بەز يمەني-1«ءبىز ءوزىمىزدىڭ تۇراقتىلىق جانە كەلىسىم مودەلىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتىك. قازاقستان كونستيتۋسياسى ناسىلدىك، ەتنوستىق، ءدىني جانە الەۋمەتتىك قاتىستىلىعىنا قاراماستان، بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگىنە كەپىلدىك بەرەدى».
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
(«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە سويلەگەن سوزىنەن).
ماششينسكايابىرتەكتىلىك – تۇراقتىلىق تۇتقاسى
كوكشەلىك كاسىپكەر ەلەنا ماششينسكايانىڭ ەسىمى وڭىرگە ەتەنە تانىس. ول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى، قحا اقمولا وبلىسى اسسامبلەياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، قازاقستان كۋلينارلارى وداعىنىڭ پرەزيدەنتى، وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى. جەرلەسىمىزدىڭ كۇنى كەشەگى قازاقستان پاتريوتتارى فورۋمىنداعى جالىندى سوزدەرى دە جۇرەگىمىزگە جىلىلىق ۇيالاتتى. ول مۇنىڭ بارلىعىن قازاقستان قوعامىنداعى بەيبىتقاتار تىرشىلىكتىڭ، ىنتىماق پەن بەرەكەنىڭ شاراپاتى دەپ ەسەپتەيدى.
– ەلەنا يۆانوۆنا، ۇلى مۇراتتاردى ۇلاعاتتى ەل قالىپتاستىراتىنى شىن­دىققا اينالعان داۋىردە ءومىر ءسۇرۋ­دە­ءمىز. بۇل تاۋەلسىز قوعامنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى. ەندەشە، ماڭگىلىك ەل يدەيا­سى ارقا­ۋىن­داعى جۇمىلدىرۋشى قۇندىلىقتار قاعيداتى قانداي تۇتقالارعا سۇيەنەدى؟
– ەلباسىمىز ءوزىنىڭ ينستيتۋتتىق رەفورماسىنىڭ ءتورتىنشى باعىتىندا «ماڭگىلىك ەلدىڭ» مىناداي سيپاتتاماسىن بەردى: «…ازاماتتىق تەڭدىك؛ ەڭبەكسۇيگىشتىك؛ ادالدىق؛ وقىمىستىلىق پەن ءبىلىمدى قاستەر تۇتاتىن زايىرلى ەل – تاعاتتىلىق ەلى». سوندىقتان، كوپۇلتتى، كوپكونفەسسيالى قازاقستان تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم مودەلىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. ايتكەنمەن، ۇنەمى العا ۇمتىلاتىن مەملەكەتتىڭ مەرەيلى مەجەسى بولاتىنىن ەسكەرسەك، قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەت. پرەزيدەنتتىك باعدارلامادا بارلىق ازاماتتار قۇقىقتىڭ بىردەي كولەمىن پايدالانۋى، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر جۇگىن ارقالاۋى جانە تەڭ مۇمكىندىككە قولجەتىمدىلىكتى يەلەنۋى كەرەكتىگى ايتىلدى. بۇل ازاماتتىق ورنىقتى جانە تابىستى مەملەكەتتىڭ ەڭ سەنىمدى ىرگەتاسى بولماق. ىرگەلى دە ىلگەرى ىستەرگە كەپىلدىك بەرەتىن قازاقستان كونستيتۋسياسىنىڭ ارتىقشىلىعى دا وسىندا.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋلارىندا، باستاماشىلدىق باعدار­لامالارىندا قازىرگى قوعامىمىزدىڭ نەگىزگى ويىنشىسى رەتىندە ورتا تاپ وكىلدەرى ۇنەمى ايتىلادى. مۇنىڭ ءمانىسى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– مۇنى ەلباسىنىڭ وتانداستارىمىزدى قوعامدىق بەلسەندىلىككە، ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋلارعا شاقىرعان ۇندەۋى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. ەشقايسىمىز دا مەملەكەتتىك مۇددەدەن شەت قالماۋىمىز قاجەت. ول ەڭبەكسۇيگىشتىكتەن باستالادى. ەڭبەك قاتىناستارىنا ارالاسۋ ارقىلى كاسىپتىڭ كەز كەلگەن سالاسى بويىنشا ورتاق ۇلەستى ەسەلەۋ تىرشىلىكتى تۇزەۋ عانا ەمەس، ماقتانىش سەزىمىن وياتقانى ءلازىم. مەن ءوز ءىسىمدى قاراپايىم نان جابۋشىدان باستاعان ەدىم. نان ءپىسىرۋ، تاعام دايىنداۋ، قوناق كۇتۋ، ءمازىر بايلىعى ادام بالاسىنىڭ ىزگى مۇراتتارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان، مەن كاسىپكەرلىك قادامىمدى «داستارحان» اتاۋىمەن نىعايتىپ كەلە جاتقانىما قۋانامىن. الىس جانە كورشى مەملەكەتتەردەگى كۋلينارلىق بايقاۋلاردان جۇلدەسىز كەلگەن ەمەسپىن. