ءبىزدىڭ بەلدى ساياساتكەرلەر، ءتىپتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى جات جۇرت قايراتكەرلەرىنىڭ قاناتتى سوزدەرىنەن سيتاتا كەلتىرىپ سويلەۋگە اۋەس. ايتسە دە ولاردىڭ ءوز اسىلدارىمىزدىڭ اتالى سوزدەرىن تىلگە تيەك ەتىپ، مىسال ەتىپ جاتقانىن كەزدەستىرمەيمىز. ايتپەسە ءا.بوكەيحان باستاعان الاشتىقتاردىڭ اتالى سوزدەرى م.اتاتۇرىك، ا.حومەيني، ف.رۋزۆەلتتەن ارتىق بولماسا، ەش كەم ەمەس.

قازاق افوريزمدەرى جايىندا قۇندى ەڭبەك جازعانداردىڭ ءبىرى – اقىن، ءرامىزتانۋشى، اۋدارماشى ەربول شايمەردەن ۇلى. ول «قازاق افوريزمدەرى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە افو-ريزمگە مىناداي سيپاتتاما بەرەدى: «ونىڭ باستى شارتتارى – ومىرلىك قۇبىلىستار مەن ادامداردىڭ ءىس-قيمىلىنا، مىنەزىنە دەگەن كوزقاراستاعى انىقتىق، وي شىندىعىنا ادالدىق، پىكىر جيناقتاپ قورىتۋ مەن ءتۇيىن جاساۋداعى لوگيكالىق جۇيەلىلىك جانە ويدى جەتكىزۋدەگى دالدىك پەن قىسقالىق. ول – ءومىر تاجىريبەسىن بارىنشا ىقشام (ءتۇر) ءارى وتە جيناقى (ماعىنا) كەسكىندەۋ قۇرالى. بۇل جۇيەدە، ادەتتە، وبرازدان گورى ويعا كوبىرەك سالماق سالىنادى، سۋرەتتەۋدەن گورى سالىستىرۋعا، ورنەكتەۋدەن گورى ويلاسۋعا باسىمىراق كوڭىل بولىنەدى».

جالپى «ويدى جەتكىزۋدەگى دالدىك پەن قىسقالىقتى» 1913 جىلى جارىققا شىققان «قازاق» گازەتىنىڭ بەتتەرىنەن ءجيى كەزدەستىرەمىز. ماسەلەن، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ءتوراعاسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتىنا، جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەن ءسوزىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ شىن مانىندە قانشا جەردەن ءبىلىمدى بولىپ تۇرسا دا، جەمە-جەمگە كەلگەندە ادامنىڭ مىنەزى باستى ءرول وينايتىنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ساياساتكەرلەر مەن زيالى قاۋىم وكىل-دەرىنە الەكەڭ ايتقان «مىنەز» جەتىسپەي جاتا-تىنى جاسىرىن ەمەس. ايت-پەسە ولاردىڭ ءبىلىمى كەشەگى وتكەن اسىلداردان ارتىق بولماسا، كەم ەمەس ەدى عوي. ايتپاقشى، اتاتۇرىك-تىڭ «مەن ديكتاتور ەمەسپىن. مەندە كۇش بار ەكەندىگى ايتىلىپ ءجۇر. ارينە، بۇل دۇرىس. مەنىڭ ويعا الىپ، ورىنداماعان نارسەم جوق. ويتكەنى، مەن زور-لىقپەن جانە مەيىرىمسىزدىكپەن ارەكەت ەتۋدى بىلمەيمىن. مەن ادامداردى رەن-جىتۋ ەمەس، ولاردىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الۋ ارقىلى بيلىك جۇرگىزۋدى قالايمىن» دەگەن اتالى ءسوزى بار. بۇل ارادا اتاتۇرىكتىڭ «كۇشىمەن» الەكەڭنىڭ «مىنەزى» بىر-بىرىمەن قابىسىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.

