حاريجيتتەر يسلامعا سەنگەنىمەن ءوي-ورىسى مەن ويلاۋ قابىلەتى تاياز ادامدار ەدى... ولاردىڭ تۇسىنىگىندە ءبىلىمT مەن تانىمنان گورى ۇنەمى ىس-ارەكەت جوعارى تۇراتىن.  

حاريجيلىك – يسلامنىڭ العاشقى عاسىرىندا ساياسي ماقساتتا پايدا بولعان، ءدىني-ساياسي تاقىرىپتاردا اسىرە كوزقاراس، ىس-ارەكەتتەرىمەن تانىلعان توپ. باستاپقىدا حازىرەت  اليمەن بىرگە جۇرگەن بۇل توپ سىففين شايقاسى كەزىندە قۇراننىڭ تورەلىگىنە جۇگىنۋدى تالاپ ەتكەندەردى قولداعان. ءبىراق شايقاستان كەيىن بەرىلگەن ۇكىمگە قارسى شىعىپ، تورەشىلەر مەن ونى قۇپتاعانداردى  كۇپىرلىكپەن ايىپتاعان.   اۋەلگىدە تولىقتاي ساياسي ماقساتتا پايدا بولعان بۇل توپ كوپ وتپەي وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىن دۇرىس دەپ كورسەتۋ ءارى وزدەرىن قولدايتىنداردى جيناۋ ءۇشىن «ۇكىمدى تەك اللا شىعارادى» دەگەن قۇران اياتىن ۇرانداتىپ ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانعان («ءانعام» سۇرەسى، 57-ايات).   حاريجيتتەر ءار كەزەڭدە مارگينالدى اعىم بولۋدان اسپاي، شامامەن ءار عاسىردا ءتۇرلى اتاۋ، ءتۇرلى ارەكەتتەرمەن توبە كورسەتىپ وتىرعان. بۇگىنگى كۇنى دە باسقا اتاۋ ياكي كەيىپپەن ارەكەت جاسايتىن مارگينال توپتار كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەردە ءوز قىزمەتتەرىن جالعاستىرۋدا. بۇل ماقالادا حاريجيلەردىڭ قالىپتاسۋ پروسەسى مەن سولارعا ءتان سانا-سەزىمدىك ەرەكشەلىكتەر جايلى قىسقاشا مالىمەت بەرىلەدى.  

حاريجيلىكتىڭ پايدا بولۋى مەن قالىپتاسۋ پروسەسى

«حاريجي» – «ەل-جۇرتتان، دىننەن، اقيقاتتان الىستاعان نەمەسە زاڭدى حاليفاعا قارسى شىققان جانە باسقارۋ جۇيەسىنە باعىنباي نەگىزگى جۇرتتان بولىنگەندەرگە» بەرىلگەن اتاۋ [1، 132 ب.] ءتىپتى بۇلار جايلى كەيبىر حاديستەردە «ماريكا» ياعني، جەبەنىڭ ساداقتان شىققانىنداي دىننەن (تەز) شىققاندار دەلىنگەن*. بۇل اعىم وكىلدەرى وزدەرىنە «اللا مەن پايعامباردىڭ رازىلىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەندەر» (باقارا سۇرەسى، 207) دەگەن ماعىنادا «شاري»، «شۋرات» (جانىن پيدا ەتكەندەر) دەگەن سيپاتتى قولدانۋدى دۇرىس كورگەن. بۇعان قوسا، ولار «حاريجي» اتاۋىن بارىنشا ماڭىزىن جوعارىلاتىپ وزگەلەردەي ەمەس، «كاپىرلەردىڭ اراسىنان كەتىپ، اللاعا جانە پايعامبارىنا حيجرەت جاساعاندار» (نيسا سۇرەسى، 100) دەگەن ماعىنادا دا قولدانعان [2، 137 ب.].  

حازىرەت پايعامبار (س.ا.ۋ.) باقيلىق بولعاننان كەيىن مەملەكەتتى باسقارۋشىنىڭ كىم بولاتىندىعى، قالاي تاعايىندالاتىندىعى، مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىكتەرىن اتقارماعان جاعدايدا وعان قانداي شارا قولداناتىندىعى تۋرالى قۇران مەن ساحيح حاديستەردە ناقتى ايتىلماعاندىقتان، كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تۋىندادى. العاشقى حاليفا حازىرەت ءابۋ باكىر (ر.ا.) مەن ءىزباسارى حازىرەت ومار (ر.ا.) ساياسي پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ءوز زامانىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرىپ، يسلام قوعامىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن نىقتاپ، مەملەكەتتى كۇشەيتەتىن ساياسات ۇستاندى [2، 137 ب.]   حاليفا حازىرەت وسمان (ر.ا.) كەزەڭىندە كەيبىر ماسەلەلەر ءورشىدى. حاليفا ون ەكى جىلدىق حاليفالىق كەزەڭنىڭ العاشقى التى جىلىندا اۋەلگىلەر سەكىلدى ەلدى ءادىل باسقاردى. الايدا ەكىنشى التى جىلىندا كەيبىر اكىمدەردىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. ءبىراق حالىق اكىمدەر سەبەپ بولعان بۇل كەلەڭسىزدىكتەردى حاليفا وسماننان (ر.ا.) كوردى. بۇعان قوسا، ساياسي، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە مادەني تۇرعىدا جاسالعان وزگەرىستەر بيلىككە نارازى حالىقتىڭ سانىن ارتتىرا ءتۇستى. ناتيجەدە وزگە ءدىن وكىلدەرىنىڭ دە ارالاسۋىمەن كۋفا، باسرا جانە مىسىر سەكىلدى ايماقتاردا كۇشەيگەن نارازى توپتار ءمادينا قالاسىنا باسا-كوكتەپ كەلىپ، حاليفانى سىنعا الدى، قورقىتتى، سوڭىندا شەيىت ەتتى.      