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كەڭجايلاۋ حالىق ەكەندىگىمىزدى، كورسەتەتىنىمىزدىڭ كوپ ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ەندەشە، ورتا تاپ تا وسىنداي قوزعالىستان بوي كورسەتىپ، قوعامداعى سالماقتى ورنىن الىپ ۇلگەردى دەۋگە بولادى.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى: «ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى، ول ءبىزدىڭ الدىمىزعا ساراپتامالىق جۇمىستى جەتىلدىرىپ، مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا حالىقتىڭ ءار توبىن قاتىستىرۋ سياقتى جاڭا مىندەتتەر قويادى»، – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. مۇندا جەرگىلىكتى اسسامبلەيا قانداي ىستەرگە ۇيىتقى بولىپ ءجۇر؟
– بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا ناقتى شارالار قولعا الىنۋدا. بۇگىندە اقمولا اسسامبلەياسى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، ەتنومادەني بىرلەستىكتەر، ساياسي پارتيالار، جاستار ۇيىمدارى، ەڭبەك ۇجىمدارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا. ولارمەن جۇمىستى بارىنشا جەتىلدىرىپ كەلەدى. ءوزىم چۋۆاش ەتنو-مادەني ورتالىعىنا جەتەكشىلىك ەتەمىن.
وڭىرلىك اسسامبلەيانىڭ قۇرامىندا ەلگە سىيلى 116 ازامات بار. ولاردىڭ بارلىعى دا ايماعىمىزدى مەكەن ەتكەن ەتنوستاردىڭ ءتىلىن، مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىن ساقتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قولعا الىنعان جۇمىستاردى جەتىلدىرۋ، جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى زەرتتەۋ ماقساتىندا وبلىستىق اسسامبلەيا حاتشىلىعى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كەڭەستەردىڭ كوشپەلى وتىرىستارىن اۋدانداردا وتكىزىپ تۇرادى. اتالعان جيىندار بارىسىندا ءوزارا سەنىم مەن سىي-قۇرمەت جاعدايىندا ءبىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر وڭتايلى شەشىمىن تابۋدا. بۇدان باسقا، اقمولا اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىن عىلىمي تۇرعىدان قولداۋ، ەتنوسارالىق قاتىناستاردى جۇيەلى جانە ماقساتتى تۇردە مونيتورينگىلەۋدى عالىمدار، تاريحشىلار جانە ساياساتتانۋشىلاردان قۇرالعان عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىق جۇزەگە اسىرادى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەگى يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداعان عىلىمي-ادىستەمەلىك، اقپاراتتىق ماتەريالداردى جاريالاپ وتىرادى. اتالعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الىپ، جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ۇلتارالىق تاتۋلىق ماسەلەلەرىن جان-جاقتى، سالماقتى تۇردە وبلىستىق اسسامبلەيا جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى جاريالاپ وتىرادى. وعان رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق، قالالىق گازەت، تەلەارنا، راديولاردىڭ تىلشىلەرى مۇشە. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ وبلىسىمىزعا ساپارىندا وسى كلۋبتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە اسسامبلەيا جۇمىسىن كورسەتۋدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولىن ايرىقشا اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇعان اتالعان قوعامدىق ۇيىمنىڭ قوعامدىق-ساياسي ۇردىستەردەگى ءرولىنىڭ جەتى جىل بۇرىنعى 25 پايىزدان 85 پايىزعا كوتەرىلگەندىگى دالەل بولا الادى. بۇل – ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋداعى اتالعان تەڭدەسسىز ينستيتۋتتىڭ قوعامداعى ورنىن، دەڭگەيىن كورسەتەتىن قارقىندى ءوسىم.
