ ويناعانىمدى ۇناتپادى. ءبىراق مەن مينورۋ ساننان امەريكا  تۋرالى ەستىپ، بىلگىم كەلدى. امەريكانىڭ قالاسى، بالالاردىڭ مەكتەپتە بايانداما جاساۋعا قالاي دايىندالاتىنىن، مينورۋ ساننىڭ ون جەتى جاسىندا سەگىزدەگى بالالارمەن امەريكا مەكتەبىنە بارۋى جايىندا، ودان سوڭ كاليفورنياداعى ءجۇزىم ەگىستىگى  تۋرالى...

مينورۋ سان سونىڭ ءبارىن ماعان اڭگىمەلەپ بەرەدى دە، ءسال ءۇنسىز قالىپ، اناۋ سومكەدەگى قولدان جاسالعان كوكيۋدى شىعارادى.

مينورۋ سان اسپاپتى ەكپىندەتە تارتادى. بۇل مۇڭلى اۋەننىڭ نە تۋرالى ەكەنىن مەن تۇسىنبەيمىن. مينورۋ سان قاسىندا بىرەۋ  بارىن ۇمىتىپ كەتكەندەي، ءوزى شىعارعان اۋەنگە ەلتىپ وتىر. سالدەن سوڭ ەسىنە تۇسكەندەي كوكيۋدى جەرگە قويىپ بىلاي دەدى: «ءوزىم جاسادىم. مىنا بامبۋكتى ءبىر كىسىدەن ءوتىنىپ، جاپونيادان الدىرتتىم. امەريكادا بامبۋك جوق قوي».

ول وسىلاي دەدى دە قايتادان كوكيۋىن بار ەكپىنمەن تارتا جونەلدى.

قاشان كورسەڭ دە مينورۋ سان كوكيۋدە ويناپ وتىرادى. قاسىنا بارسام، ءسال جىميادى دا، اڭگىمە ايتپاستان كوكيۋدى تارتا بەرەدى.

بىردە مينورۋ ساننىڭ قاسىنا بارعانىم ءۇشىن وڭباي تاياق جەدىم. سودان سوڭ وعان جولامايتىن بولدىم. الىستان مينورۋ ساننىڭ كوكيۋىنەن توگىلگەن وكىنىشكە تولى اۋەندى تىڭداپ، جالعىز ءوزىم كۇن كوزىندە وينايمىن...

ەكى-ۇش جىل وتكەندە مينورۋ سان دۇنيە سالدى. شاماسى سول جيىرما التى، جيىرما جەتىدە بولار. ءقازىر ءتىرى بولسا قىرىققا تولار ەدى.

1923 جىل

جاپون تىلىنەن اۋدارعان شارافات جىلقىبايەۆا