وسى سۇمدىق وقيعادان كەيىن حازىرەت ءالي (ر.ا.) امالسىز حاليفالىققا كەلىسىپ، مىندەتتى قولىنا الۋعا ءماجبۇر بولدى ءارى مۇسىلمانداردىڭ بىرلىگىن ساقتاۋعا كۇش سالدى. العاش قولعا العان ماڭىزدى ءىسى حازىرەت وسمان (ر.ا.) داۋىرىندە تاعايىندالعان اكىمدەردى اۋىستىرۋ بولدى. الايدا شام اكىمى مۇعاۋيا وسماننىڭ (ر.ا.) ولىمىنە حازىرەت ءاليدى جاۋاپتى دەپ تاۋىپ، وعان سەرت بەرمەي (بيات)، بيلىكتى حاشيمي اۋلەتىنە ۇستاتپايتىنىن ايتتى. وسى وقيعالاردىڭ ءىزىن الا حازىرەت ءالي ۇمبەتتىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن قالىپقا كەلتىرۋ ماقساتىندا ولاردى وزىنە باعىندىرۋ ءۇشىن شامعا قارسى جورىققا شىقتى. سىففين سوعىسى وسىنداي وقيعانىڭ ناتيجەسىندە ورىن الدى. مۇسىلماندار اراسىندا ساياسي تۇرعىدا بيلىك السىزدىگى وسىلاي پايدا بولدى. حاريجيلەردىڭ پايدا بولۋىندا وسى داعدارىستى كەزەڭ مەن بيلىك السىزدىگىنىڭ اسەرى ايتارلىقتاي.     