– ينستيتۋتتىق رەفورمادا ءتىل، اسىرەسە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. بۇل تۇرعىدا نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەملەكەتتىك ءتىل مەن ءوڭىرىمىزدى مەكەن ەتكەن ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن دامىتۋ – وبلىستىق اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. «قوعامدىق كەلىسىم» سارايىندا ءتىل مەڭگەرتۋ كۋرستارى جۇمىس ىستەيدى. وسى وڭىردە تۇراتىن 8 ەتنوستىڭ ءتىلىن ۇيرەتەتىن «شاڭىراق» تىلدەردى وقىتۋ مەكتەبىنىڭ دە شاكىرتتەردىڭ بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ، ولاردىڭ بويىندا سول ۇلتتاردىڭ سالت-داستۇرلەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋداعى ورنى ەرەكشە. شاكىرت دەمەكشى، جۋىردا وبلىستىق «ۆيدەرگەبۋرت» نەمىس قوعامى مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردى قوسىمشا دايارلىقتان وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «ۆۋندەركيند» ورتالىعىن اشتى. ونداعى بالعىنداردىڭ بويىنا جاستايىنان جالپىقازاقستاندىق قۇندىلىقتار سىڭىرىلەتىن بولادى. وبلىستىق «قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى» قوعامدىق بىرلەستىگى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە «كوكشە ديدارى» اتتى گازەتتى شىعارۋدى قولعا الدى. ال، وبلىسىمىزداعى چۋۆاش ۇلتىنىڭ 1100 وكىلى بالالارىن جەكسەنبىلىك مەكتەپتەردە ءوز انا تىلىنە ۇيرەتۋدە.
– شاعىن سۇحباتىمىزدا قوعا­مى­مىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – حالىقتار دوستىعى مەن ىنتىماقتى قاتىناستار تۋرالى تاراتىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ەندەشە، بىرتەكتىلىك پەن تۇراقتىلىق جايىنداعى ءتۇيىندى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز دەپ ەدىك.
– ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدى دا ورتاق وتانىمىز – قازاقستانعا دەگەن شەكسىز ماحاببات، كەشەگىمىز بەن بۇگىنىمىز، كەمەل كەلەشەككە دەگەن ۇمتىلىسىمىز بىرىكتىرەدى. ماڭگىلىك وتانىمىز – ماڭگىلىك ەلدىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى دا وسى ەكەندىگى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ەڭسەلى ەكەنىنە سەنىم مول. قازاقستاننىڭ بۇدان قيىن كەزەڭدەردە دە ەڭسەسىن تۇسىرمەگەنىن، ۇلتارالىق دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ ءتىنىن بەكىتە بىلگەنىن الەم مويىندادى. قازىرگى تاڭدا ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋدىڭ ناقتى قادامدارى جاسالۋدا. استانادا ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋدىڭ، ەلىمىزدەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەۋىنىڭ وزىمىزگە عانا ەمەس، وزگەلەرگە ونەگە بولىپ وتىرعانىن بىلەمىز. كۇنى كەشە بارشا قازاقستاندىقتار بولىپ، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن ۇيىمشىلدىقپەن تويلادىق. الدا «ەكسپو-2017» كورمەسىن وتكىزۋگە دايىندالۋدامىز. مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستارى ەلىمىزدى مەكەندەيتىن سان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دوستىعى مەن تاتۋلىعىنان تامىر تارتاتىنى ايدان انىق نارسە.
پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاندى وركەندەتۋ جولىنداعى بەس حالىقتىق رەفورماسىندا ايقىندالعان باستى قاعيداتتار دا وسىنداي ىزگىلىكتى ىستەرگە باعىتتالعان. ەلباسى، «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پارتيانىڭ حVءى سەزىندە سويلەگەن «بارشاعا بىردەي وسى زامانعى مەملەكەت: بەس حالىقتىق رەفورما» اتتى باعدارلامالىق سوزىندە «سونىمەن قاتار، قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەت. ول ازاماتتىق قاعيداتىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس. بارلىق ازاماتتار قۇقىقتىڭ ءبىر كولەمىن پايدالانۋى، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر جۇگىن ارقالاۋى جانە تەڭ مۇمكىندىككە قولجەتىمدىلىكتى يەلەنۋى كەرەك»، دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن بەرىك ورىن الىپ كەلەدى.
