قاسىم ۇلى كەنەسارى حان (1802-1847) – قازاق حاندىعىنىڭ سوڭعى حانى، ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ايگىلى باسشىسى. ول ءوزىنىڭ تەگى جاعىنان تورە تۇقىمىنان. باباسى – قازاقتىڭ اتاقتى حانى ابىلاي. ارعى اتالارى شىڭعىس حاننىڭ جوشى دەگەن ۇلكەن بالاسىنان تارايدى. ابىلايدىڭ ايەلى – قالماق حوچۋ-مەرگەن نوياننىڭ قىزى توپىشتان قاسىم سۇلتان تۋادى. كەنەسارى – وسى قاسىم سۇلتاننىڭ بالاسى. قاسىمنىڭ سوڭىنان ەرگەن بالالارىنىڭ ءبارى كىلەڭ كوكجال، كەكتى دە تەكتى ەدى. بايبىشەسىنەن – ەسەنگەلدى مەن سارجان، ەكىنشى ايەلى بيبىدەن – كەنەسارى، قۇدايمەندە، ءابىلعازى، ۋاق، شۋاق، ساپاقباي جانە بوپاي، بوپان، بوپىش اتتى ءۇش قىز، ءۇشىنشى ايەلى اسىلتاستان – جالعىز، ارىستان جۇرەكتى ناۋرىزباي تۋعان. 1802 جىلى كوكشەتاۋ وڭىرىندە ومىرگە كەلگەن كەنەسارى وسىناۋ تەكتى ۇرپاقتىڭ ىشىنەن وق بويى وزىق تۇرعان، جاراتىلىسى تىم وقشاۋ، ناق توپجارعاننىڭ ءوزى بولدى.

1822 جىلى رەسەي وكىمەتى كىشى ءجۇز بەن ورتا جۇزدەگى حاندىق بيلىكتى جويىپ، اعا سۇلتان مەن سۇلتان اكىمدەر بيلىگىن ەنگىزەدى. ءسويتىپ، رەسەي وكىمەتى XIX عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا قازاقستاندا وتارلاۋ ساياساتىن ونان ءارى ورىستەتىپ، قازاق حالقىنىڭ ساياسي دەربەستىگىن ءبىرجولاتا جويۋعا باعىتتالعان شارالاردى كەڭىنەن جۇرگىزە باستادى. ءابىلقايىر، ابىلاي حاندارمەن جاساسقان شارتتارداعى قازاقستان جەرىنە كىرمەۋ، سولدات الماۋ، تەك، سالىق تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەر اياق استى ەتىلدى. قازاق جەرىندە اسكەري شەپتەر، بەكىنىستەر سالىنىپ، شۇرايلى جەرلەرگە پاتشا وكىمەتىنىڭ قولشوقپارى بولىپ كەلگەن كازاك-ورىستاردى قونىستاندىرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. رەسەيدىڭ قازاق جەرىندەگى اكىمشىلىگى وزەن-كولدەردى، قۇنارلى جەرلەردى، ورمان-توعايدى ءوز قاراماعىنا الدى، ال، ونى پايدالانعان قازاقتارعا سالىق سالىناتىن بولدى. تەك، 1755-1772 جىلداردا عانا كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز جەرىندە، جايىقتان وسكەمەنگە دەيىن 3،5 مىڭ شاقىرىم شەپ بويىندا بەكىنىستەر سالىندى (م.قوزىبايەۆ. تاريح زەردەسى. 2-كىتاپ. الماتى. عىلىم، 1998. 52 ب.). ناتيجەسىندە، حالىقتىڭ عاسىرلىق كوشىپ-قونىپ جۇرگەن مارشرۋتتارى تۇيىقتالدى، شەكتەلدى. ەندى، ەل تايپا ەمەس، اۋىل شەڭبەرىندە عانا كوشە الاتىن جاعدايعا دۋشار بولدى. ءدال تاريحتىڭ وسى كەزەڭىندە كوشپەلى ەل وركەنيەتىنىڭ تامىرىنا بالتا شابىلدى. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان كوشپەلى وركەنيەت ءوزىنىڭ ورىسىنەن ايىرىلدى، قاناتى قايىرىلدى. ەندەشە، حان كەنە تەك جەر ءۇشىن ەمەس، بۇكىل ءبىر وركەنيەتتى قورعاۋشى ساناتىندا تانىلۋى كەرەك.

پاتشا وكىمەتى XVIII عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا-اق ورىنبور كازاكتارى اسكەرىن قۇرا باستادى. حالىق قوزعالىسى باستالار شاقتا ورىنبورداعى كازاك اسكەرى جايىق وزەنى باستاۋىنان، ورال تاۋلارىنىڭ شىعىس بوكتەرلەرى مەن ءسىبىر كازاكتارى اسكەرى يەلىگىندەگى جەرگە دەيىنگى ءار كەزەڭدە قازاق، باشقۇرت جانە باسقا حالىقتاردان تارتىپ الىنعان اسا ۇلكەن اۋماقتى يەلەنگەن ەدى. ورىنبورلىق كازاك اسكەرى سوناۋ سىبىردەن ورالعا دەيىنگى 7،8 ميلليون وندىق جەردى ەنشىسىنە السا، 1،4 ميلليون وندىق جەر ءسىبىر كازاكتارى اسكەرىنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. ستانيسا اتاماندارى قازاقتارعا جەردى جالعا بەرىپ، تيەسىلى تولەمىن الۋعا قۇقىقتارى بولدى. قازاقتار اسكەر جەرىنەن مال ايداپ وتسە دە، سول جەرلەردە قىستاتسا دا، تۇز دايىنداسا دا اقى تولەيتىن بولعان. وسىنىڭ ءبارى كازاك اتاماندارى مەن جەرگىلىكتى باستىقتاردىڭ قازاق ەڭبەكشىلەرىن باقىلاۋسىز قاناۋعا اكەپ سوعادى. (م.ءابدىروۆ، ت.ع.د.) وسىعان قارسى شىققان كەنەسارى حاندىق باسقارۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالدى. ول ءوز ويىن رەسەيدىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىگىنە، سونىمەن قاتار، پاتشانىڭ تىكەلەي وزىنە دە جەتكىزەدى. ورىنبور ولكەسىنىڭ گۋبەرناتورى، گەنەرال پەروۆسكيگە جولداعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «مەن كەنەسارى سۇلتان، اتامىز ابىلاي حاننىڭ تۇسىنان بەرى ءوز باۋىرلارىمىزبەن قاتىناسقانداي، ورىستارمەن دوستىق بەيبىت ارالاستىقتا بولدىق، الايدا، ومبى مەن پەتروپاۆل (ءسىبىر ولكەسىندەگى) جۇرتتارى ءبىزدىڭ بەيبىت تۇرۋىمىزعا مۇرشا بەرمەيدى... مەنىڭ ولارمەن جانجالداسۋىما سەبەپ – وسى. ءسىزدىڭ جاققا وتە وتىرىپ، مەن رەسەيمەن ەش ۋاقىتتا جاۋلاسۋدى ويلاعان جان ەمەس ەكەنىمدى حابارلايمىن، مەنىڭ بۇل ءوتىنىشىمدى جوعارىداعى اكىمدەرگە جەتكىزۋىڭىزدى سۇرايمىن» (ارتىقبايەۆ ج. تورەلەر شەجىرەسى. قاراعاندى، 2015. 