حاريجيلىكتىڭ پايدا بولۋىنا الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق، ساياسي، ءدىني بىرنەشە فاكتورلار اسەر ەتكەن. انىعىندا ەشبىر ءدىني-ساياسي قوزعالىس ءبىر عانا سەبەپتىڭ ناتيجەسىندە تۋمايدى جانە بىردەن پايدا بولمايدى. الەۋمەتتىك مازمۇنداعى اعىمدار تىزبەكتەلگەن وقيعالاردان كەيىن، كوپتەگەن سەبەپتەردىڭ اسەرىمەن، ۇزاق مەرزىم ىشىندە پايدا بولادى. ولار وسى ورايدى وزدەرىنە ءتيىسدى پايدالاندى. حاريجيلىكتىڭ پايدا بولۋىندا دا الەۋمەتتىك وزگەرىستەر، اسىرەسە ۋربانيزاسيا ۇدەرىسىنىڭ ىقپال ەتكەنى بايقالادى. حاريجيلەر – باستاپقىدا ءباداۋي ياعني، دالا حالقى بولعان. يسلام ءدىنىن قابىلداعاننان كەيىن بىرتىندەپ وتىرىقشىلدىققا كوشە باستاعان تايپالار اراسىنان شىققان. ولاردىڭ ەداۋىر بولىگى بۇل ۇلكەن الەۋمەتتىك وزگەرىستى كوتەرە المادى. ويتكەنى شولدەگى تايپا ءومىرى مەن تايپا مۇددەسى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعاندىقتان، تايپانى نەگىزگە الاتىن تۇسىنىك شەشۋشى ءرول اتقاردى. سوندىقتان تايپا مۇشەلەرى قانداي جاعداي بولماسىن بىر-بىرىنە سەنۋى كەرەك، كومەكتەسۋى كەرەك جانە ءوز تايپالارىن باسقالاردان قورعاۋى ءتيىس. وسى سەبەپتى ولار وزدەرىنە جاقتاسپاعانداردى دۇشپان ساناپ، ءتۇس – اق پەن قارادان عانا تۇرادى دەپ ءبىلىپ، دوس-دۇشپان تۇسىنىگىن سوعان قاراي انىقتاعان. وسى تۇسىنىك ۋاقىت وتە كەلە تەك وزدەرىن عانا «اقيقاتقا جەتكەن توپ» دەپ بىلۋگە، وزدەرىمەن بىرگە بولماعان وزگە مۇسىلمانداردى دۇشپان (كاپىر) ساناۋعا، مۇمكىندىك تۋعان ساتتە ولاردى جازالاۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىككە نەگىز قالاعانى بايقالادى. ناتيجەدە وسماننىڭ (ر.ا.) شەيىت ەتىلۋىمەن باستاۋ العان ساياسي وقيعالار، اسىرەسە ءاماۋي-حاشيمي (اۋلەتتەرى) اراسىنداعى تەكەتىرەستەر، قوعامدىق شۇعىل وزگەرىستەر، وتىرىقشىلىقتان (ۋربانيزاسيا) تۋىنداعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر، ازات ەتۋ جورىقتارىمەن (فاتح) يسلام شەكاراسىنىڭ كەڭەيۋى، جاڭا ەلدەردىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداۋى سەكىلدى بىرنەشە فاكتورلار «حاريجيتتەر» دەگەن اتاۋعا يە وسىنداي توپتىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتتى.   حاريجيلىكتىڭ تاريحى سىففين سوعىسى (36/657)، تورەشىلەرگە جۇگىنۋ جانە سونىڭ ناتيجەسىندە حازىرەت ءاليدىڭ اسكەر توبىنىڭ جىككە بولىنۋىمەن باستالعان [3، 131-160 ب.] ءجامال سوعىسىنان كەيىن كۋفاعا بارىپ، مەملەكەتتى سول جەردەن باسقارۋدى قولعا العان مۇمىندەردىڭ ءامىرشىسى حازىرەت ءالي مۇسىلمانداردىڭ ساياسي بىرلىگىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شام تۇرعىندارىن تاعى ءبىر رەت وزىنە بويسۇنۋعا (بيات) شاقىردى. ءبىراق ولار بويسۇنباي، ناتيجەدە سوعىسۋدان باسقا شارا قالمادى. اينالىپ كەلگەندە، سىففين شايقاسىندا حازىرەت ءالي باسقارۋىنداعى يراك اسكەرى مەن شام اسكەرى بەتپە-بەت كەلىپ، ۇزاققا سوزىلعان سوعىس ناتيجەسىندە حازىرەت ءالي باسىم ءتۇستى. امر يبن استىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان مۇعاۋيا ءوز اسكەرلەرىنە قۇران پاراقتارىن نايزا ۇشىنا ءىلىپ، يراكتىقتاردى قۇران ۇكىمىنە جۇگىنۋگە شاقىرۋعا بۇيرىق بەردى. كۋفالىقتاردىڭ ءبىر بولىگى (كەيىننەن بۇلار «حاريجي» دەپ اتالادى) وسى ساياسي ويىنعا الدانىپ، حازىرەت ءاليدى ۇكىمگە توقتاۋعا شاقىردى. وقيعا بارىسىندا كەيىننەن بۇل توپ حازىرەت اليدەن بولەك كەتتى. ءسويتتى دە ءالي، مۇعاۋيا، امر يبن ءال-اس جانە تورەشىگە جۇگىنگەن بۇكىل مۇسىلمانداردى كۇپىرلىكپەن ايىپتادى.   حازىرەت اليدەن بولەكتەنگەن وسى توپ مۇسىلماندار اراسىندا تەررورلىق ارەكەتتەرگە ەرىك بەرىپ، ءوز پىكىرلەرىنە قوسىلماعانداردى اياۋسىز ولتىرە باستادى. حاريجيتتەردىڭ بۇل قىلىعىنان قاۋىپتەنگەن حازىرەت ءالي مۇعاۋيامەن سوعىسپاي تۇرىپ حاريجي ماسەلەسىن شۇعىل تۇردە شەشۋدى ءجون كوردى. سول ءۇشىن ناحريۆان جانە نۋحايلا شايقاستارىندا ولارعا ويسىراتا سوققى بەردى. ءبىراق بۇل سوعىستا امان قالعان كەيبىر حاريجيتتەر حازىرەت اليگە قاستاندىق جاساپ، شەيىت ەتتى (حيجري 40 ج. 21-رامازان، ميلادي 661 ج. 28-قاڭتار). حاريجيتتەر باستاپقىدا كوسەم رەتىندە تاڭداپ، جولىندا جاندارىن پيدا ەتۋگە دايىن حاليفالارىن وزدەرىندەي ويلاپ، پىكىرلەرىنە قوسىلماعانى ءۇشىن اۋەلى كاپىر دەپ ايىپتاپ، ارتىنان وسىلاي شەيىت ەتكەن.       

