«ۋيكيپەديادا» وتىز التىنشى جىلى تامىز-قاراشا ايلارىندا قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارعان، 1936—1937 جىلدارى قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولعان، باقىتجان بايداقوۆ  (1898—1938) دەگەن كىسىنى سوۆەت، پارتيا جانە مەملەكەت قايراتكەرى دەپ اتاپ كورسەتىپتى. سول سۇراپىل جىلدارى حالىققا ەمەس، قانىپەزەر ۇكىمەتكە قىزمەت ەتكەن ادامداردى قايراتكەر دەپ تانيمىز با، الدە قىلمىسكەر دەپ جاريالايمىز با؟!

2014 جىلدىڭ 15 تامىزىندا «تۇركىستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «جاسىنداي اعىپ وتكەن» دەگەن ماقالادا تارازدىق  مەديسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ساعىندىق وردابەكوۆ 1938 جىلدىڭ 28 اقپانى كۇنى   40 ادامعا «حالىق جاۋى» دەگەن جالا جابىلىپ، ماسكەۋلىك كوشپەلى سوتتىڭ ۇكىمىمەن (نكۆد-نىڭ ۇشتىگىمەن) اتىلعان قازاق ينتەللەگەنسياسىنىڭ سول كەزدەگى قايماقتارى قاتارىندا ب.بايداقوۆتى دا اتايدى.

كەدەي وتباسىندا تاربيەلەنگەن، شەشەسىنەن ءۇش جاسىندا جەتىم قالعان كىسىنىڭ تاعدىرى ونى سولاقاي ساياساتتىڭ تەرىس جولىنا سالىپ جىبەرگەنى راس. 1926 جىلدان ۆكپ(ب) مۇشەسى بولعان ب.بايداقوۆ 1918 جىلى اقتوبە مۇعالىمدەر سەمينارياسىن ءبىتىرىپ شىققاننان كەيىن اۋىل ءمۇعالىمى بولادى.سودان كەيىن اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسەسى ساياسي ۇيىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى،تەمىر ۋەزدىك ەڭبەك، ساقتىق كاسساسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، «كازكرايسويۋزدىڭ» ساياسي ءبولىمى مەڭگەرۋشىلىگىنەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورال اۋداندىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى، باتىس قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى حاتششىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلەدى. باسقا دا پارتيا-سوۆەت قىزمەتىن اتقارادى. 1928 جىلدارى بايلاردى كامپەسكەلەۋ ناۋقانىنا بەلسەنە ارالاسادى، ودان كەيىن تەمىر جانە ىرعىز اۋداندارىندا  كوللەكتيۆتەندىرۋگە قارسى شىققان كوتەرىلىسشىلەردى باسىپ-جانشۋعا قاتىسادى.

حالىقتى اتۋ جازاسىنا كەسۋ تۋرالى نكۆد-نىڭ اسا قۇپيا № 00447 جارلىعىنا وراي قسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسارياتى 1937 جىلدىڭ 13 شىلدەسىندە شىعارعان № 00447 جارلىعىندا: «جۇرگىزىلگەن تەكسەرىسكە سايكەس كەڭەس وداعىنا قارسى ادامدار، بۇرىنعى بيلىكتەگى ازاماتتار، ەرتەرەكتە رەپرەسسياعا ۇشىراعاندار جانە لاگەرلەر مەن يتجەككەنگە ايدالعانداردىڭ كوبى اۋىلداردا (دەريەۆنيا) تۇرىپ جاتىر. سونداي-اق، اۋىلداردا ءدىندارلار مەن كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ساياسي ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە شوعىرلانعان. وسى اتالعانداردىڭ ءبىرازى قالاعا كەلىپ ءوندىرىس ۇيىمدارىنا، كولىك پەن قۇرىلىس سالاسىنا كىرىپ كەتتى. ولاردىڭ بارلىعى دا حالىق جاۋلارى. ۇكىمەتىمىزگە قارسى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ۇيىمدارى الدىندا بۇلاردىڭ كوزىن جويىپ، جۇمىسشى تاپتى قورعاۋ تۋرالى ماسەلە تۇر. كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى كەلەتىندەردى ءبىرجولاتا قۇرتۋ كەرەك. سوندىقتان 1937 جىلدىڭ 5 تامىزىنان باستاپ بارلىق رەسپۋبليكالاردا، وبلىستار مەن ايماقتاردا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى باسكەسەرلەردى ۇستاپ، كوزدەرىن جويۋعا بۇيىرامىن» دەگەن بۇيرىق دايىندالعان. 1937 جىلعى رەپرەسسيالاۋ تۋرالى بۇيرىقتى «ruskline» سايتىنان الىپ  «نامىس پورتالى (اۋدارعان رۇستەم نۇركەن. namys.kz)رەپرەسسيا 19372015-12-18جاريالادى.