179 ب.). وسىلاي دەپ گەنەرال پەروۆسكيگە جولداعان حاتىندا ورىستارعا بەس بەرەسى، التى الاسى جوقتىعىن، تاتۋ كورشىلىكتە تۇرعىسى كەلەتىندىگىن اشىق مالىمدەيدى. 1837 جىلعى جەلتوقساندا ءى نيكولاي پاتشاعا جازعان حاتىندا ول اتاسى ابىلاي حان زامانىندا ەكى ەل اراسىندا ورىن العان بەيبىت قاتىناسقا جانە شەكارا ەسەبىندە قابىلدانعان مەجەگە قايتا ورالۋعا شاقىرادى. «...ءسىزدىڭ ارعى بابالارىڭىز، ال، بىزدە مەنىڭ اتام ابىلاي حان تۇسىندا حالىق تىنىشتىققا بولەنگەن ەدى، ال، ونىڭ تىنىشتىعىن ەشكىم بۇزباعان-دى. ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ساتتىق بولدى. ءبىزدىڭ حالىققا سالىق سالىنبادى. ال، كەيىننەن ءىس باسقاشا بولدى. حالىقتان جاساق جينالا باستادى. وعان ءارتۇرلى قىسىم كورسەتىلەتىن بولدى... مەنىڭ اتام ابىلاي بيلەگەن ەلدە سەگىز دۋان قۇرىلدى. بۇل حالىقتى قالىڭ مۇڭعا دۋشار ەتتى. بۇكىل قىرعىز حالقىن قىسپاققا سالماي، ول تىنىش ءلاززات الۋى ءۇشىن مەن مارتەبەلى ۇلى اق پاتشا ەلىمىزگە بۇرىنعىداي جاعداي قالپىنا كەلۋىن، سەگىز وكرۋگتىك دۋانىڭىزدى قۇرتۋىڭىزدى سۇراعانىما باقىتتىمىن دەپ ءوزىمدى سانار ەدىم» دەپ جازدى (قوزىبايەۆ م. جاۋدى شاپتىم تۋ بايلاپ. الماتى. قازاقستان. 1994. 114ب.) مىنە، وسىلاي، كەنەسارى قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاستىعىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاراماعىندا ەگەمەندى ەل دارەجەسىندە ساقتالۋىن كوكسەدى. ول وندا اق پاتشانى، رەسەيدى بەيبىت ءومىر سۇرۋگە شاقىرادى. ءبىراق، پاتشا وكىمەتى كەنەسارىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتادى. ويتكەنى، اق پاتشانىڭ باستى ماقساتى – قازاق دالاسىنا سۇعىنا ەنىپ، ەركىن جايلاپ، تۇتاستاي باسىپ الىپ، تاۋەلدى ەتۋ بولاتىن. سوندىقتان دا، كەنەسارى ءوز ماقساتىن كۇشپەن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى.

كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ (1837-1847) باستى ماقساتى – پاتشالىق رەسەيدىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ ۇلگەرمەگەن ايماقتاردىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋ، قازاق جەرلەرىن بەكىنىستەر مەن جاڭا وكرۋگتىك بيلەۋ ارقىلى جان-جاقتى وتارلاۋدى توقتاتۋ ەدى. سونداي-اق، كەنەسارى قوقاندىقتاردىڭ تەپكىسىندەگى وڭتۇستىك وڭىردەگى قازاقتاردى بوساتىپ، ولاردى قازاق حاندىعىنا قوسۋدى كوزدەدى.

كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ قوزعالىسى بۇكىل قازاقستاندى قامتىدى. ون جىلعا سوزىلعان كوتەرىلىستىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى – بۇقارا حالىق بولدى. ولار كۇشەيە باستاعان وتارلىق ەزگىدەن، فەودالدىق توپتاردىڭ قىسىمىنان قۇتىلۋعا تىرىستى. كەنەسارىنى بەلسەندى قولداعانداردىڭ اراسىندا ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇزدىڭ بەلگىلى رۋلارى – قىپشاق، ءتورتقارا، جاعالبايلى، شەكتى، الشىن، كەرەي، جاپپاس، باعانالى، تاما، تابىن، ارعىن ت.ب. رۋ-تايپالارىنىڭ جىگىتتەرى از ەمەس-تى. كەنەسارى كوتەرىلىسىنە جالپى 20 مىڭداي ادام قاتىسقان دەگەن مالىمەتتەر ايتىلدى. تىكەلەي قاتىسقانى 5 مىڭ ادامنىڭ توڭىرەگىندە. كەنەسارى اسكەر جاساقتاۋدىڭ ءوز زامانىنداعى وزىق ۇردىسىنە سۇيەندى. مىڭدىق، جۇزدىكتەرگە ءبولىنىپ، ولاردى مىڭ باسى، ءجۇز باسىلارعا باسقارتتى. ءۇش ءجۇزدىڭ اعىباي، يمان، باسىعارا، بۇحارباي، جەكەباتىر، بايسەيىت، سۇرانشى، ساۋرىق، تىلەنشى ۇلى جولامان ءتارىزدى باتىرلارى كەنەسارى قولىن قيان-كەسكى شايقاستارعا باستاپ، تالاي ءىرى جەڭىستەرگە قول جەتكىزدى، ەرلىكتەرى اڭىزعا اينالدى. كوتەرىلىسكە كەنەسارىنىڭ ىنىلەرى – ناۋرىزباي، ءابىلعازى، اپكەسى بوپاي بەلسەنە قاتىستى.

ناۋرىزبايدىڭ قارا باسىنىڭ قاھارماندىعى الابوتەن بولدى. ناۋان (كەنەسارى ءىنىسىن ەركەلەتىپ وسىلاي دەپ اتاعان) باسىعارا باتىردىڭ وققا ۇشقان تۇسىندا باتىر قانى جاۋ تابانى استىندا قور بولىپ قالماسىن دەپ، قامالعا ءوزى باستاپ كىرگەندە ءوزىن قورشاپ العان مىلتىقتى 12 كازاك-ورىستى ەس جيعىزباي نايزاعا ءىلىپ كەتكەن دەسەدى. مايتوبەنىڭ ەتەگىندە قولعا تۇسكەن كەنەسارى اعاسىن جاۋ قولىندا قالدىرىپ كەتپەيمىن دەپ، ءوز ەركىمەن قىرعىزدار قولىنا بەرىلۋىن ءقازىر كوزسىزدىك دەسەك تە، الىپ جۇرەكتى ناۋرىزبايدىڭ ھاس باتىرلىعى دەمەسكە مۇمكىن ەمەس. ەسىل ەر جاۋ قولىنان 25 جاسىندا وپات بولدى. كۇيەۋىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماي، وتباسىن تاستاپ، قاسىنا التى بالاسىن ەرتىپ، باۋىرى كەنەنىڭ قاسىنان تابىلعان بوپاي ەرلىگىن دە ەسكە الماسقا بولمايدى. قۇرامىندا 600 ساربازى بار ەرەكشە توپقا باسشىلىق ەتكەن بوپاي حانشانىڭ ەرلىك ىستەرى اڭىزعا اينالعان. ونىڭ ۇلى نۇرحان، كەنەنىڭ ءىنىسى ءابىلعازىلار دا ازاتتىق جولىندا ايانباي كۇرەسكەن، كەنەسارى تاڭداپ العان جولدان تابان اۋدارماعان سەنىمدى باتىرلار ەدى (ەل.19 شىلدە، 2007 جىل).