اماۋيلەر داۋىرىندە دە حاريجيتتەردىڭ كوتەرىلىستەرى باسىلمادى. اسىرەسە حازىرەت حاسان حاليفالىقتى مۇعاۋياعا تاپسىرعان ۋاقىتتا حاريجيتتەردىڭ قارسىلىعى ودان سايىن كۇشەيىپ كەتتى. ولار تەك وزدەرى جوسپارلاعان كوتەرىلىستەرمەن شەكتەلىپ قالمادى. اماۋيلەرگە قارسى باعىتتالعان كەز-كەلگەن كوتەرىلىستەرگە كومەك بەرىپ وتىردى. دەسە دە اكىمدەرىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ، قاتاڭ شارا قولدانۋ ناتيجەسىندە بۇل كوتەرىلىستەردە ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزە الماعانىن ايتۋعا بولادى.   ابباسيتتەر داۋىرىندە دە حاريجيتتەر ءۇشىن وركەن جايۋ مۇمكىن بولمادى. كەيبىر كوتەرىلىستەرىن مەملەكەت دەر كەزىندە باسىپ وتىردى. ءوز ىشىندە بىرنەشە توپقا بولىنگەن حاريجيتتەر العاشقى ەكى عاسىر ىشىندە جويىلىپ تىندى. الايدا باسراعا ورتالىقتانعان يباديا توبى زامان وزگەرىسى مەن ۋاقىت اعىسىنا بەيىمدەپ، اسىرە كوزقاراستارىن جۇمسارتىڭقىراپ ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. بۇل توپتى قولداۋشىلار سولتۇستىك افريكادا تاحارتتا رۋستاميلەر مەملەكەتىن قۇرىپ ءبىر جارىم عاسىرداي ءومىر سۇرگەن. قازىرگى تاڭداعى ومان سۇلتاندىعى يباديا ورتالىعى بولىپ سانالادى. بۇعان قوسا، ءالجيردىڭ ىشكى بولىگىندە، اسىرەسە بەربەري تايپالارىندا، زانگيباردا يباديالىق كەڭ تاراعان.   ءبىراق وسى جەردە مىنا ماسەلەنى دە ايتا كەتكەن ءجون. يسلام ءمازھابتارىنىڭ تاريحي دەرەككوزدەرىندە يباديا – حاريجيتتەردىڭ جالعاسى رەتىنە كورسەتىلەدى. ءبىراق قازىرگى زامانعى ءمازھابتار تاريحىن زەرتتەۋشىلەر يباديا مۇشەلەرىنىڭ بۇل پىكىردى قۇپتامايتىنىن، وزدەرىن حاريجيتتەردەن بولەك ساناپ، ءتىپتى ەرتە داۋىردەگى حاريجيتتەردى ءجيى سىنعا الاتىندىقتارىن ايتادى [4]. وسى سەبەپتى ءمازھابتار تاريحى دەرەكتەرىندەگى بۇل كوزقاراستى قايتا قاراستىرىپ، يباديالىقتار وزدەرىن قالاي تانىتاتىن بولسا، ولاردى سولاي قابىلداۋ قاجەتتىگى بايقالىپ وتىر.      

حاريجيتتىك سانا جانە ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى

يسلام تاريحى دەرەككوزدەرىندە العاشقى حاريجيتتەردىڭ قۇلشىلىققا بەرىك، ءزۇحد (دۇنيەنى كوزگە ىلمەيتىن)، تاقۋا ءارى ىقىلاستى، يدەيا مەن دىنگە اسىرە بەرىلگەن، قاتاڭ، قىزۋ قاندى، سوعىس پەن ولىمنەن تارتىنبايتىن، قۇراندى جاتقا ءارى كوپ وقيتىن، اياتتاردى ءۇستىرت تۇسىنەتىن، ناسستىڭ (قۇران مەن حاديس) تەك سىرتقى فورماسىنا بەرىلەتىندىگى سەكىلدى ەرەكشەلىكتەرى اتالادى. ارينە بۇل ەرەكشەلىكتەر ولاردىڭ ساناسىنان تۋىنداۋدا. وزدەرى دۇرىس كورگەن ماسەلەنى ءبىر عانا دۇرىس وسى دەپ قابىلدايتىن، يلانعان نارسەلەرىنە سوقىرشا جابىساتىن حاريجيتتەر وزگە مۇسىلمانداردىڭ دالەلىنە ەشقاشان يلىكپەيدى. قانشا جەردەن اقيقاتتىعى انىق كورىنسە دە وزدەرىنە قارسى پىكىردەگىلەردىڭ كوزقاراستارىمەن كەلىسپەيتىن. ءبىر جاعى باداۋيلىك تۇرمىستان كەلگەندىكتەن پىكىرتالاستاردا تىم قاتال، دورەكى مىنەزگە باساتىن. بۇعان قوسا، ولاردىڭ قۇلشىلىققا قۇلاي بەرىلەتىنى، كۇندەرىن ورازامەن، تۇندەرىن نامازبەن وتكىزەتىندىگى ايتىلادى. اتالعان دەرەككوزدەردە ولاردىڭ ءبىر جاعىنان تاقۋا، ىقىلاستى ەكەندىگىنە نازار اۋدارىلسا، ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ ەسەرسوقتىعى مەن ەسالاڭدىعى، قاتالدىعى، سەنىمىنە شاقىرۋدا ءوزىن بايىپتى ۇستاي المايتىندىعى، ءوز پىكىرىن كۇشپەن وزگەگە قابىلداتۋعا تىرىساتىندىعى سەكىلدى اسىرەلىكتەرى دە ايتىلادى. حاريجيتتىك سانانى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاعى تەرەڭىرەك ۇڭىلگەنىمىزدە، ولاردىڭ ويلاۋ ءورىسىنىڭ تار، سول باياعى قانىنا سىڭگەن ءباداۋي لوگيكاسىمەن ىس-ارەكەت جاسايتىنىن كورەمىز. شولدە قارابايىر ءومىر ءسۇرۋ سالتىنداعى ءۇستىرت دۇنيەتانىمى ءدىندارلىعىنا دا اسەر ەتىپ، ءدىننىڭ نازىك تۇستارىن تۇسىنە الماعانى، وسى تۇرعىدا قۇران ۇكىمدەرىن بىلەتىن، تۇسىنەتىن مادەنيەتتى ادامدار بولماعانىن ءارى قۇران تۋرالى ماعلۇماتتارىنىڭ تىم ءۇستىرت ەكەنى بايقالادى.   