قوش، سونىمەن ءاليحان بوكەيحان-نىڭ كەزەكتى افوريزمىنە كەزەك بەرسەك. ول: «ءتىرى بولسام، حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدى، قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەيدى. الەكەڭنىڭ اتالعان ءسوزى سوڭعى كەزدە ءجيى تىلگە تيەك ەتىلىپ ءجۇر. دەمەك بۇل ءافوريزمنىڭ ماعىناسى «ءومىر تاجىريبەسىن بارىنشا ىقشام (ءتۇر) ءارى وتە جيناقى (ماعىنا) كەسكىندەۋ قۇرالى» بولىپ تابىلادى. ايتپاقشى، الەكەڭنىڭ بۇل ءسوزى دجوردج ۆاشينگتوننىڭ «ەلىم ماعان نە بەرەدى دەپ ەمەس، مەن ەلىمە نە بەرەمىن» دەپ ويلاۋى-مىز كەرەك؟» دەگەن سوزىمەن ۇندەسە مە، قالاي ءوزى؟ جالپى العاندا ءبىر-بىرىنىڭ ورنىنا قولدانسا، ارتىقتىق ەتپەيتىن سياقتى. وكىنىشكە قاراي، ءا.بوكەيحاننىڭ «حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقى-سى بار ەدى، قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن ءسوزىنىڭ ماعىناسىن دۇرىس تۇسىنبەي جۇرگەندەر بار.. بۇل ارادا الەكەڭ حان ۇرپاقتارىنىڭ قا-زاقتىڭ الدىندا قارىزدار بولعانىن ايتىپ وتىر. ويتكەنى عاسىرلار بويى قاراشا حالىق توبەسىنە كوتەرگەن حان ۇرپاقتارى شەن-شەكپەنگە ساتىلا باس-تاعان-دى. وسى ءسوزىن ءىس جۇزىنە اسىرعان ول جوعارىداعى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا ارەكەت ەتتى.

سونىمەن قاتار احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ افو-ريزمدەرى دە جەتكىلىكتى. ونىڭ «باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىلىمدى، باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك»، «بالانى ۇلشا تاربيەلەسەڭ، ۇل بولماقشى، قۇلشا تاربيەلەسەڭ، قۇل بولماقشى»، «قازاق جازۋشىلارى ءوزى-نىڭ شىعارمالارىندا قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ كەرەك» دەگەن سياقتى كوپتەگەن قاناتتى سوزدەرى بار. سونداي-اق، اقاڭنىڭ «اق بولسىن، قىزىل بولسىن، ماعان ءبارى ءبىر. مەن قازاق مۇددەسىن كوزدەيتىن ۇكىمەتتى عانا جاقتايمىن» دەگەن تاماشا ءسوزى بار. مىنە ءدال وسىعان ۇقساس ءسوزدى يراننىڭ ءدىني كوسەمى اياتوللا حومەيني «مەن ءدىنىم ءۇشىن شايتانمەن دە جۇمىس ىستەۋگە ءازىرمىن» دەپ جازىپ قالدىرعان ەكەن. وسى رەتتە اياتوللا حومەينيدىڭ «ءدىنىم ءۇشىن» دەگەنىن «ۇلتىم ءۇشىن» دەپ تۇسىنسەك ارتىق بولمايتىن سياق-تى. جالپى قوس رۋحاني كوسەم - ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن اياتوللا حومەينيدىڭ سوزىنەن ۇلتى ءۇشىن كەز كەلگەن تاۋەكەلگە بارا الاتى-نىن بايقايمىز. ماسەلەن، احاڭ «قازاق مۇددەسىن كوزدەيتىن ۇكىمەتتى عانا جاقتايمىن» دەسە، ال يراننىڭ ءدىني كوسەمى ءدىندار بولا تۇرا «ءدىنىم ءۇشىن شايتانمەن دە جۇمىس ىستەۋگە ءازىرمىن» دەپ اعىنان جارىلادى.