كوتەرىلىسكە، سونىمەن قاتار، اقسۇيەك وكىلدەرى دە قاتىستى. اقمولا وكرۋگى بويىنشا ەلەكتەن وتكەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا تۇرتۇعۇل بولىسىنان سۇلتاندار – كۇشىك، جاداي، جاناي ايشۋاقوۆ، بيلەر – سەيدالى جانمۋرزين، اققوشقار كىشپەنتايەۆ تا كوتەرىلىسكە قاتىسقاندار قاتارىنان ءبولىنىپ كورسەتىلگەن. كوكشەتاۋ وكرۋگى بويىنشا «كەنەسارىنىڭ ىلاڭىنا» قاتىسى بار سۇلتانداردىڭ تىزىمىنە ىلىنگەن تورتەۋى: نيگەن ءۋالي ۇلى، تانى تورتاي ۇلى، قانقوجا ءۋالي ۇلى، حانشا ايعانىم ۋالييەۆا. باياناۋىل وكرۋگى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ سەنىمىنەن كەتكەن 18 سۇلتان، 18 بي، 7 ستارشىن. سولاردىڭ قاتارىنان كوتەرىلىسكە قاتىسقاندارى انىقتالعان سۇلتاندار: مامان، توقتامىس، تايماق، دۇيسەنبى، تايماس ابىلايەۆتار، اعايىندى رۇستەموۆتەر، جانىبەك ابىلپايىزوۆ. جالپى، قۇسمۇرىن، كوكشەتاۋ، اقمولا، قارقارالى جانە باياناۋىل وكرۋگتارى بويىنشا 1838-1839 جىلدارى ومبى وبلىستىق باسقارماسىنا قاراستى سوت-جازالاۋ مەكەمەلەرى جيناستىرعان دەرەكتەرگە قاراعاندا، كوتەرىلىسكە 80-نەن استام سۇلتاندار مەن بيلەر بەلسەنە قاتىسقان. ولاردىڭ نەگىزگى دەنى – ابىلايدىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى. (قاسىمبايەۆ ج. كەنەسارى حان. الماتى. قازاقستان. 1993، 39-42 ب.).

كەنەسارىنىڭ ىمىراعا كەلمەيتىن قارسىلاستارى – اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين، كىشى ءجۇزدىڭ باسقارۋشى سۇلتاندارى احمەد پەن ارسلان جانتوريندەر، سۇلتان بايماعامبەت ايشۋاقوۆ، ت.ب. بولدى. كەنەسارى جەتىسۋعا وتكەننەن كەيىن كوتەرىلىسكە قارسى ىمىراسىزدىق پوزيسيانى ابىلاي حاننىڭ تۇقىمدارى، ياعني، ءوزىنىڭ تۋىسقاندارى سۇيىك ابىلاي ۇلى، پودپولكوۆنيك ءالي ابىلاي ۇلى، ادامسات ىباقوۆ، قامبار اسىلانوۆ، جانعازى سۇيىكوۆ، مامىرحان بادىلوۆ، ابلەك الين، ءتىناش تاڭاتاروۆ، ت.ب. ۇستاندى. سونىمەن، كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى دە قازاق فەودالدارى اراسىنداعى جەگىدەي جەگەن الاۋىزدىق. ەگەر، حالىقتىڭ باستى بولىگى وتارلاۋدىڭ تەرەڭدەۋىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ، ون جىلعى ارپالىسقا اتسالىسسا، جەرگىلىكتى اقسۇيەكتەردىڭ ەكىنشى ءبىر توبى پاتشا ۇكىمەتىنە قىزمەت ەتىپ، جازالاۋ توپتارىنىڭ قيمىلدارىن ءبىرشاما جەڭىلدەتكەنى ايقىن. كەنەسارىنىڭ كۇرەستى قولداۋدان باس تارتقان اۋىلداردى شاۋىپ، قاتىگەزدىك تە جاساعانى، اسىرەسە، وكرۋگتىك پريكازدىڭ اعا سۇلتاندارىن شەشۋشى كەزەڭدە ەل مۇددەسىنەن اينىعاندىعىن ايىپتاۋدىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.

رەسەي وتارلاۋىنا قارسى كۇرەس ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتى قامتىدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس ۇزدىكسىز جالعاسىپ وتىردى. 1783-1797 جىلدارى سىرىم دات ۇلى باستاعان كوتەرىلىس. 1824-1836 جىلدارداعى سۇلتان سارجان قاسىم ۇلى باستاعان حالىق تولقۋى. 1836-1838 جىلدارداعى يساتاي – ماحامبەت باستاعان كوتەرىلىس. 1837-1847 جىلدارداعى كەنەسارى باستاعان قوزعالىس. 1856-1857 جىلدارداعى جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى باستاعان سىرداريا قازاقتارىنىڭ كوتەرىلىسى. 1853-1857 جىلدارداعى ەسەت كوتىبار­ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن باس كوتەرۋ، مىنە، وسىلاي تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. سوناۋ XVI عاسىردىڭ  اياعىنان 1916 جىلعا دەيىن وسىنداي 300-گە جۋىق كوتەرىلىستەردى ساناۋعا بولادى. (م.قوزىبايەۆ. تاريح زەردەسى. 2ء-شى كىتاپ. الماتى. «عىلىم». 1998. 47 ب). ەندەشە، سىرىم، يساتاي، ماحامبەت، حان كەنە باستاعان كوتەرىلىستەردىڭ ءارقايسىسى – عاسىرلارعا سوزىلعان ۇلت-ازاتتىق  سوعىستىڭ ءبىر عانا بولىگى.
XIX عاسىرداعى وتارلىق ساياساتقا قارسى باعىتتالعان ەڭ ءىرى ءارى وتارلاۋشىلاردى ون جىل بويى ابىگەرگە سالعان كوتەرىلىس كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ قولباسشىلىعىمەن 1837-1847 جىلدارى ورىن الدى. قازاقتاردىڭ XVIII-XIX عاسىرلاردا بولعان بارلىق باسقا ءىرى  كوتەرىلىستەرىنەن كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ ەرەكشەلىگى – وعان ءۇش ءجۇزدىڭ بۇقارا حالقى تۇگەل قاتىستى. قازاقستاننىڭ بار ايماعىن قامتىعان كەنەسارى كوتەرىلىسى، جەرگىلىكتى جەرلەردە كەزەك-كەزەك بۇرق ەتكەن كوتەرىلىس وشاقتارىنىڭ جيىنتىعى بولدى. سونىمەن بىرگە، كەنەسارىنىڭ تارتىپ الىنعان قازاق جەرلەرىن قايتارۋدى جانە سالىنعان بەكىنىستەردى جويۋدى، الىم جيناۋ مەن ءارتۇرلى سالىق سالۋدى توقتاتۋدى پاتشا وكىمەتىنەن تالاپ ەتۋى جانە ونىڭ بۇرىن قازاقتارعا تيەسىلى بولعان جەرلەردى قايتارۋ ءۇشىن قوقان مەن حيۋا  حاندىقتارىمەن كۇرەسۋى – قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك مۇددەلەرىنە ساي ەدى. 1837 جىلدىڭ اياعىندا كەنەسارى قوزعالىسىنا 3858 وتباسى قاتىستى. بۇل كوتەرىلىس يدەيالارىنىڭ  ومىرشەڭدىگى مەن كەنەسارى بەدەلىنىڭ جوعارىلىعىنىڭ كۋاسى ەدى.