حاريجيتتەر وسى تاياز تۇسىنىكپەن وزگە توپتاردى عانا سىنامايتىن، ءوز ىشتەرىندەگى ىس-ارەكەتتەرگە دە ءدال سول تۇسىنىكپەن باعا بەرەتىن. مىسالى، نافي يبن ءازراق وزىمەن بىرگە اماۋيلەرگە قارسى شىقپاعان باسرا حاريجيتتەرىن جانە ولاردىڭ كوسەمى ابدۋللا يبن يبادتى كۇپىرلىكپەن ايىپتاعان. ءوزى  سەكىلدى حاريجيت بولعانىنا ءارى بۇكىل ءومىرىن سوعان ارناعانىنا قاراماستان يبن يباد جەتەكشىلەرىنىڭ ءوزىن بولەكتەۋىنە ءارى كۇپىرلىكپەن ايىپتاۋىنا ۇشىراعان.   حاريجيتتەردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى ءدىني بىلىمسىزدىك پەن اياتتاردى ءۇستىرت ءتۇسىنۋ بولدى. ولاردىڭ قۇراندى شالا تۇسىنەتىنىن ۇعىنۋ تۇرعىسىنان حازىرەت اليدىڭ ابدۋللاھ يبن ابباستى ولارمەن كەزدەسۋگە جىبەرىپ تۇرىپ ايتقان كەڭەسى ماڭىزدى. حازىرەت ءالي حاريجيتتەرمەن پىكىرتالاستا يبن ابباسقا اياتتارعا قاراعاندا اناعۇرلىم ناقتى ءارى تۇسىنىكتى پايعامباردىڭ پراكتيكالىق (فييلي) سۇننەتىنەن دالەل كەلتىرۋىن تاپسىردى. ويتكەنى قۇرانداعى اياتتاردىڭ سياعىنا (اياتتاردىڭ سۇرە ىشىندەگى ماعىنالىق تۇتاستىعى – اۋد.) قاراي وزگەرەتىن ءتۇرلى ماعىنالارى بار. حاريجيتتەر بولسا بۇنى تۇسىنەتىندەي ەمەس، وزدەرىنىڭ دۇرىس كورگەنىن دىنگە اكەلىپ تاڭاتىن قيسىنمەن جۇرگەن جاندار ەدى. ايتقانداي، حاريجيت كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ءناجدا يبن امير «كىمدە كىم كىشىگىرىم كۇنا جاساسا نەمەسە وتىرىك ايتسا، ءارى وسىلاردى تاباندى تۇردە ىستەسە، ول ادام مۇشرىك. ال تابانداپ تۇرىپ الماي زينا جاساسا، ۇرلىق جاساسا جانە اراق ىشكەن جان (ءوز جاقتاسى بولۋ شارتىمەن) مۇسىلمان» دەگەنى دەرەككوزدەردە ايتىلادى [5، 64 ب.] دەرەككوزدەردە كەزدەسەتىن وسىعان ۇقساس باسقا دا وقيعالاردان حاريجيتتەردىڭ ءدىني ۇكىمدەرگە قۇران مەن سۇننەتكە ءبىرتۇتاس كۇيدە جالپى قاراپ ەمەس، جالقى تۇردە عانا قاراپ، اسىعىستىق تانىتقانىن تۇسىنەمىز. بۇل بولسا بەرگەن ۇكىمدەرىندە ولاردىڭ جاڭىلۋىنا، قايشىلىققا ۇرىنۋىنا ءارى كوبىنە كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىنداپ، جىكتەلۋلەرىنە جول اشقان.    

ەندى بار جاعىنان حاريجيتتەر «جاقسىلىققا ۇندەپ، جاماندىقتان تىيۋ» ءپرينسيپىن ورىنداۋ بارىسىندا يسلامعا ورەسكەل قايشى قىلىقتارعا جول بەرگەن. يسلامعا ۇندەۋ دەگەن اتپەن مۇسىلمانداردى ولتىرۋگە دەيىن بارعان اسىرەلىك بايقاتقان. ولار شىنايى يمان تەك وزدەرى ۇستانعانداي بولۋى كەرەك دەپ بەك يلانعاندىقتان، وزگە مۇسىلمانداردى قايتادان دىنگە جانە يمانعا شاقىرۋ كەرەك، بۇعان بويسۇنباعان جاعدايدا ولاردى ولتىرگەن ءجون ەكەنىن العا تارتىپ، مۇمكىندىك تۋا قالعاندا سونى ءىس جۇزىندە كورسەتكەن.      