م.دۋلاتۇلىن بىلەتىندەر ونىڭ وتە شەشەن، ءدىلمار ادام بولعانىن ايتا-دى. جينالعان جۇرتتى ۇيىپ تىڭداتارلىق قاسيەت م.دۋلاتۇلىنا اتانىڭ قانىمەن، انانىڭ سۇتىمەن دارىعانى انىق. ولاي بولماسا نەبارى جيىرما بەس جاسىندا «ويان، قازاق» دەپ، جۇرتىن قاراڭعىلىق قاپاسىنان الىپ شىقپاس ەدى عوي. ءمىرجاقىپ 1907 جىلى «قازاعىم مەنىڭ، ەلىم مەنىڭ! ەڭ الدى-مەن قازاق حالقى – رەسەيگە تاۋەلدى حالىق. ونىڭ ەشقانداي پراۆوسىنىڭ جوقتىعى ىزا مەن كەك تۋدىرادى» دەپ اشىنسا، ارادا ون جىل وتكەندە «ازاتتىق تاڭى اتتى. تىلەككە قۇداي جەتكىزدى. كۇنى كەشە قۇل ەدىك، ەندى بۇگىن تەڭەلدىك. قام كوڭىلدە قاياۋداي ارمان قالعان جوق. نەشە عاسىرلاردان بەرى جۇرتتىڭ ءبارىن قورلىقتا، قۇلدىقتا ۇستاعان جاۋىز ۇكىمەتتىڭ وزگەگە قازعان ورى وزىنە شاعىن كور بولىپ، قايتپاس قارا ساپارعا كەتتى» دەپ التى الاشتان ءسۇيىنشى سۇرايدى. سونداي-اق الاش ارداقتىسىنىڭ «اۆتونوميا الۋ – مەملەكەت بولدى دەگەنمەن بىردەي. ءبىز ەندى ءوز الدىمىزعا مەملەكەت بولامىز دەپ تۇر-مىز. ءبىراق «بولامىز» بەن «بولۋدىڭ» ەكى اراسى – جەر مەن كوك-تەي. سوندىقتان «بولا-مىز» دەگەن سوڭ، بولۋعا ايانباي قام قىلۋ كەرەك»، – دەگەن ءسوزى اتاقتى.

جالپى ءا.بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلات ۇلىنىڭ قاناتتى سوزدەرىنەن كەيىن ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ سوزدەرىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى ايماۋىتۇلى-نىڭ افوريزمدەرى وتە اسەرلى شىققان. ماسەلەن «ۇلتى ءۇشىن قۇرمەت قىلماي، باس قامىن ويلاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەلى ارتتا قالىپ وتىر. ۇلتشىل جۇرتتار، انە، گەرمانيا، جاپونيا، انگليا، تۇركيالار، ولاردىڭ بالاسى جاسىنان «ۇلتىم» دەپ وسەدى»، «ەستەرىڭىزدە بولسىن: قارا حالىقتىڭ مادەنيەتتى بولۋى-نان مادەنيەتتى كىسىنىڭ قازاق بولۋى قيىن، بالاسىنا وسى باستان ۇلت رۋحىن ءسىڭى-رىپ، قازاق ومىرىنە جاقىن-داتىپ تاربيەلەۋ كەرەك»، «قازاققا ايۋداي اقىرعان شەنەۋنىك تابىلۋى وڭاي؛ ەرىنبەي-جالىقپاي، باقىرماي، شاقىرماي ءىس بىتىرەتىن، تەرىسى قالىڭ، كونبىس، تاباندى قىزمەتكەر تابىلۋى قيىن»، «ورىس تاربيەسىن العان بالا ۇلت قىزمەتكەرى بولا المايدى» دەگەن قاناتتى سوزدەرى وزگە جۇرتتىڭ قاي ويشىلىنان كەم؟ ج.ايماۋىت ۇلى تۇركيانى بەكەردەن بەكەر «ۇلتشىل جۇرتتاردىڭ» قاتارىنا قوسىپ وتىرعان جوق. وسى رەتتە اتا-تۇرىكتىڭ «بىزدەردى «ۇلتشىلدار» دەيدى. ءبىراق ءبىز ۇلتشىل بولعاندا دا وزىمىز-بەن ىنتىماقتاستىق جاسايتىن بارلىق ۇلتتاردى قۇرمەتتەيتىن، ولاردىڭ ويىنان شىعاتىنداي ۇلتشىلدارمىز»، – دەگەن ءسوزى ەسكە ءتۇسىپ وتىر.