بۇيرىقتا حالىق جاۋلارى ەكى توپقا ءبولىنىپ، ءبىرىنشى توپتاعىلدار  دەرەۋ تۇتقىندالىپ، ۇشتىكتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا اتىلۋعا ءتيىستى اسا قاۋىپتىلەر قاتارىنا جاتقىزىلعان. ال ەكىنشى توپتاعىلار اسا ءقاۋىپتى ەمەس، ءبىراق قارسىلىق كوزقاراسى بار ەلەمەنتتەر رەتىندە سوتتالىپ، 8-10 جىل اراسىندا تۇرمەگە قامالسىن دەگەن نۇسقاۋ بەرىلگەن. نكۆد-نىڭ اۋداندىق جانە وبلىستىق بولىمشەلەرىنىڭ ەسەبى بويىنشا رەپرەسسيالانۋى ءتيىس ادامدار سانى قوستاناي وبلىسى بويىنشا ءبىرىنشى توپتا 150، ەكىنشى توپتا 450 دەپ كورسەتىلگەن.

كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسارياتى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ باس كوميسارى – ن. ەجوۆ قول قويعان قۇجاتتىڭ نەگىزىندە قوستاناي وبلىسىنداعى ۇشتىكتىڭ قۇرامى ءتوراعا — پاۆلوۆ،
مۇشەلەرى كۋزنەسوۆ، بايداقوۆ بولىپ بەكىتىلگەن.حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەۋ وپەراسياسى 1937 جىلدىڭ 5 تامىزىندا باستالىپ، ءتورت ايدىڭ ىشىندە اياقتالۋىنا قاراعاندا، جازالانعان 600 ادامنىڭ تاعدىرىنا بايداقوۆ تىكەلەي ارالاسقان.

1937 جىلدىڭ 10 قاراشاسىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ  ءىىى پلەنۋمى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتنىڭ بۇرىنعى ءتوراعاسىن كونترريەۆوليۋسيونەر-ۇلتشىلداردىڭ وبلىستىق ۇيىمىنىڭ فيليالىنا باسشىلىق جاسادى دەگەن ايىپپەن پلەنۋم مۇشەسى قۇرامىنان شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.

وتىز جەتىنشى جىلعى زوبالاندا كوپتەگەن قازاقتار قاندى قىرعىنعا ۇشىرادى. ۇقك مۇراعاتىندا ساقتالعان № 02754 ىستەگى قۇجاتتارعا نازار اۋدارساق، قوستاناي وبلىستىك ۋنكۆد ۇشتىگىنىڭ 1938 جىلدىڭ 13 اكپانىنداعى قاۋلىسى بويىنشا ءجىتىقارا اۋدانىنىڭ زابەلوۆكا سەلوسىنىڭ تۇرعىنى نۇرحان مۇستافين اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ۇكىم 1938 جىلدىڭ 16 اقپانىندا ورىندالعان. ءدال وسى كۇنى بەلگىلى اقىن، ءجىتىقارا كالاسىنىڭ تۇرعىنى سەيىتجان بەكشەنتايۇلىنا دا «ءجىتىقارا-التىن» پرييسكىسىندە ۇكىمەتكە قارسى ۇگىت جۇرگىزگەن باي-مولدالار توبىنىڭ مۇشەسى دەگەن ايىپ تاعىلىپ، وعان دا وسىنداي ۇكىم كەسىلگەن. ءسۇيتىپ، العاشقىسى ءوز ەلىندە دارحان اۋليە دەگەن اتقا يە بولعان، كەيىنگىسى ارقالى اقىن بولعان قوس ازامات ءبىر ۋاقىتتا ۇستالىپ، ءبىر  مەزگىلدە كازا تاپقان. اتالعان ەكى ارىس 1990 جىلى 22 تامىزدا اقتالدى. نۇرحان مۇستافيننىڭ سول كەزدەگى ءومىرباياندىق دەرەكتەرىندە ونىڭ 55 جاستاعى مۇديحا جانە 45 جاستاعى ايناكۇل دەگەن ەكى ايەلى بولعانى، قىزدارى كاماش بەس جاستا، كاليما ءبىر جاستا ەكەنى كورسەتىلىپتى.