حاريجيتتەردىڭ سەنىمىندە امال – يمانعا كىردى. باسقاشا ايتقاندا، قۇلشىلىقتى كەم اتقارعان نە كۇنا جاساعان ادامنىڭ يمانى كەم [6، 149 ب.]. وسى سەبەپتى ولار قۇلشىلىعىن ورىنداماعان نەمەسە كۇنا جاساعان مۇسىلماننىڭ كۇپىرلىككە ۇرىنعانىن، ال يمان ەتىپ بارىپ كۇپىرلىككە ۇرىنعان ادام تاۋبە ەتپەگەن جاعدايدا ءولتىرىلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. وسى سەبەپتى كۇناھار مۇسىلماندى ءولتىرۋ ولار ءۇشىن ءدىني مىندەت. حازىرەت وسمان مەن حازىرەت ءالي سەكىلدى كەيبىر قۇرمەتتى ساحابالاردى وسىنداي تۇسىنىكپەن ولتىرگەن.  

حاريجيتتەردىڭ زورلىق-زومبىلىقتى زاڭداستىرۋ جولدارى

حاريجيتتەر «ءامر بيل-ماعرۋف» (جاقسىلىققا ۇندەۋ) جانە «جيحاد» ۇعىمدارىنا سۇيەنىپ، يسلامنىڭ اتىنان كۇش كورسەتۋ مەن تەررورلىق ارەكەتتەردى نەگىزدەۋدە ەدى. نەگىزىندە «جاقسىلىققا ۇندەپ، جاماندىقتان تىيۋ» ۇستانىمى يسلام ءدىنىنىڭ ءاربىر مۇسىلمانعا جۇكتەگەن مىندەتى. قۇراندا «سەندەر (راببىلارىڭنىڭ قالاۋىمەن) كۇللى ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن انىقتالعان ەڭ قايىرلى ۇمبەتسىڭدەر. ءاردايىم جاقسىلىققا شاقىرىپ، جاماندىقتان تىياسىڭدار، اللاعا كامىل سەنەسىڭدەر» دەلىنگەن (ءالي يمران سۇرەسى، 110 ايات). حازىرەت پايعامبار (س.ا.ۋ.) دە: «ارالارىڭنان كىم جاماندىقتى كورسە، ونى قولىمەن تۇزەتسىن. بۇعان كۇشى جەتپەسە، تىلىمەن تۇزەتسىن. بۇعان دا كۇشى جەتپەسە، جۇرەگىمەن ايىپتاسىن. بۇل يماننىڭ ەڭ ءالسىزى» دەگەن (ءمۇسليم. يمان. 78). مۇسىلماندار وسى بۇيرىقتاردى نەگىزگە الىپ، جاقسىلىققا ۇندەپ، جاماندىقتان تىيادى. بۇل ءوزى جالپىلاما مىندەت ەكەنىنە قاراماستان، حاريجي تۇسىنىكتەن اسەرلەنگەن كەيبىرەۋلەر وسى بۇيرىقتى تۇرلىشە ورىنداۋدا.     

«جاقسىلىققا ۇندەپ، جاماندىقتان تىيۋ» ءپرينسيپىن ورىنداۋ بارىسىندا ءاھلي سۇننەت عۇلامالارى كۇش قولدانۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىنە پىكىر توعىستىرعان. ايتالىق، ءابۋ حانيفا وسى مىندەتتى ورىنداۋ بارىسىندا يسلام ۇمبەتىن باسقارىپ وتىرعان، ەل بىرلىگىنە جاۋاپتى مەملەكەت باسشىسىنا قارسى شىعۋ، قارۋلى كۇرەس ۇيىمداستىرۋ، ۇمبەت بىرلىگىنە وسىلاي ءقاۋىپ ءتوندىرۋدىڭ جاقسىلىققا ەمەس، جاماندىققا، بۇلىككە شاقىرۋ ەكەنىن ءبىلدىرىپ، وسى ەرەكشەلىگى سەبەپتى حاريجيتتەردى قاتتى سىناعان. ءاھلي سۇننەت عۇلامالارىنىڭ ايتۋىنشا، قوعامدا جاڭا ادىلەتسىزدىكتەر، بۇلىك پەن تارتىپسىزدىكتىڭ شىعۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا «ماجبۇرلەپ ىستەتۋ مىندەتىن» تەك رەسمي مەكەمەلەرگە قالدىرۋ كەرەك. جەكە تۇلعا مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى بولسا ءبىلىم بەرۋ، اعارتۋ جانە ەسكەرتۋ سەكىلدى بەيبىت جولداردى ۇسىنۋ ءارى جاقسىلىققا ورتا ازىرلەۋمەن شەكتەلەدى.    