مەن قازاقستانداي ەلدە تۋىپ، وسكەنىمە ماقتانامىن. بىزدە ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردى ايقىن كورسەتۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار. وعان ناقتى مىسال مەنىڭ كاسىپكەر رەتىندە ەڭبەگىمنىڭ جانعانى دەر ەدىم. ءبىزدىڭ بيزنەسىمىز «ەنەرگيا» دەپ اتالاتىن شاعىن دۇكەننەن باستاۋ العان بولاتىن، بۇگىندە ۇلكەن كومپانيا دارەجەسىنە كوتەرىلدىك. «دينار-تورگماش» بىرلەستىگىنىڭ «دينار-ەلەكتروماش» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بۇگىندە نارىق ايدىنىنا ەركىن شىعىپ، ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تانىتقان، ۋاقىت تالابىنا ساي قىزمەت ەتە الاتىندىعىن دالەلدەگەن ۇجىم دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. 1993 جىلدان ايماقتىق نارىقتا تابىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان «دينار-ەلەكتروماشتىڭ» اۋەلگىدە «مەتران» دەپ اتالاتىن كاسىپورىننىڭ رەسمي وكىلى بولۋدان باستالعان قادامى بىرتە-بىرتە ۇلعايىپ، ستاۆروپولداعى «كونسەرن ەنەرگومەرا» اق ديلەرى، ماسكەۋدەگى «يەك»، «ەكف» سەكىلدى الپاۋىت ءونىم شىعارۋشىلاردىڭ رەسمي وكىلىنە دەيىن كوتەرىلدى. بەرىرەكتە اتاقتى PHILIPS كومپانياسىنىڭ رەسمي ديستريبيۋتورى بولۋى تۇتىنۋشىلارى تاراپىنان سەنىمدىلىكتى نىعايتا ءتۇستى. پاۆلودارداعى «قازەنەرگوكابەل» اق زاۋىتىنىڭ فيليالى دا وسى «دينار-ەلەكتروماش» بازاسىندا جۇمىس ىستەيدى. سەرىكتەستىكتەن ەلەكتر تەحنيكاسى مەن كابەلدىك-جەلىلىك ونىمدەردىڭ الپىس مىڭداي شاماسىنداعى اتاۋلارى تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلادى. ال تاپسىرىس بەرۋشىلەر اراسىندا جەتەكشى مۇناي كومپانيالارى، قۇرىلىس سالاسى ۇيىمدارى، اۋىر ونەركاسىپ كاسىپورىندارى جەتكىلىكتى.
العا اۋدانىنىڭ بوگوسلوۆكا ەلدى مەكەنىندە سەرىكتەستىكتىڭ «ەنەرگيا» دەپ اتالاتىن قوسالقى شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەيدى. مۇنى سەرىكتەستىك وزدەرىنىڭ جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەرىن ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ازىق-تۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇستاۋدا.
«دينار-ەلەكتروماشتىڭ» دۇكەندەرىن قازاقتىڭ ۇلتتىق ءسالت-داستۇرىن انىق تانىتاتىن جوبادا كيىز ۇيلەر تۇرىندە سالدىق. مۇندا كەلۋشىلەر ءۇشىن جايعاساتىن ورىندار بار، ساكى ۇستىنە كەڭ ەتىپ كورپە جايىلىپ، ورتاسىنا ۇستەل قويىلعان. جۇما كۇنى مۇندا جينالعاندار سانى ارتا تۇسەدى. ويتكەنى، جەتى نان ءپىسىرىلىپ تاراتىلادى. ساماۋىر قايناپ جاتادى، اس پىسىرىلەدى. مۇندا باس سۇققان ادامداردىڭ ءبارى دە تەگىن تاماقتانا الادى. ءتىپتى، مەشىتتەن يمام كەلىپ، ۋاعىز ايتاتىن كەزدەرى دە بولادى.