قازاقتىڭ XIX عاسىرداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن زەرتتەگەن اتاقتى تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ ايتۋىنشا، كەنەسارى كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوسەمى رەتىندە تاريح ساحناسىنا  1837 جىلى شىعادى. ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن، ساياسي كۇرەس مەكتەبىنەن وتكەن اقىلدى، تاجىريبەلى باسشى، باتىر رەتىندە تانىلادى. 1837-1845 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن، ەرتە  كوكتەمنەن قوڭىر كۇزگە دەيىن قازاق دالاسىنا كازاك وتريادتارى جىبەرىلىپ تۇردى. ولار بەيبىت حالىقتى  توناپ،  ادامداردى تۇتقىنداپ، مالداردى ايداپ اكەتتى. كەنەسارى مەن ءىنىسى سۇلتان قۇشاق ەكەۋى قول قويعان ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى گەنەرال-مايور گەنستىڭ اتىنا جولداعان ءبىر حاتىندا ورىس اسكەرلەرىنىڭ قازاق اۋىلدارىنا جورىقتارىنىڭ زارداپتارى جىل-جىلىمەن تىزبەكتەلگەن. 1825 جانە 1840 جىلدار  اراسىندا پاتشا اسكەرلەرىنىڭ 15 جورىعىنىڭ قازاق ەلىنە اكەلگەن اۋىرتپالىقتارىن اتاپ كورسەتە كەلە، سۇلتاندار بەيبىت اۋىلدارعا قارسى ۇيىمداس­تىرىلعان جورىقتاردىڭ «توناۋشىلىق» سيپاتىن تالداعان. (ل.مەيەر. «كيرگيزسكايا ستەپ». س. 60). وسى قۇجاتتا كەلتىرىلگەن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ەكى عانا جورىعىن كەلتىرسەك، 1837 جىلى يۆان سەمەنوۆيچ كارپيچيەۆ باستاعان قول اليكە، قالقامان ۇلى، ءتورتۇل ۇلى اۋىلدارىن تالادى جانە 350 ادامدى قىرىپ كەتتى. 1840 جىلى اقمولا وكرۋگىنەن شىققان 300 پاتشا جەندەتتەرى بەيبىت جاتقان قاجىعان، التاي بولىستارىن ويراندادى، 70 ادامدى سوققىعا جىعىپ، 20 ايەلدى تۇتقىنعا الدى، 300 تۇيە، 300 قوي، 100 ءىرى قارا مالدى تارتىپ الدى. وسى ءبىر حات حان كەنە باستاعان قوزعالىستىڭ ادىلدىك سىرىن ءبىر كورسەتسە، پاتشا وكىمەتىنىڭ وزبىرلىعىن، قازاق دالاسىنا جاساپ وتىرعان ويرانىنىڭ شەكتەن شىققان وتارشىلدىق بولمىسىن اشكەرەلەپ تۇرعان جوق پا؟! بۇعان جاۋاپ رەتىندە كەنەسارى ساربازدارى اسكەري بەكىنىستەر مەن  جازالاۋشى ەكسپەديسيالارعا، وتارشىلاردى قولداعان قازاق سۇلتاندارىنىڭ اۋىلدارىنا شابۋىل جاسادى.
1837 جىلى كەنەسارى ساربازدارى اقتاۋ بەكىنىسىنىڭ كومەندانتى، اسكەري ستارشينا  سيمونوۆتىڭ وتريادىن تالقانداپ، 9 مىلتىقتى، 10 تاپانشانى، 500 پاتروندى، باسقا دا سۋىق قارۋلاردى الىپ كەتتى. سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا اقتاۋ بەكىنىسىندەگى 55 ادامنان تۇراتىن حورۋنجيي رىتوۆتىڭ وتريادىن جويىپ، ونىڭ ءوزىن ءولتىرىپ، پاتشا ۇكىمەتىنە اشىق قارسىلىق ءبىلدىردى. (م.ءابدىروۆ. كەنەسارى جانە كازاكتار. جين: ابىلاي – الماتى. «داريا – پرەسس». 1993. 121 ب.). 1838 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ كەنەسارى جاساقتارى پاتشا  اسكەرلەرىنە  قارسى الدىن الا جاسالعان جوسپار بويىنشا دايەكتى كۇرەس جۇرگىزەدى. 1838 جىلدىڭ 7  تامىزىندا اقمولا بەكىنىسىنە شابۋىل جاسادى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ سويىلىن سوققان سۇلتان قوڭىر-قۇلجا قۇدايمەندى ۇلى جانە اسكەري ستارشينا كاربىشيەۆ باسقارعان بەكىنىس گارنيزونى اقمولانى قورعاپ قالا المادى. كوتەرىلىسشىلەر بەكىنىستى ورتەپ جىبەردى.  كەنەسارى ەندى تورعاي جانە ىرعىز دالاسىنا بەت بۇردى. 1838 جىلدىڭ جازى مەن  كۇزىندە ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ نەگىزگى بولىگى كەنەسارى تۋى استىنا شوعىرلاندى. وسى جىلدىڭ كۇزىنەن قوزعالىس كىشى ءجۇزدى دە شارپىدى. كوپ كەشىكپەي جولامان بي تىلەنشى ۇلى ءوز جاساقتارىمەن ازاتتىق ءۇشىن  كۇرەستىڭ قاتارىن تولىقتىردى.
1840 جىلى كەنەسارىنىڭ اكەسى قاسىم سۇلتان قازا بولدى. 1841 جىلى قىركۇيەكتە كەنەسارى ءۇش جۇزدەن ادام  جيناپ، اكەسى قاسىمعا ۇلاناسىر  اس بەردى.  وسى استان كەيىن  ءۇش ءجۇزدىڭ حالقى كەنەسارىنى اق كيىزگە كوتەرىپ، بۇكىل قازاق حالقىنىڭ حانى ەتىپ سايلادى.  كەنەسارى ءوز حاندىعىن نىعايتۋ ءۇشىن ءبىراز ەكونوميكالىق جانە ساياسي شارالاردى جۇزەگە اسىردى. ونىڭ الىم-سالىق  ساياساتى شاريعاتقا نەگىزدەلىپ، مال وسىرەتىن اۋدانداردا زەكەتتى، ەگىنشىلىكتى اۋدانداردا ۇشىردى ەنگىزدى. حالىقتان الىم-سالىق جيناۋدى ارنايى جاساۋىلدار جۇزەگە اسىردى. كەنەسارى قۇرعان مەملەكەت فەودالدىق مەملەكەت بولدى، ونىڭ الەۋمەتتىك نەگىزىن بيلەردىڭ ورتا توبى مەن تورە تۇقىمىنا جاتپايتىن فەودالدار، باتىرلار قۇرادى. باسقارۋدىڭ نەگىزگى تۇتقاسى كەنەسارىنىڭ ءوز قولىندا بولدى. ونىڭ جانىندا ەڭ جاقىن سەرىكتەرىنەن: باتىرلار، بيلەر جانە حاننىڭ كەيبىر تۋىستارىنان قۇرالعان كەڭەس جۇمىس ىستەدى. حاندىق كەڭەسكە نەگىزىنەن ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ مۇددەلەرىنە ادال، جەكە باسىنىڭ باتىلدىعىمەن، ديپلوماتيالىق قابىلەتىمەن كورىنگەن ادامدار ەندى. ماسەلەن، ونىڭ ءىنىسى ناۋرىزباي باتىر، اعىباي، يمان باتىرلار، ءوزىنىڭ ەلشىلىك تابىستارىمەن اتاعى شىققان بي  شوقپار باقتىبايەۆ، سايداق قوجا وسپانوۆ، ت.ب. كەنەسارى مەملەكەتى سوت، ەلشىلىك، قارجى، اسكەري ىسپەن جانە ازىق-تۇلىك جيناۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن جەكە ادامدار ارقىلى باسقارىلدى. جوعارى سوت بيلىگىن كەنەسارى ءوز قولىنا شوعىرلاندىردى. رۋ ارالىق سوت ىستەرىن شەشۋ ءۇشىن ول بيلەردى  تاعايىندادى. ءسويتىپ، كەنەسارى تۇسىندا ەلدى باسقارۋ بەلگىلى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلىپ،  مەملەكەتتىك اپپارات جەكە سالالارعا ءبولىندى. باسقارۋدىڭ ارنايى قىزمەتى حاندىق كەڭەس شەشىمدەرىنىڭ، ۇندەۋلەرىنىڭ اۋىلداردا تاراتىلۋىن، ءتۇسىندىرىلۋىن جانە ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىردى. (ە.بەكماحانوۆ. «كازاحستان ۆ 20-40-ە گودى XIX ۆ». الما-اتا. 1992. س. 281-283).