الاش ارىستارىنىڭ اراسىندا كوپ-شىلىك بىلە بەرمەيتىن كوپتەگەن تۇلعالار بار. سولاردىڭ ءبىرى قازاقتىڭ تۇڭ-عىش زاڭ ماگيسترi، الاشوردا وكiمەتi-نiڭ مۇشەسi (دۇرىسى مينيسترi – س.ج.) جاقىپ اقبايەۆ. ول قارقارالىداعى حالىق مانيفەسiندە «مەن سەندەردiڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىڭدى جوقتاۋ ءۇشiن ادەيi قىزمەتتەن بوساپ، باسىمدى ازات ەتiپ كەلدiم» دەپ ايتقان. جالپى جاس كۇرەسكەردiڭ حالىقتىڭ “مۇڭ-مۇقتاجدا-رىن جوقتاماي-اق” جوعارى شەندى قىزمەتiندە تىپ-تىنىش جۇرە بەرۋiنە بولار ەدi. ايتسە دە ول ەڭ بiرiنشi ورىنعا ءوزiنiڭ مانسابىن ەمەس، قازاعىنىڭ ماسەلەسiن قويدى. سونداي-اق ونىڭ «مەملەكەتتiك دۋمانىڭ پارمەنiنسiز قازاقتار بiر سۇيەم دە جەر بەرمەيدi، قارسىلىق كورسەتۋگە دايىن. كۇش جۇمسايتىن بولساڭدار، مەن وسى جەر ءۇشiن ولۋگە بارمىن»، – دەگەن ءافو-ريزمىن استە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى.

بىلايعى جۇرت جانشا جانە حالەل دوسمۇحامەدۇلىن اعايىندى دەپ ويلا-ۋى بەك مۇمكىن. ايتسە دە ولار ءاعالى-ىنىلى باۋىرلار ەمەس. ءبىراق جانشا جانە حالەلدىڭ اراسىندا تاتۋلىق، باۋىرعا بەرگىسىز دوستىق قارىم-قاتى-ناس بولعان. مىنە وسى «ەكى دوستىڭ» ءبىرى جانشا دوسمۇحامەد ۇلى «ءبىز تاپ-قا، جىككە بولىنبەيمىز. ءبىز وزگە حالىقتارمەن قاتار ءومىر سۇرە وتىرىپ قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋعا ءتيىسپىز» دەسە، حالەل دوسمۇحامەد ۇلى «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ، بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ، بۇل – ءسۇيىنىش، انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، بوتەنشە سويلەسەڭ، بۇل – كۇيىنىش» دەپ، ءتىل تۋرالى تۇششىمدى پىكىرىن بىلدىرگەن.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، الاش ايتقان اسىل سوزدەر ءبىزدىڭ ساياساتكەرلەر مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ارلانباي ايتىپ جۇرۋىنە بولادى. م.اتاتۇرىك پەن ف.رۋزۆەلتتەن مىسال كەلتىرگەندە ءوزىن زور سەزىنىپ، ال الاشتىڭ قاناتتى سوزدەرىن اۋىزعاندا ءوزىن قور سەزىنۋدى قويۋ كەرەك.

سەرىك جولداسباي

استانا