حاريجيتتەردىڭ «جاقسىلىققا ۇندەپ، جاماندىقتان تىيۋ» مىندەتىن ورىنداۋىنا كەلسەك، ولار بۇل ماسەلەدە مەيلىنشە قاتال ءارى مەيىرىمسىز. ولار مەملەكەت باسشىلىعىنا قارسى كوتەرىلىستەرىندە «ۇكىمدى تەك اللا عانا بەرەدى» (ءلا حۇكما ءيللا ليللاھ) دەگەن ماعىناداعى اياتتارمەن ۇرانداتسا، جەكە تۇلعالارعا قاتىستى «جاقسىلىققا ۇندەپ، جاماندىقتان تىيۋ» ءپرينسيپىن نەگىزگە الادى. حازىرەت اليگە، كەيىننەن اماۋيلەرگە، ابباسيتتەرگە قارسى شىققاندا دا وسى ۇرانداردى قولدانعان. بۇكىل كوتەرىلىستەرى مەن تەررورلىق ارەكەتتەرىن وسى ۇراندارمەن زاڭدى ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. بولەك كوزقاراستاعى كەيبىر مۇسىلمانداردى «جاقسىلىققا ۇندەۋ» ءپرينسيپىنىڭ تالابىمەن ءولتىرىپ وتىرعان. وسى مىندەتتى ورىنداۋ بارىسىندا ولاردىڭ قانشالىقتى اسىرەلىككە ۇرىنعانىن ابدۋللا يبن حابباب يبن ءارات پەن اياعى اۋىر ايەلىن شەيىت ەتۋى وقيعاسىنان-اق كورۋگە بولادى. ءبىر توپ حاريجيت باسرا ماڭىندا ابدۋللا يبن حابباب پەن كەرۋەنىنە كەزىگىپ قالادى. حاريجيتتەر ابدۋللادان كىم ەكەنىن سۇراعاننان كەيىن ونىڭ كوڭىلىن جايلاندىرىپ، تەك سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ بەرۋىن قالادى. اۋەلى حازىرەت ءابۋ باكىر مەن حازىرەت ومار تۋرالى كوزقاراسىن سۇرادى. ابدۋللا ولاردىڭ ىزگى كىسىلەر ەكەنىن ايتتى. حازىرەت وسمان تۋرالى سۇراعاندا، ونىڭ باستاپقىدا دا، سوڭىندا دا دۇرىستىقتان تايماعانىن ايتتى. حازىرەت ءالي تۋرالى سۇراعاندا، «ول اللانى سەندەردەن ارتىق تانيدى، سەندەردەن ارتىق ءدىندار، كوزقاراسى دا سەندەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم دۇرىس» دەپ جاۋاپ قاتتى. بۇل جاۋاپتاردى ۇناتپاعان حاريجيتتەر اشۋلانىپ بىلاي دەدى: «سەن اۋەستىگىڭە ەرىپ، ولاردى ىستەرىمەن ەمەس، تەك اتتارىمەن عانا تانيدى ەكەنسىڭ. اللاعا انت ەتەيىك، سەنى اياۋسىز تۇردە ولتىرەمىز!» ارتىنشا اياعى اۋىر ايەلى ەكەۋىن بىرگە ءولتىردى [7، 56 ب.]. حاريجيتتەردىڭ بۇل استامدىعىن حازىرەت ءالي ەستىگەندە، ءمان-جايدى انىقتاۋ ءىسىن حاريس يبن ءمۇرراعا تابىستادى. حاريس ول جەرگە جەتەر-جەتپەس حاريجيتتەر سوزگە كەلمەستەن ونى دا ءولتىرىپ تاستادى. وسى جانە وسىعان ۇقساس وقيعالار حاريجيتتىك سانانىڭ قانشالىقتى ءقاۋىپتى ەكەنىن ءارى حازىرەت ءاليدىڭ بۇلارمەن سوعىسۋىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ءارى ماعىنالى ەكەنىن كورسەتۋدە.    حازىرەت پايعامباردىڭ (ساللاللاھۋ الايھي ءۋا ءساللام) تاڭداۋلى ساحاباسىن ءولتىرىپ تاستايتىنداي دەڭگەيدە تىم شەكتەن شىققان حاريجيتتىك توپتار بۇنى وزدەرى ماقسات تۇتقان «جاقسىلىققا ۇندەپ، جاماندىقتان تىيۋ» مىندەتى ءۇشىن جاسادى. ءبىراق وسى مىندەتتى ورىنداۋ بارىسىندا ءىرى بۇلىكتىڭ وتىن تۇتاتقاندارىن اڭعارمادى. ويتكەنى ولار ءدىن تالابىمەن مۇسىلمانداردى ولتىرۋگە جول اشتى ءارى وسىنداي تۇسىنىكتەگى ادامدارعا ءجون سىلتەدى. قازىرگى كۇنگى ىقپالدى راديكالدى توپتاردىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى مومىن مۇسىلماندار ەكەنىن نازارعا الساق، حاريجيتتىك سانا-سەزىمنىڭ مۇسىلماندارعا كۇش كورسەتىپ، تەررورلىق جاساۋىنىڭ ەشبىر كەزەڭدە وزگەرمەستەن ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن وكىنىشپەن ايتۋعا بولادى.        

قورىتىندى

قازىرگى تاڭدا يسلام گەوگرافياسىنىڭ ءتۇرلى ايماقتارىندا ءتۇرلى اتاۋلارمەن ءدىني موتيۆتەگى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرىنىڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانى بايقالۋدا. ءدىني موتيۆتەگى زورلىقشىل ارەكەتتەردىڭ ەڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ءيلاھي ۇكىمدەردىڭ پراكتيكالىق ۇستانىمىندا انىقتالعان تۇجىرىم اركەلكىلىگى جانە كەيدە ءيلاحي بۇيرىقتاردىڭ تۇپكى ماقساتىن بۇرىپ، كەرەعار ماندە جاسالاتىن تۇجىرىمدار ەكەنى كۇمانسىز. تۇجىرىمداردىڭ تەك قانا بىرەۋىن دۇرىس دەپ ءبىلىپ ءارى وسى پىكىرلەردى ماڭايىنداعى ادامدارعا كۇشپەن قابىلداتۋعا تىرىسۋ كىسىنى فاناتتىققا يتەرمەلەيدى. ەكىنشى ءبىر جاعىنان ءدىني ماتىندەر ءوز ءبىرتۇتاستىعى ءارى بولمىس ماقساتى نازارعا الىنباستان، جالقى تۇرعىدا عانا قولعا الىنعاندا، وتە-موتە جات پيعىلدىلار قولىمەن زورلىق، تەررور جانە شيەلەنىستىڭ ءبىر تالابى رەتىندە ۇسىنىلۋدا. سوندىقتان دا دىننەن كوزدەلەتىن يگىلىككە تولىقتاي قول جەتكىزۋ ءۇشىن اۋەلى ونى دۇرىس تۇسىنە ءبىلۋ كەرەك. ويتكەنى قاتە تۇسىنىلگەن ءدىن فاناتيزم، ءومىردى قيىنداتۋ سەكىلدى كەرى ناتيجەلەر تۋدىرىپ، ءارى حالىقتى قيىندىققا دۋشار ەتەدى، ءارى جۇرتتى دىننەن بەزدىرىپ، دىنگە كەسىر تيگىزەدى. ءدىندى قاتە ءتۇسىنۋ، قيىنداتۋ، ءدىني فاناتيزم جانە ءدىني قىسىم سەكىلدى ءدىن اتىنان جاسالعان كەرىتارتپا ارەكەتتەردىڭ دىنگە تيگىزگەن كەسىرى بوتەن كۇشتەر تاراپىنان دىنگە قارسى جاسالعان ارەكەتتەردىڭ دىنگە تيگىزگەن كەسىرىنەن دە اۋىر. تاريحتان ادامدى دىننەن الىستاتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى ءدىني قىسىم جاساۋ، ال ەڭ ءساتسىز ارەكەتى دىنگە قىسىم جاساۋ بولعانىن كورەمىز.     قورىتا كەلە مىنانى ايتۋعا بولادى: حاريجيتتىك  دۇنيەتانىم يسلام تاريحىنىڭ بەلگىلى كەزەڭىندە عانا توبە كورسەتىپ، كەيىننەن جوق بولىپ كەتتى دەۋ قيىن. حاريجيتتىك سانانى تۋدىرعان فاكتورلارعا ۇقساس جاعدايلار بەلەڭ العان قاي ۋاقىت پەن ەلدە بولسىن، ءدىني سيپاتتاعى زورلىقشىل ارەكەتتەردىڭ ورىن الۋى بەك مۇمكىن. حاريجيتتىك سانادان باستاپ، جەكە مۇددەلەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءدىني ءموتيۆتى زورلىقشىل تۇسىنىگىن قارۋ رەتىندە قولدانعان مارگينال توپتارعا لايىقتى ەڭ دۇرىس شەشىم جولى، ول – يسلامنىڭ اسەمدىكتەرىن: سۇيىسپەنشىلىك، بەيبىتشىلىك، باۋىرمالدىق پەن باقىتتى قامتاماسىز ەتەتىن ءبىلىم بەرۋ جولىنا كوڭىل ءبولۋ.

دەرەككوز: islam.kz

1. شاحريستاني، ءابىل-فاتح مۇحاممەد يبن ابدۋلكاريم، ءال-ميلال ءۋان-نيھال (ءامير ءالي ءمانھا ءالي حاسان فاۋر)، ءبايرۋت. 2008.
2. بۋلۋت حاليل يبراحيم. دۋندەن بۋگۋنە سياسي-يتيقاي يسلام مەزحەپلەري تاريحى. انكارا. 2013.
3. شاحريستاني.
4. ورحان اتەش. گۇنۇميز ۋممان يبادياسى. ۋ.ءۇ.سوسيال بيليملەر ەنستيتۋسى. بۋرسا. 2007
5. ابدۋلكاحير باعدادي. ءمازحابلار اراسىنداكي فاركلار (اۋد:ە.رۋحي فىعلالى). انكارا. 1991. 64 ب. 
6. ءابۋ مۋتي ماكھۋل يبن فادل ءان-ناسافي. كيتابۋر-راد ءالا ءاھليل-بيدا ءۋال ءاھۋايد-داللا. (سايد باحچيۆان)، كونيا 2013.
7. باعدادي.  
* ءبىر ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س.ا.ۋ.) بىلاي دەگەن: «بۇل كىسىنىڭ ۇرپاعىنان جەبەنىڭ ساداقتان شىققانىنداي (ماريكا) دىننەن تەز الىستاپ كەتەتىن جاندار شىعادى». (قاراڭىز: بۇحاري، ماعازي. 61؛ ءمۇسليم، زەكەت. 144-145).