حان بولىپ سايلانعان سوڭ 1841 جىلى كۇز ايىندا كەنەسارى جاساقتارى قوقان حاندىعىنا  قارسى سوعىس جۇرگىزدى. سوعىس اشقان مەزگىل دە قولايلى بولدى. سول كەزدە قوقان مەن بۇحارا  حاندىقتارى اراسىندا سوعىس ءجۇرىپ جاتقان.  كەنەسارى قوقانعا قارسى بۇحاردىڭ وداقتاسى رەتىندە سوعىس اشتى. ونىڭ اسكەرىنىڭ قۇرامىنا ءوز وتريادىمەن بىرگە حالىق باتىرى جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆ تە كىرگەن ەدى. قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا شومەكەي، ءتورتقارا، تابىن رۋلارىنىڭ قازاقتارىنان قۇرالعان كەنەسارىنىڭ ءتورت مىڭ ادام بولاتىن  ىرىكتەلگەن وتريادى تاشكەنتتى قورشاۋعا الدى. الايدا، اسكەر قاتارىندا جۇقپالى ىندەتتىڭ باستالۋى قالانى الۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. نەگىزگى كۇش سوزاق، جاڭاقورعان، جۇلەك، اقمەشىت قامالدارىن قورشادى. اسىرەسە، سوزاق قامالى ءۇشىن شايقاس قيان-كەسكى بولدى. ويتكەنى، قامالدى بەس مىڭ سولدات قورعاپ تۇرعان بولاتىن. سوزاق ءۇشىن شايقاس ون ەكى كۇنگە  سوزىلدى. ناتيجەسىندە، قامال الىنىپ، قيراتىلىپ تاستالدى. سودان سوڭ ساۋران قامالى  الىندى. قوقاننىڭ قول استىنداعى قازاقتار ازات ەتىلىپ، تورعايعا قاراي كوشىرىلدى.  سوزاقتىڭ جانە باسقا دا قامالداردىڭ الىنۋى قوقاندىقتارعا قاتتى سوققى بولىپ ءتيىپ،  كەنەسارىنىڭ ءىرى جەڭىسى بولىپ تابىلعان ەدى. بۇل جەڭىس كەنەسارىنىڭ بايىرعى قازاق جەرلەرىن سىرتقى جاۋلاردان تازارتا الاتىنىنا حالىقتىڭ كوزىن جەتكىزدى. قوقان حاندىعى  ءىرى جەڭىلىس تاپقان سوڭ، كەنەسارىمەن ماڭگىلىك وداق قۇرۋعا ۇسىنىس جاسادى. كەنەسارى مۇنداي وداق قۇرۋدان باس تارتىپ، قازاقتارعا تيەسىلى جەرلەردى قايتارىپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. وسىدان كەيىن بارىپ سوعىستى توقتاتقان كەنەسارى تورعاي ماڭىنداعى ورداسىنا قايتىپ ورالدى. كەنەسارىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى تاۋەلسىز قازاق حاندىعىن قۇرۋ بولدى. ول وسى ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورتا ازيا حاندىقتارىنان وزىنە سۇيەۋ  ىزدەيدى، ولاردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسىپ، بيلەۋشىلەرىن ءوز جاعىنا تارتۋعا كۇش سالادى. حيۋا حانىمەن بۇحار امىرىنە ءوز ەلشىلەرىن جىبەرىپ، بايلانىس ورناتادى. ورتا ازيا مەملەكەتتەرىمەن ساۋدا كولەمىن ۇلعايتىپ، ولاردان وزىنە قاجەتتى قارۋ-جاراق، ءوق-دارى الىپ تۇرادى.
1843 جىل كەنەسارى حان ءۇشىن اسا كۇردەلى بولدى. وسى جىلى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ.پەروۆسكيي كەتىپ، ونىڭ ورنىنا گەنەرال ۆ.وبرۋچيەۆ كەلەدى. كەنەسارى مەن پەروۆسكيي بىر-بىرىنە سىيلاستىقپەن قارايتىن. سوندىقتان، كوپ ماسەلەلەر ادىلدىكپەن شەشىلەتىن. ەندى، ورىنبور اكىمشىلىگىنە ورىس پاتشاسىنىڭ كەنەسارىعا قانى قاس تاعى ءبىر ۇلىعىنىڭ كەلۋى، ونى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى، كنياز گورچاكوۆپەن بىرىگىپ، كەنەسارىنى قۋعىنداۋىنا كەڭ مۇمكىندىك جاسادى. ءسويتىپ، گورچاكوۆ پەن وبرۋچيەۆ كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن تۇنشىقتىرۋعا، كەنەسارىنىڭ كوزىن جويۋعا 1843 جىلى 23 ماۋسىمدا پاتشا نيكولاي بىرىنشىدەن رۇقسات الادى. سوعىس شىعىنىن وتەۋ ءۇشىن 14 مىڭ سوم، كەنەسارىنىڭ باسىن كەسىپ اكەلگەن ادامعا سىيعا بەرۋى ءۇشىن ءتۇتىن سالىعى ەسەبىنەن ءۇش مىڭ سوم قارجى ءبولىندى. الايدا، كۇزگى سۋىقتاردىڭ جاقىنداۋىنا بايلانىستى  كەنەسارىعا قارسى اسكەري قيمىلداردى كەلەسى، 1844 جىلى جالعاستىرۋ كوزدەلدى. ۋاقىتشا تىنىشتىقتى پايدالانىپ، كەنەسارى جاڭا شايقاستارعا دايىندالا باستادى. ءدال وسى كەزدە، وكىمەت ورىندارىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا،  كەنەسارىدا  «جاقسى قارۋلانعان 8000 ادامدىق جاساق» بولعان. 1843 جىلدىڭ سوڭىندا  ەرجان سارجانوۆپەن بىرگە كەنەسارى 3500 ادامىمەن ورىنبور ۆەدوموستۆوسىنىڭ ورتا بولىگىنىڭ بيلەۋشىسى سۇلتان ارسلان ءجانتوريننىڭ ويىل وزەنىنىڭ بويىنداعى اۋىلىنا شابۋىل جاسادى. ونىڭ 5500 جىلقىسىن، 3500 تۇيەسىن، 970 سيىرىن  جانە 7000 قويىن ايداپ اكەتتى. (ە.بەكماحانوۆ. كازاحستان ۆ 20-40-ە..، س. 261). ارتىنا تۇسكەن قۋعىنشىلارعا قاراماستان، كەنەسارى اسكەرى سۇلتاندار اۋىلىنا شابۋىلداۋىن قويعان جوق.