ۇجىمدا مەرەكەلىك شارالار، ناۋرىز تويى، تاعى دا باسقا سالتاناتتار ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزىلەدى. ءتىپتى، شىلدەحانا، بەسىككە سالۋ دەگەن سياقتى تويلاردىڭ ءوزىن ەلەۋسىز قالدىرمايمىز، بالانىڭ تۋعانىنا قىرىق كۇن تولعاندا اكە-شەشەسى مىندەتتى تۇردە وسىندا الىپ كەلەدى. ال ۇجىمداعىلار نارەستەگە سىيلىقتارىن ازىرلەيدى، بالانىڭ اناسىنا ەرەكشە قۇرمەت جاسايدى، كورىمدىك بەرىلەدى. مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىنا دەگەن ىزگى نيەت جانە قۇرمەت قانا ەمەس، سونداي-اق، بىر-بىرىمىزگە دەگەن دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ ايعاعى دەۋ ورىندى. وسىنداي يگى شارالار ءبىر ارناعا قوسىلا كەلە جاستاردىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدى، ەلجاندىلىق قاسيەتتى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.
كومپانيادا ادامداردى جاقىنداستىرا تۇسەتىن يگىلىكتى شارالار ۇدايى ويلاستىرىلىپ وتىرىلادى. قىزمەتكەرلەردىڭ تۇرعىن ءۇي الۋىنا، جەڭىل كولىككە قول جەتكىزۋ جولدارى، مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ قاراستىرىلعان.
سوندىقتان بولار ۇجىمدا ەڭبەك ەتەتىن 314 ادام بىر-بىرىنە نىق سەنەدى، ءبىرىن-بىرى سىيلايدى، ءوزارا دوستىق قارىم-قاتىناستا جۇرەدى. ولار الۋان ۇلتتىڭ وكىلدەرى بولعانىمەن بىر-بىرىنە ىزەتتىلىكپەن قارايدى، سىيلاستىعىنان جاڭىلمايدى. مۇنىڭ وڭىردە تۇراتىن توقساننان استام ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ اراسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان بىرلىكتىڭ ىرگەتاسىن بەكىتە تۇسۋگە العىشارت جاسايتىنىن تۇسىنەمىز. وبلىستا ون توعىز ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيدى. ەندى ەلمەن بىرگە تۇلەگەن ۇلتتار مەن ەتنوستاردىڭ اراسىنداعى دوستىق پەن توزىمدىلىك ءسالت-داستۇرىمىزدى، ءتىلىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى بىرگە دامىتۋ ارقىلى بۇرىنعىدان دا نىعايا تۇسۋدە. بۇل قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى ەكەنى شىندىق.
ەلباسى ءوزىنىڭ اتالعان باياندى باعدارلاماسىندا «بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن قازاقستاندىقتىڭ بويىندا ازيالىقتىڭ دا، ەۋروپالىقتىڭ دا وزىق ساپالارىن شىنايى سۇزگىدەن وتكىزەتىن ەۋرازيالىق يدەياسى بىرىكتىرۋشى بولىپ تابىلادى»، دەۋى دە سوندىقتان. ءبىز ءبىر بىرىمىزبەن يىقتاسىپ ءومىر ءسۇرىپ، ءوزارا تاتۋلىقتىڭ ءتۇعىرىن بەكىتە ءتۇسۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ جولدارىن ەركىن ەڭسەرەمىز، وتانىمىزداعى بەيبىتشىلىك پەن بەرەكەنى دامىتا تۇسەمىز. بۇل باعىتتا اتقارىلعان شارۋالار ۇلكەن ىستەرگە بەرىك العىشارتتار جاسايدى.
باستى ماقسات – ءبىرتۇتاستىق
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ايقىنداعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورما مەن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بىزگە، ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزگە، ەل تۇتاستىعىمەن تىكەلەي ىقپال ەتەدى. سەبەبى، ەلباسى ءوز سوزىندە ەلدەگى رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن وعان ءار قازاقستاندىقتىڭ تولىقتاي اتسالىسۋى قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. دەمەك، كەز كەلگەن رەفورما مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، حالىقتىڭ قولعا الىنۋىمەن ىسكە اسادى. ال بۇل رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىرقاتار ماڭىزدى جوبانى نازارىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك. ماسەلەن، سولاردىڭ ءبىرى 10 جىلدان استام ۋاقىت بويى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، عالىمداردىڭ كۇش-جىگەرىمەن قولعا الىنىپ كەلە جاتقان «جىبەك جولىنداعى سۇحبات» جوباسى.