باقىتجان بايداقوۆ وسى ەكى كىسىمەن بىرگە ءبىر ۋاقىتتا اتىلۋى دا مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايمىز. نكۆد دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ول 1937 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە وزىنە ءوزى قول سالاعان بولىپ شىعادى. سول كەزدە نكۆد تەرگەۋشىسى: «وبنارۋجەن ۆو دۆورە سوبستۆەننوگو دوما، ۆ كامەننوم ساراە، كرىتوم جەستيۋ، نا زەمليانوم پولۋ پريۆالەننىم ك ستەنكە دەريەۆياننوگو كۋرياتنيكا لەجال نا پراۆوم بوكۋ پرەدسەداتەل وبليسپولكوما توۆ. بايداكوۆ س تياجەلوي رانوي يز وگنەسترەلنوگو ورۋجيا ۆ پراۆوي ۆيسوچنوي ستورونە گولوۆى. وكولو نەگو ۆبليزي لەجالو دۆۋستۆولنوە 20-گو كاليبرا رۋجە س ودنيم زارياجەننىم ي درۋگيم ۆىسترەلەننىم پاترونوم… سەرايا پروسترەلەننايا كەپكا، وسەننەە وكروۆاۆلەننوە كوجانوە كوريچنيەۆوگو سۆەتا پالتو … يزياتى... مى زاستالي توۆ. بايداكوۆا لەجاۆشيم نا بوكۋ ۆ كۋرياتنيكە پري دۆورە پري سيلنوم كروۆوتەچەنيي يز گولوۆى پوسلە سامورانەنيا. نيكاكيح پرەدسمەرتنىح زاپيسوك يلي جە پيسەم نە وبنارۋجەنو»، - دەپ بولعان جايدى «تولىق بايانداپ» جازادى.

قانشا «حالىق جاۋىنىڭ» كوزىن جويۋعا ات سالىسسا دا، ءوزى دە اجال قۇرىعىنان قۇتىلا الماعان باسشى 1937 جىلدىڭ قازان ايىندا ۇستالىپ، 1938 جىلدىڭ اقپان ايىندا اتىلعان. ونىڭ كەلىنشەگى فاتيما حاكىم قىزىنىڭ ۇلتى باشقۇرت، جاس كەزىندە جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنگەن ەكەن.ونى دا وتىز سەگىزىنشى جىلى سوتتاپ، تۇرمەدەن  قىرىق بەسىنشى جىلدىڭ اياعىندا عانا بوساتىلادى.

بۇيرىقتى ورىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان باقىتجان بايداقوۆ تا قۇربان بولعاندار قاتارىندا اتالىپ، ەلۋ سەگىزىنشى جىلى كوپپەن بىرگە اقتالدى. ءبىراق، جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى ونى كەشىرە قويار ما ەكەن؟ كۇنى كەشە الماتىدا جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە ءوز باۋىرلارىنا قورلىق كورسەتكەندەر، جاڭاوزەندەگى قاندى قىرعىندا قارۋسىز حالىققا وق اتقاندار دا بۇيرىقتى ورىندادىق دەپ اقتالۋى مۇمكىن. الايدا، سول بۇيرىقتى ورىنداي المايمىن دەسە عانا ولار حالىقتىڭ قارعىسىنا قالماس ەدى، العىسىن الار ەدى.

مەنىڭ ءبىر تاڭ قالاتىنىم، وسى كۇنى دە نە لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان، نە پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان شەنەۋنىكتەردى زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دەپ جاتادى. قىزمەت ىستەسە، ەڭبەكاقىسىن العان، دەپۋتات بولسا، حالىق ءسوزىن سويلەۋدىڭ ورنىنا قالعىپ-مۇلگىپ وتىرعان «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمەن» قاسقالاردىڭ قايراتكەرلىگىنە كۇمانىم بار. ولاي بولسا جاۋىردى جابا توقىماي، ءار نارسەنى نەگە ءوز اتىمەن اتامايمىز؟!

اقىلبەك شاياحمەت