1844 جىلدىڭ جازىندا كەنەسارى باستاعان حالىق قوزعالىسىن باسۋ ءۇشىن ور بەكىنىسىنەن، ۇلىتاۋدان، توبىل وزەنىنەن پاتشا اسكەرلەرىنىڭ ءۇش ۇلكەن توبى شىقتى. ولاردىڭ الدىنا كەنەسارى جاساقتارىن قورشاپ، شەشۋشى سوققى بەرۋ مىندەتى قويىلدى. وسى مىندەتتى ويداعىداي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن، ولار كەنەسارىمەن شايقاس ءجۇرىپ جاتقان جەرلەرگە بەت العان  گەنەرال جەمچۋجنيكوۆتىڭ اسكەرىمەن كۇشەيتىلدى. وتتى قارۋمەن قارۋلانعان پاتشا اسكەرىنە  قارۋسىز حالىق جاساقتارىنىڭ توتەپ بەرۋى قيىن ەدى. نەگىزىندە، حان كەنەسارىنىڭ دارىندى قولباسشىلىق قاسيەتى، ورىس اسكەرلەرىنىڭ اشىق ۇرىستاعى سوعىسۋ ادىسىمەن تانىستىعى، قازاق جاساقتارىنىڭ كۇشىن ەپتىلىكپەن پايدالانۋى ازاتتىق كۇرەستىڭ تەگەۋرىندى بولۋىنا اسەرىن تيگىزگەنى انىق. اعىلشىندىق توماس اتكينسون (1799-1861 ج.ج.) قازاق ساحاراسىندا جەتى جىل ءومىرىن وتكىزىپ ەلىنە ورالعان سوڭ «ورتا ازيا مەن  باتىس ءسىبىر» اتتى ەڭبەك جازعان. اتكينسون ءوزىنىڭ كەنەسارى تۋرالى ەستىگەن اڭگىمەلەرىن بىلايشا جازىپ قالدىرعان. «كەنەسارى قازاقتاردان تاماشا جاۋىنگەرلەر دايارلادى. نايزا مەن ايبالتانى عاجايىپ يگەرگەن، شاپشاڭدىقتارى كوز ىلەستىرمەيتىن كەنەسارى جىگىتتەرى وزدەرىنەن كوپ جاۋدىڭ كۇشتەرىمەن جەڭىستى سوعىسا بەرەتىنىن مەن تالايلاردان ەستىدىم. ەگەر، بىلىكتى وفيسەرلەرى بولسا، قازاقتار الەمدەگى ەڭ ايگىلى اتتى اسكەرلەرىن قۇرار ەدى. ولارعا تاريحتى داڭققا بولەگەن شىڭعىس حان جاۋىنگەرلەرىنىڭ بارلىق تاماشا قاسيەتتەرى ءتان بولاتىن». 1844 جىل ازاتتىق كۇرەس تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. شىلدە ايىنىڭ 20-نان 21-ىنە  قاراعان تۇندە  ىرعىز وزەنى بويىندا كەنەسارىنىڭ اسكەرى قازاق فەودالدارىنىڭ وزىنە قارسى بىرىككەن توبىنا سوققى بەردى.  قاراڭعىلىقتى پايدالانعان كەنەسارى جاساعى بىردەن كازاك اسكەرىنىڭ دە، وزىنە قارسى سۇلتانداردىڭ دا لاگەرلەرىنە دۇرسە قويا بەرگەن. ۇكىمەت  جاعىنداعى  جاساقتاردان بىردەن 24 ادام شىعىن بولدى. العاشقى ۇرىس دالاسىندا ءولىم  قۇشقاندار ىشىندە سۇلتاندار تاۋقوجين، مىرزالييەۆ، بيگەنوۆتار ەسىمدەرى كەزدەسەدى. نەگىزگى قاندى قاقتىعىس كىشى ءجۇزدىڭ ورتا بولىگىنەن قۇراستىرىلعان پاتشا ۇكىمەتى جاعىنداعى سۇلتان-بيلەۋشى احمەت ءجانتورين باسقارعان توپ پەن كەنەسارىنىڭ باستى كۇشى اراسىندا بولدى. وسى  قارۋلى  تارتىستا ۇكىمەتتى قولداعان قازاق اقسۇيەكتەرى جاعىنان 44 سۇلتان قازا  بولدى. كىشى ءجۇز سۇلتاندارىنىڭ بىرىككەن كۇشتەرىنىڭ تالقاندالۋى كەنەسارى ساربازدارىنىڭ رۋحىن كوتەردى. (ج.قاسىمبايەۆ. كەنەسارى حان. الماتى. قازاقستان. 1993. 52 ب.). كوتەرىلىسشىلەر قيمىلىنىڭ  قارقىندى  بولعاندىعى سونشالىق، ۇرىس بولعان  جەرگە  جاقىن كەلگەن پولكوۆنيك دۋنيكوۆسكيي اسكەري توبىنىڭ سۇلتان جانتورەۇلىنا كومەككە كەلۋگە باتىلى جەتپەدى. كەنەسارىعا قارسى كۇرەستە دارمەنسىزدىك كورسەتكەندەرى ءۇشىن ۆويسكوۆوي ستارشينا لەبەديەۆ ورىنبورعا شاقىرتىلىپ، ورنىنان تايدىرىلىپ، سوتقا تارتىلدى.
وتارلاۋعا قارسى كۇرەستە كەنەسارىنىڭ ۇرىس دالاسىنداعى قوماقتى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى 1844 جىلى تامىز ايىندا ەكاتەرينبۋرگ ستانسياسىنا جاساعان شابۋىلى. شابۋىلدىڭ تۇتقيىلدان بولعاندىعى سونداي، ورىس-كازاكتار، ءتىپتى، قارسىلىق كورسەتە الماي قالادى.  وسى جولى كەنەسارىنىڭ جىگىتتەرى 18 مىلتىق، 2 پيستولەت، 18 قىلىش، 27 نايزا  قولعا تۇسىرەدى. (ا.سەيدىمبەك. شىعارمالار. استانا. «فوليانت». 2010، ت – 5، 501 ب.). جوعارىداعى  ايتىلعان شايقاستاردان كەيىن كەنەسارى جاساقتارى مۇعالجار تاۋلارىنا بارىپ بەكىنگەن ەدى. پاتشا وتريادىنىڭ كەنەسارىعا قارسى جورىقتارىنىڭ ءبارى دەرلىك ءساتسىز اياقتالعان.  ارينە، ولاردىڭ بەيبىت تۇرمىستاعى اۋىلدارى توناۋىن، بەيكۇنا جانداردى جازىقسىز ءولتىرۋىن، مالدارىن ايداپ كەتكەندەرىن ەسەپتەمەگەن جاعدايدا كازاك اسكەرىنىڭ سانى مەن  ساپاسى باسىم، تەحنيكالىق جاراقتانۋى جاقسى بولعانىمەن، اشىق ايقاستا كەنەسارىعا سوققى بەرىپ، اسكەرىن جويىپ جىبەرۋگە دارمەندەرى جەتپەدى.