«جىبەك جولىنداعى سۇحبات» قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلەدى، سونىمەن قاتار، بۇل مادەنيەتارالىق سۇحبات جالپىمادەني جانە جالپى تاريحي قۇندىلىقتاردى ودان ءارى جانداندىرۋ مەن ساقتاۋ ماقساتىنداعى جاقىن شەتەلدەردىڭ ساراپشىلارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ياعني، بۇل – ۇلكەن حالىقارالىق جوبا. سول سەبەپتى، اتالعان جوبا قازاق­ستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، ءتۇ­رىك­مەنستان مەن وزبەكستان ونەر زيا­لى­لارىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىن­عان. جالپى، بۇل جوبانىڭ جۇزە­گە اسىرىلۋىنا قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسى، ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى، «قحا الەۋمەتتىك كونسورسيۋمى» قوعامدىق قورى، قحا مادەني بىرلەستىكتەرى، ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى يۋنەسكو كافەدراسى ۇيىت­­قى بولدى.
مەن «جىبەك جو­لىن­داعى سۇحبات» جوبا­سىنا اي­رىقشا ءمان بەرىپ، جاۋ­اپكەرشىلىكپەن قاراي­مىن. بۇل جوبا 2007 جىلى قول الىندى. ول قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ ودان ءارى دامۋ جولدارىن ناقتى تۇردە ايقىندايتىن كەزەڭ-تۇعىن. ونىڭ وزەگىندە وتان­شىلدىق، ۇلتجاندىلىق يدەياسى جاتىر. بۇل جوباعا ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى تارتىلعاننان كەيىن ونىڭ ماڭىزى ءتىپتى دە ارتا ءتۇستى. سەبەبى، ولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق وقيعا مەن ۇدەرىستەن سىرت قالماۋى ءتيىس. ال «جىبەك جولىنداعى سۇحباتتىڭ» مودەراتورى، ۇيىمداستىرۋشىسى ەلىمىزدىڭ بەلگىلى مادەنيەتتانۋشىسى مۇرات اۋەزوۆ بولدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى اياسىنداعى سوڭعى سۇحبات تاراز قالاسىندا ءوتتى. بۇل سۇحباتقا كوپتەگەن شەتەلدىك عالىم قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا قىتايدان كەلگەن ازاماتتار دا بولدى. مەن بۇل جوبا ورتالىق ازياداعى بەلگىلى ءبىر «كوڭىل-كۇيدىڭ» قالىپتاسۋىنا جانە ورنىعۋىنا ىقپالى بولدى دەر ەدىم. ماسەلەن، تارازدا وتكەن سۇحباتتىڭ تاقىرىبى: «ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى» دەپ اتالدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل – وتە وزەكتى تاقىرىپ. ال وندا ايتىلعان وي-پايىمدار «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جالپىۇلتتىق جوباسى ءۇشىن دە ماڭىزدى. سەبەبى، ءبىزدىڭ ءارقايسىمىز ءوزىمىزدىڭ «ۇلكەن ەل». «ۇلكەن وتباسى» ەكەنىمىزدى ۇعىنىپ قانا قويماي، اينالامىزدا وزگە دە كورشى ەلدەردىڭ بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. دەمەك، ءبىز ولار تۋرالى ءبىلىپ، ولارمەن مادەني، رۋحاني تۇسىنىستىكتە، ءوزارا بىرلىك پەن تاتۋلىقتا ءومىر ءسۇرۋىمىز قاجەت. بۇل ورايدا، «جىبەك جولىنداعى سۇحبات» جوباسىنىڭ ماڭىزى وراسان.
