AQSH-tyń Men ýnıversıtetiniń ǵalymdary jahandyq klımattyq ózgeristerden soń adam balasy azyq-túliktiń tabıǵı túrinen aırylýy múmkin ekenin aıtty. Qarqyndy júrip jatqan jahandyq jylyný úrdisinen jemis-jıdekterdiń kesh pisýi jáne sapasynyń burynǵy qalpynan aýytqý kórinisteri qazirdiń ózinde baıqalýda. Máselen, pisý merzimi ótse de tiske qatty tıetin almurt, qyzanaq, qaýyn, órik sıaqty jemister men kókónisterge jer shary turǵyndary búginde úırene bastady. Ǵalymdar jemis-jıdekterdiń keıbir túri bolashaqta múldem joıylyp ketýi múmkin dep boljaýda.
Mysaly, avokadonyń merzimi jetse de pispeı qoıý qaýip bar. Klımattyq ózgerister jer betindegi kofe alqaptaryn da joıyp jiberýi múmkin. Sondyqtan búginde dúken sórelerinde tolyp turǵan kofe bolashaqta tabylmaı ketýi ǵajap emes. Qazirdiń ózinde kofe alqaptarynyń 50 paıyzy klımattyq ózgeristiń zardabyn tartýda.
Shet el ǵalymdary bulaqtar men ózenderdiń keýip ketý saldarynan syra óndirisi toqtatylady degen boljam jasady. Óıtkeni naǵyz sapaly syra tabıǵı taza bulaq sýynan qaınatylady. Al «sándi taǵamdar» retinde tanymal shaıandar men ulý túrleri múldem joıylýy múmkin.
Adamzat keleshekte gendik ózgeriske ushyraǵan azyq-túlikti tutynatynyn álem ǵalymdary moıyndap otyr. Bıohımıanyń arqasynda bolashaqtyń adamdary baý-baqsha egip áýre bolmaıdy, arnaıy prınterdiń kómegimen ózine qajetti ónimdi «óndirýge» múmkindik alady. Bıohomıaǵa arnalǵan prınterge jasandy shıkizatty salyp, alma, qaýyn nemese et ónimderin «jasap» alady.
Shet eldiń ǵalymdary júrgizgen zertteýge sáıkes, 2070 jylǵa qaraı dándi daqyldyń kóptegen túrlerine adam balasynyń qoly jetpeýi múmkin degen boljam jasalýda. Jer betindegi ózgerister saldarynan bıdaı, kúrish sıaqty eń mańyzdy degen dándi daqyldar óspeı qalady degen qaýip bar.
Jahandyq jylyný saldarynan jer betindegi klımattyq ózgerister dándi daqyldarǵa keri áserin tıgizýde. Ǵalymdar ósimdikterdiń genomdary qorshaǵan ortaǵa beıimdelýi úshin temperatýranyń joǵarylaýy qazirgiden 5000 esege baıaý bolýy kerek deıdi. Qazirgi qarqynmen kete berse, 2070 jyly adamzat azyq-túlik tapshylyǵyna tap bolýy ǵajap emes.
Endi 50 jyl ótkende adamdar qazirgideı tamaqtanbaıdy. Azyq-túliktiń barlyǵy jasandy jolmen alynatyndyqtan, tamaqtan alatyn qýatty energıanyń baqsa túri almastyrmaq. Al jańa dáýirdegi adamzat jasandy taǵamdardyń arqasynda uzaq ómir súre me? Ol jaǵy ázirshe belgisiz.
Dana Qamshybek