كوپ جىلعا سوزىلعان كۇرەس نەگىزگى كۇشىن السىرەتكەن كەنەسارى پاتشا اسكەرىنىڭ قىسىمىمەن 1846 جىلى ورتا جۇزدەن ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ جەرىنە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى، وسى ارادا ول ۇلى ءجۇزدىڭ حالقىن بىرىكتىرۋدى، قىرعىزدارمەن وداق قۇرىپ، قوقان حاندىعىنا شابۋىل جاساۋدى، ءسويتىپ، ونىڭ قول استىنداعى  قازاقتاردى، قىرعىزداردى بوساتۋدى كوزدەيدى.  كەنەسارى قىتايمەن مامىلەگە كەلىپ، ونىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇلجاعا ەلشى جىبەرەدى. ۇلى ءجۇز رۋلارى نەگىزىنەن كەنە حاندى مويىنداپ قانا قويعان جوق، ونىڭ ادىلەتتى  كۇرەسىن قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. تايشىبەك، سۇرانشى، ساۋرىق سياقتى باتىرلار ءوز قولدارىمەن كەلىپ قوسىلدى، سانداعان ۇرىستارعا قاتىستى. الايدا، زەڭبىرەكتەردىڭ گۇرسىلىنەن بە، ورىس سولداتتارىنىڭ مىلتىعىنىڭ جارقىلداعان ۇشكىر نايزاسىنان با، الدە كەنەسارىنىڭ جەڭىسىنە كۇمان بولعاننان با، دۋلات، البان، سىبان، شاپىراشتى رۋلارىنىڭ سۇلتاندارىنىڭ ءبىر بولىگى رەسەيدىڭ بيلىگىنە باس يۋگە گەنەرال ۆيشنيەۆسكييگە انت ەتتى. 1846 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 23-ىندە ۇلى ءجۇزدىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن رۋلارىمەن اياگوز، كوكپەكتى جانە قارقارالى وكرۋگىنىڭ ستارشىن، ءبيى، سۇلتاندارى قاتىسقان گەنەرال ۆيشنيەۆسكييدىڭ باسقارۋىمەن وتكەن كەزدەسۋدە حان كەنەسارىنى مويىنداماۋ، ونىڭ تالاپتارىن ورىنداماۋ، «بۇلىكشىنىڭ قىلىقتارى» بايقالسا، جاقىن جەردەگى وكرۋگتارعا بىردەن حابارلاپ تۇرۋعا مىندەتتەندى. جەكە اقسۇيەكتەردىڭ يمپەريانىڭ بيلىگىن مويىنداۋى – كوتەرىلىستىڭ تۋ سىرتىنان سوعىلعان پىشاق بولدى. (ج.قاسىمبايەۆ. كەنەسارى..، 79 ب.).
كەنەسارى قىرعىزداردى جاۋ ساناعان جوق. ونىڭ باستى جاۋى قوقان جانە الدى مۇندا كەلىپ جەتكەن ورىس اسكەرلەرى بولاتىن. سوندىقتان دا، ول قىرعىز ماناپتارىنا قوقانعا قارسى بىرىگىپ سوعىسۋعا ۇسىنىس جاساپ، قىرعىزدارعا التى مارتە ەلشى اتتاندىردى. ءبىراق، قىرعىزدار كەنەسارىنىڭ بىرلىككە ۇمتىلعان بىردە-بىر قادامىن قولدامادى. سىن ساعاتتا قىرعىز ماناپتارى قازاقتارعا قول ۇشىن بەرۋ بىلاي تۇرسىن، قوقان ەزگىسىندە وتىرعان ءوز حالقىن ساتىپ كەتتى. قوقاندارمەن اسكەري وداق قۇرىپ، كەنەسارىنىڭ باسىن الىپ بەرەمىز دەپ ورىستارعا انت بەردى. كەنەسارىنىڭ باسقان ءىزىن ورىس گەنەرالدارىنا جەتكىزىپ وتىردى. 1846 جىلعى جازعى ايلاردىڭ بىرىندە مىڭ قارالى جاساعىمەن كەنەسارى قىرعىزعا بەت الدى. حان سولتۇستىك قىرعىز ماناپتارىنىڭ وزىنە باعىنۋىن تالاپ ەتتى. قىرعىز ماناپتارى  – ورمان، جانتاي جانە جاڭعاراش تايپالار وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايىن شاقىردى. سارىباعىش، بۇعى، ساياق، سولتو، شەرىك جانە باسقا  تايپالاردىڭ  وكىلدەرى قازاق حانىنىڭ  تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتىپ، ورىستىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى كاپسيەۆيچكە وزدەرىنىڭ  كەنەسارىمەن سوعىساتىنىن حابارلاپ، ودان كومەك سۇرايدى. قوقان بەكتەرىنىڭ تەپكىسىندەگى وڭتۇستىك قىرعىز تايپالارىنىڭ ماناپتارى بۇل ماجىلىسكە قاتىسپادى. قىرعىز ماناپتارىن، اسىرەسە، ورمان ماناپ باستاعان قىرعىز فەودالدارىن سەسكەندىرگەن نارسە «بيلىكتەن ايرىلىپ قالامىز با»  دەگەن  ءقاۋىپ ەدى.  
1847 جىلى كەنەسارى 10000 ساربازىمەن قىرعىز ەلىنىڭ سولتۇستىگىنە باسىپ كىردى. كەنەسارى حاننىڭ قىرعىز جاساعىمەن سوڭعى شايقاسى 1847 جىلى 17-25 ءساۋىر ارالىعىندا   توقماقتىڭ شىعىس جاعىنداعى كەكىلىك-سەڭگىر تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى شۋ وزەنىنە 1-2 شاقىرىمداي جەردەگى مايتوبەدە بولدى. قىرعىز ماناپتارىنىڭ جاساعى، گەنەرال ۆيشنيەۆسكييدىڭ پۋلەمەت پەن  زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان وفيسەرلەرى مەن سولداتتارى، قوقان حاندىعىنىڭ ساربازدارى قازاق، قىرعىز زەرتتەۋشىلەرىنىڭ بولجاۋىنشا، 100 مىڭداي ادامدى قۇراعان. باس قولباسشىلىق ورماننىڭ قولىندا بولدى. كەنەسارى قولى وزىنەن  كۇشى 10 ەسە باسىم جاۋمەن ءۇش كۇن بويى سوعىستى. شەشۋشى شايقاس قارساڭىندا رۇستەم تورە مەن سىپاتاي باتىر سوڭىنا ەرگەن جاساقتارىمەن ۇرىس الاڭىن تاستاپ شىقتى. بۇل وقيعانىڭ كەنەسارى قوزعالىسىن تۇيىققا تىرەگەنى تاريحي شىندىق بولاتىن. يمان (امانكەلدىنىڭ اكەسى)، بۇعىباي، بۇقارباي، قۇرمان باتىرلار وپات بولدى. قىرعىزداردىڭ  قولىنا 1000-نان اسا قازاقتار تۇتقىنعا ءتۇستى. تۇتقىندا قالعاندار اراسىندا كەنەسارى، سۇلتاندار – قۇدايمەندى، ەرجان جانە باسقا دا 32 تورە تۇقىمدارى بار. ۇلكەن ەرلىكپەن  جاۋ توبىن بۇزىپ شىققان ناۋرىزباي، اعىباي، جەكەباتىر توبى بولدى. ءبىراق، از عانا  ادامىمەن كەنەسارىنىڭ جاۋ قولىنا تۇسكەنىن ەستىگەن ناۋرىزباي اعاسىن قيماي، جاۋ اسكەرىنە ءوز ەركىمەن كەلىپ بەرىلەدى. تۇتقىنعا ءوزى كەلىپ تۇسكەن ءىنىسىن كورگەندە كەنەسارى ىنىسىنە «بەكەر بولدى-اۋ، سەن ات ۇستىندە جۇرگەندە بۇلار ماعان ەشتەڭە ەتە الماس ەدى. ەندى، ءبارى ءبىتتى» دەگەن ەكەن. پاتشا اسكەرىنىڭ كەڭەسىمەن قىرعىز ماناپتارى ەكى باتىردىڭ دا باسىن شاپتى. كەنەسارى – 45 جاسىندا، ناۋرىزباي – 25 جاسىندا ولگەن. كەنەسارىسىز ناۋرىزباي جوق، ناۋرىزبايسىز كەنەسارى جوق. حالىق ۇعىمىندا ەشقاشان اجىراتىلماي، ەكەۋى ءبىر اتالادى. كەنەسارى دا، ناۋرىزباي دا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن، بولاشاق ءۇشىن ولەتىنىن بىلسە دە، وزدەرى ۇرپاقتاردىڭ باقىتى ءۇشىن قۇربان بولعان باتىرلار. ناۋرىزباي – ءوزى ءانشى، ءوزى اقىن، ءوزى كۇيشى-سازگەر. وسى ارادا ارنايى ايتا كەتەيىك، «تورەلەر كۇيى» دەپ اتالاتىن كوپ كۇيلەر بار. سول «تورەلەر كۇيلەرىنىڭ» باستاۋىندا جيىرماعا جۋىق كۇي شىعارعان زاڭعار ابىلاي حان تۇر. وسى «تورەلەر كۇيلەرىنىڭ» ءبىر وكىلى ناۋرىزباي ەدى. سونىڭ بارىنەن دە ناۋرىزبايدىڭ باتىرلىعى باسىم بولعان. كەنەسارى قىسىلتاياڭ، قيىن جەرلەرگە تەك، كوبىنە، سونى عانا جۇمساعان. (قازاق تاريحىنان. الماتى. جالىن، 1997 ج. 507-509 بەتتەر).