مادەنيەتارالىق ىقپالداستىق مودەلى
3اسساناتوليي باشماكوۆ،
ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قحا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
بيىلعى جىلدىڭ قا­زاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ جىلى ەكەنى بار­شاعا ايان. وسىعان سايكەس بۇل قۇرىلىمنىڭ الدىندا ۇلكەن ماقسات-مىندەتتەر قويىلدى، جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى. دەمەك، ءبىز الداعى ۋاقىتتا سول جۇمىستاردى ناتيجەلى تۇردە جۇرگىزۋىمىز كەرەك. وسىدان 2 جىل بۇرىن ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باستاماسىمەن ءوزىنىڭ مازمۇنى مەن سيپاتى جاعىنان وزگەشە كافەدرا – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدراسى قۇرىلعان بولاتىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل وتە قاجەتتى باستاما. سەبەبى، ول جاس بۋىنعا قاجەت. قازىرگى تاڭدا مۇنداي كافەدرالاردىڭ نەگىزى قازاقستاننىڭ 15 جوعارى وقۋ ورنىندا قالانىپ ۇلگەردى. بۇل ۇدەرىس بۇگىندە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ءبىز بۇل ۇدەرىستى قولدان جىلدامداتىپ جاتقان جوقپىز، مۇنىڭ ءبارى ءوزىنىڭ تابيعي جولىمەن ءجۇرىپ جاتىر. الايدا، ءبىز وسى كافەدرالاردىڭ جۇمىستارىنا ادىستەمەلىك ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جارتى جىلدان كەيىن قازاقستان حالقى اسسسامبلەياسى كافەدرالارىنىڭ اسسوسياسياسىن قۇردىق. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بۇل اسسوسياسيانىڭ 2 وتىرىسى ءوتتى. ال 20 قازان كۇنى مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ءابدىقالىقوۆانىڭ پەتروپاۆل قالاسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا اسسوسياسيانىڭ 3ء-شى وتىرىسى وتەتىن بولادى. وندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدرالارىنىڭ ءوزارا ارىپتەستىگى، ولاردىڭ قحا-نىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اسسامبلەيالارىمەن قارىم-قاتىناسى جان-جاقتى قوزعالادى. بۇل كافەدرالاردىڭ 3 ءبىرىڭعاي مىندەتى بار. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – وقىتۋ. ماسەلەن، بيىلعى جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ كافەدرامىزدا ارنايى كۋرس وقىتىلا باستادى. وندا ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستىڭ مادەنيەتى جايلى ايتىلادى. ءبىراق، بۇل كافەدرالار تەك قانا وقىتۋ مىندەتىن اتقارمايدى، ولار ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى، قازاقستانداعى ەتنوساياساتتى عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن دە قوسا جۇرگىزەدى. ال ۇشىنشىدەن، ولاردىڭ مىندەتى قوعام، قوعامداعى جاستار اراسىندا ساياسي، يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالادى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى دا اياقتالۋعا جاقىن قالدى. بۇل جىل اسسامبلەيانىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى مۇلدەم باسقا، تىڭ، جاڭا باعىتتاردى جارىققا شىعاردى. وعان حالىقارالىق ارىپتەستىك باعىتى دالەل بولا الادى. ماسەلەن، كەشە ءبىز رۋمىنيالىق دەلەگاسيا وكىلدەرىن قابىلدادىق. ال بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ 30 ەلىنەن كەلگەن دەلەگاسيا وكىلدەرى ىشكى ەتنوساياسات، ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن ەتنوستىق باعىتتار اراسىنداعى ىقپالداستىق بويىنشا ءبىزدىڭ قازاقستاندىق مودەلىمىزدى، ياعني، نازاربايەۆ مودەلىن تانىپ، بىلۋگە، تاجىريبەمىزبەن بولىسۋگە ارنايى كەلدى. دەمەك، قازىرگى تاڭدا بۇل قازاقستاننىڭ حالىقتار دوستىعى، بەيبىتشىلىك، كەلىسىم سەكىلدى ۇلى، قاسيەتتى ۇعىمداردىڭ ماڭگى بولۋىنا قۇيعان «ينۆەستيسياسى» دەپ باعالاعانىمىز ءجون.
سوندىقتان، «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جالپىۇلتتىق جوباسى اياسىندا وتكىزىلەتىن شارالاردىڭ سيپاتى ءارتۇرلى بولعانىمەن، ولاردىڭ وزەگىندە ءبىر عانا يدەيا جاتىر. ول – قازاقستان ۇلكەن ەل ەكەندىگى. دەمەك، بۇل ءىس-شارالاردىڭ استارىندا قازاقستاندىق ءبىرتۇتاستىقتى، قوعامدىق كەلىسىمدى، جالپىۇلتتىق بىرلىكتى قالىپتاستىرۋ ۇعىمى جاتىر. بۇل – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دامۋ تاريحىنىڭ دا جاڭا كەزەڭى.

"قامشى "سىلتەيدى

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان