مۇرات جۇرىنوۆ، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك:
– ءبىز، عالىمدار، ساياساتپەن شۇعىلدانبايمىز، تەك عىلىمي شىندىقتى ىزدەۋمەن اينالىسامىز. سوندىقتان تىلەۋبەردى ابەناي ۇلىنىڭ كەيىنگى تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى ءبىزدى قىزىقتىردى. بۇرىن دا ميلليونداعان ادامى بار تۇرىك الەمىنە شاعىن عانا ءالسىز موڭعول جۇرتىنان شىققان ادامنىڭ حان بولۋى تۇسىنىكسىز جانە شىندىققا ۇلاسپايتىن جاي بولاتىن.
حان تەك قانا كۇشتى ەلدەن، كۇشتى تايپادان شىققان. شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جەرى، وسكەن ولكەسى بۇرقان جانە تۇرگەن دەگەن جەرلەردى قازىرگى موڭعوليا اۋماعىنان دا، سولتۇستىك ءسىبىر ولكەسىنەن دە تابا المايسىز. ول جاقتا ونداي جەرلەر بۇرىن دا، بەرىدە دە بولماعان. كەرىسىنشە، ءدال سول بۇرحان مەن تۇرگەن دەگەن جەر-سۋ اتتارى جەتىسۋ جەرىندە ەجەلدەن بۇگىنگە دەيىن بار. ءبىز وسىنداي دالەلدەرگە كوڭىل اۋداردىق، بۇل زەرتتەۋدىڭ باستاماسى دەپ ويلايمىن. مۇنى موڭعول عالىمدارىمەن بىرگە تالقىلاپ، پىكىرتالاس جۇرگىزۋ كەرەك. شىڭعىس حاننىڭ كەڭسەلىك قۇجاتتارى تۇرىك تىلىندە جۇرگىزىلگەن. موڭعول بولسا، نەگە موڭعول تىلىندە جۇرگىزىلمەگەن؟ موڭعول عالىمدارى بۇل تۋرالى: «ويتكەنى ول تۇرىكتەردىڭ اراسىندا جۇرگەندىكتەن دە، ولارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن تۇرىك تىلىندە جۇرگىزدى»، – دەيدى. ال جارايدى دەلىك، وندا ولار پارسىلارمەن سوعىستى، نەگە پارسى تىلىندە جۇرگىزبەيدى؟ ارابتارمەن سوعىستى، نەگە اراب تىلىندە جۇرگىزبەدى؟ رەسەيدى، قىتايدىڭ تەڭ جارتىسىن جاۋلاپ الدى، «نەگە ورىس، جۇڭگو تىلدەرىندە جۇرگىزبەدى؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋۋى زاڭدى.
شىعىس حاننىڭ ءوزى تۇرىك تىلىندە سويلەگەنى تاريحتان بەلگىلى. موڭعول عالىمدارى شىڭعىس حاندى ءوزدەرىءنىڭ باباسى رەتىندە ەسەپتەي بەرسىن. ءبىراق شىندىقتىڭ ەسىگىن اشىپ قويۋىمىز كەرەك. شىڭعىس حاندى تۇركى الەمىنىڭ كوسەمى رەتىندە تانۋعا كەلىسۋگە ءتيىسپىز. شىڭعىس حان – التاي، بالقاش، الاكول وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن ادام. قازىرگى موڭعوليانىڭ اۋماعىندا تۇرماعان. وسىنى عالىمدارىمىز دالەلدەپ، مويىنداتۋ كەرەك. بۇل تەز ارادا شەشىلە قوياتىن ماسەلە ەمەس. زەرتتەۋءدى ءار ءتۇرلى تاسىلدەرمەن ارى قاراي جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. دۋلاتيدىڭ، بيچۋرينءنىڭ ەڭبەكتەرىءنىڭ ءبىر جەرىندە شىڭعىس حاننىڭ تۇرىك تىلىندە سويلەگەنى، مۇسىلمان دىنىندە بولعانى، ءبىر بالاسىنىڭ ورازا تۇتقانى، ءبىر نەمەرەسىنىڭ اتى مۇحاممەد بولعانى ايتىلىپ كەتەءدى. موڭعولداردا مۇحاممەد دەگەن ەسىم جوق قوي. وسىنداي ناقتى ءدالەلدەر بار. سوندىقتان تىلەۋبەردى ابەنايۇلىن تىڭداپ، ەڭبەگىن عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالدىق. ۇعا-نىڭ پرەزيديۋم مۇشەلەرى بۇل ەڭبەكتى ارى قاراي دا جالعاستىرىپ، زەرتتەۋ كەرەك دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
ۇعا پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنۇلى وسىلاي دەيدى. ءجون-اق! ەندى شىڭعىس حاننىڭ رۋى نايمان، ونىڭ ىشىندە ماتاي دەپ، ءبىرى جالايىر، ءبىرى ءتىپتى ونىڭ رۋى اداي دەپ ەڭبەك جازىپ تاستاعان زەرتتەۋشىلەرىمىز كۇش بىرىكتىرىپ، اققۋ بوپ – كوككە، شورتان بوپ – سۋعا، شايان بوپ قۇرعاققا تارتپاي، شىڭعىس حاننىڭ ۇلتى تۇركى دەگەندى الەمگە دالەلدەي الساق، وسىنىڭ ءوزى الەمنىڭ تۇڭلىگىن ءبىر جەلپىپ تاستار ەدى!
دەرەككوز: nurotau.kz