ورىس ۇكىمەتى كەنەسارىنى «جازالاۋشىلاردىڭ» «ەڭبەگىن ۇمىتپادى». جانتاي قارابەكوۆ پاتشا ۇكىمەتىنەن التىن مەدال، ارنايى ماقتاۋ قاعازىنا يە بولدى. ورمانعا التىن جىپتەرمەن تىگىلگەن حالات تاپسىرىلدى. قالىعۇل الىبەكوۆ حاننىڭ باسىن قاپالداعى  گەنەرالعا جەتكىزگەنى ءۇشىن  كۇمىس مەدالمەن ماراپاتتالدى.
كەنەسارىنىڭ جەڭىلۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ءبىر جاعىنان، ورىس ۇكىمەتىنىڭ، ەكىنشى جاعىنان،  قوقان بيلەۋشىلەرىنىڭ قىرعىزداردى ايداپ سالۋىنىڭ دا سالدارى ەكەندىگى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق كۇرەسى شىن مانىندە، رەسەيدىڭ قىرعىز جەرىن دە،  قوقان حاندىعىن دا جاۋلاپ الۋىن ءبىراز ۋاقىتقا شەگەردى. اسىرەسە، تاشكەنت بەكتەرىنىڭ،  ودان قىرعىز ماناپتارىنىڭ كەنەسارىعا قارسى قيمىلدارى ءساريزمنىڭ ورتا ءجۇزدىڭ باستى اۋداندارىن، اسىرەسە، ۇلى ءجۇزدى الۋعا جول اشقاندىعىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. فەودالدىق بىتىراڭقىلىق پەن جەگىدەي جەگەن ىشكى قايشىلىقتاردان تۋعان ءقاۋىپتى جەتە ەسكەرمەۋ،  قىرعىز، قازاق جانە وزبەك حالىقتارىن، كەيىننەن تۇركىمەندەردى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ  بوداندىق بۇعاۋىنا بايلاپ بەردى.
كەنەسارىنىڭ قولباسشىلىق ونەرى تۋرالى سيپاتتامالاردى ورىس تاريحناماسىنان دا بايقايمىز. اسكەري تاريحشى ۆ.ا.پوتتو 1872 جىلى ءوزىنىڭ «قىرداعى جورىقتار حاقىندا» دەپ اتالاتىن دارىستەرىندە كوتەرىلىستىڭ كوسەمىن «جەڭىمپاز حان، قىرعىزدىڭ ءشامىلى» دەپ باعا بەرگەن. XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا رەسەيدە بولعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ ىشىنەن يمام ءشامىل مەن كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىستىڭ ەرەكشە  دارالانىپ تۇراتىنىن ەسكە الساق، بۇل باعانىڭ ورىندى ەكەنىن پايىمدايمىز. ورىستىڭ اسكەري تاريحشىسى ن.سەرەدا ءوزىنىڭ «قىرعىز (قازاق) سۇلتانى كەنەسارى قاسىموۆتىڭ داۋ-دامايى» دەگەن ەڭبەگىندە: «كەنەسارى ءوز جاساعىنىڭ مارتەبەلى ءامىرشىسى بولا ءبىلدى.  كەنەسارىنىڭ قولى جورىقتاردا، قامال الدىندا بوگەلمەيتىن. قايتا بوگەتتەر ونىڭ  قايتپاس ەركىن  قايراي تۇسەتىن، ماقساتىنا جەتۋ جولىندا كەزدەسكەن كەدەرگىلەردى جايراتىپ،  قاھارلى كۇشتى تاسقىنداتاتىن. كوتەرىلىس قولباسشىسى ءوز باسىنا تۇسكەن نەبىر قيىنشىلىق، كۇيزەلىس، قۋعىن-سۇرگىنگە قاراماي، جاۋىنا بەت قاراتپاي داۋىلداپ ءتيۋشى ەدى»، – دەپ كەنەسارىنىڭ حالقى ءۇشىن باسىن بايگىگە تىككەن باتىر ەكەنىن جارقىراتا سۋرەتتەيدى.
كەنەسارى وپات بولگاندا ونىڭ  ارتىندا 8 ۇل، 4 قىز، ەكى ايەل جەسىر قالدى. بالاسى سىزدىق سۇلتان، اكە جولىن قۋىپ، وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كۇرەسىپ ءوتتى. ارحيۆ دەرەكتەرى راستاعانداي، 1842 جىلى 2 ناۋرىزدا كەنەسارىنىڭ ايەلى كۇلىمحان حانىمدى قىزىمەن  بىرگە پاتشا اسكەرلەرى كەپىلدىككە ۇستاپ اكەتتى. كەنەسارىنىڭ سول قىزىنىڭ نەمەرەسى الەكساندر گاۆريلوۆيچ مويسەيەۆسكيي (1902-1971) ۇلتى – ورىس. اسكەري شەنى گەنەرال-مايور. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا 312-اتقىشتار ديۆيزياسىن (8ء-ىنشى گۆارديالىق ارميا، ءى بەلورۋس مايدانى) باسقارعان. سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى.
سوناۋ XIX عاسىردىڭ باسىندا كەنەسارى بابامىزدىڭ: «قازاق جەرىنە ءوزى يە بولماي، جەكە مەملەكەت قۇرماي، ەل بولىپ جارىتپايدى»، – دەگەن كورەگەندىك ءسوزىن تاريح، ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. (قازاق تاريحى...، 516-519 ب.). قازاق ەلىنىڭ  تاريحىندا بوستاندىق ءۇشىن بولعان كوتەرىلىستەردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – كەنەسارى باسقارعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس. ول بۇكىل ءومىرىن حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ارناپ، ون جىل بويى وتە قيىن جاعدايدا رەسەي يمپەرياسىنا، قوقان، حيۋا حاندىقتارىنىڭ  باسقىنشىلىق شابۋىلدارىنا تويتارىس بەرىپ وتىردى. ەرلىگىمەن، دانالىعىمەن، ادىلەتتىلىگىمەن ابىروي الىپ، حان بولىپ سايلاندى. كەنە حان مەن ناۋرىزباي قوزعالىسىنا قاتىسقان اتا-بابالارىمىزدى قۇرمەتتەۋ – ءبارىمىزدىڭ مىندەتىمىز. ەلىن، جەرىن قورعاعان بابالارىمىزدى قۇرمەتتەۋ جاس ۇرپاقتارىمىزدىڭ پاتريوتتىق سانا-سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋى كەرەك.

ەرعازى قاداش ۇلى،

تاريحشى.

دەرەككوز: «ورتالىق قازاقستان» گازەتى