Ol tabany tozyp páterine kesh keldi. Úıge kire portfelin tósekke laqtyra sap, etpetinen sulaı jata ketip, qurt-qumyrsqaǵa zábirsiz jýas júzimen qalta telefonnyń kózesine qydıa álgi hatty qaıta oqydy. Qansha qaıtalap qaraǵany esinde joq. “Nú-Iorktegi jermen jeksen bolǵan dúnıejúzilik saýda ortalyǵyndaǵy qurbandardy eske alýǵa bardym” degen sóz jattalyp qapty. Odan burynǵy jazǵandaryn da sholyp shyqty. Sosyn jaǵyn taıana qos burym, qos etek kóılek kıip túsken sýretke kóz júgirtti. Osy fotony tapsyryp alǵan kúni skaıp arqyly tildesken. Sonda qyz “ejelgi ata-babamnyń jerinde túrme, jetimder úıi, qarttar úıi, meımanhana bolmapty” dep qaıran qalǵan.  

      Jilik kúmis kúzden beri tup-týra bir jyl ótipti. Búgingideı ala-keýim mezgil edi. Shyǵysyn Atlant, batysyn Tynyq muhıt kómkergen jarty shardyń qıa betkeı, shyń quzyn kókteı ushqan ushaq Almaty áýejaıyna qonǵan. Tórkindegen qyzdaı «aǵataılap» kelip moınyna asyla túsip “týǵan jerim!” dep kóz jasyn irke almaı burshaqtata tógip jibergen. Ózekti órter óksik zar dersiń! Kim bilsin!Jaýtań janarǵa otan ottaı ystyq basylǵan shyǵar?!  O jaǵyn oılaýǵa munyń mursaty tımedi. It arqasy qıannan jetken beıtanys qaryndasyn qoldy-aıaqqa turǵyzbaı jeteleı jónelgen.

     Tóbesin kún ópken uly dalanyń aqbas shyńyna kóz salǵany sondaı súıkimdi. “Shirkin! Mynaý aldymdaǵy qaratory, qyr muryn, symbatty jigit Amerıkalyq bolǵanda ǵoı!” dep qıylyp turǵandaı kóringen. Kelýi qandaı tez, qorjynyn bókterip ketýi solaı tez boldy. Ketip bara jatyp sher-shemen shókken suraýly kózben qımaı qaraǵan edi.  

Bunyń ómiri jaıly suraýǵa batpaı júrgenin sezdi. Ol ógeı sheshesiniń protestant áıelderden ózgesheleý katolık dinin ustanatynyn qysyla jetkizdi. Ákem erterek baqılyq bolyp ketken dedi. Ol kisi evreıtektes eken. Olardyń eki balasy óz betimen ómir keship jatsa kerek. Shaharly shaqta jolǵa shyqqaly júrgeninde ógeı sheshesi qaıtys bolypty. Kózi tirisinde qazaq qany ekenin esitkende, boıyn bir túrli úreı bılep alǵanyn búrkep jasyrmaı aıtyp berdi. Týǵan ata-anasynyń meıirine bólený baqyty buıyrmaǵan qasiretin qan jylap otyryp aıtqanda ishteı aıady. Eki álem, eki ómir jan dúnıesin qaq aıyryp qańǵyrtyp jibere jazdaǵanyn emeýrinen túsingen. “Seni Qudaı jolyqtyrdy, ata-babańnyń salt-dástúrine tántimin, sol úshin azan shaqyryp qoıǵan esimińdi ózgertpedim. Eseıgende elińniń azamattyǵyn alý-almaýdy óziń shesh, áke-shesheńdi taýyp berem, olarmen birge qalam deseń óziń bil, qandaı sheshim qabyldasań da Amerıkadaǵy eń ozyq oqý ornynda oqytamyn” depti sheshesi shynashaqtaı qyzynyń shekesin sıpap. Ógeı sheshesiniń arqasynda aty máshhúr Amerıkada ne iship, ne jeımin demepti. Gavaı, Karıb araldaryn qydyrtyp, úlde men búldege orap, aspandaǵy aıdan basqanyń bárin ápergen shynshyl, aq nıetti anasyna áıteýir shań jýytpady. Dúnıe qyzyǵyna kerimniń jelisindeı elp etip ere jónelmegen shókimdeı qyz ózi turyp jatqan jaqqa álemniń túkpir-túkpirinen qaýym eldiń tekten tekke sabylmaǵanyn bálkı túsinip túıgen. Ondaı jerde baǵyp-qaǵyp, shartarapty sharlatqan kisini kim jek kórsin! Meıli, jón-aq delik. “Amerıkandyq tólqujat alǵanǵa sheıin ne baq, ne soryn bilmegeni oqa emes. Onyń bula ósken ómirin jazmyshtyń jazýyna jaýyp jaltara salýdan aýlaq etsin.” dedi ol óz-ózine ún qatyp.   

Shalqasynan aýnap túsip, qolyn aıqastyryp jelkesine qoıdy. Tóbedegi bir noqatqa qadala qarap únsiz jatty. Sol bir názik beıne kóz aldynda qaz-qalpy qazdıyp turyp aldy. Alabajaq alań ómirde qońyltaıaq aıaǵyn múk basyp, ystyqta qatalap, sýyqta tońyp, zulymdyq dámin tatqan bir beıbaqtyń qyzyna alýan júırikti baýyryna basqan uly dala tósi tarlyq etkenine qynjylyp ishi ýdaı ashydy. Arqan kerip quda kútetin saltty kórmeı, jat jurtta jetilgen qara kózdi sonsha oılap májnún bolyp keterdeı kúı keshkeni qalaı? Kindik qany tamǵan jurtyn, en-tańbaly elin júrek tórinde saqtar degen úmitpen ózin-ózi jubatyp álsin-áli álekke túskeni nesi!  

Jeti qyrdyń astynda jaǵasy tyrna-tyraý “jetim ósip, jelkeni tessin?!” Dárkúmán ómir keshken sol bir qyzdyń kóz jasyna boz jer jibisin!  

Ornynan turyp eki etajdy kotejdiń ekinshi qabatynyń túkpirindegi tym-tyrys dálizdiń ashyq turǵan terezesinen syrtqa moınyn sozdy. Saýmal samal esedi. Sol samal áýenimen birge Táńiri ózi jebegen babalaryń bu dúnıeniń rahaty, o dúnıeniń ujmaǵyn ańsaıtyn pendeýı pıǵyldan bıik bolǵan degendeı ún estitedi. Pendeshilik mezi etken mezgilde bulda aldanysh sezim sekildi sezildi. Jetimin jylatpaı, jesirin qańǵytpaı, Qudaıǵa quldyq uryp perishte sábıin tal besikte terbetip áldılegen elde asadal asyn ishkizbeı, ózgege jetektetip jibergen “jetim qulyn jorǵa bolar!” dep kútýi tuıyqqa tirelgen.  

Sosyn burynǵy oqyǵan dúnıeleri oıyna oraldy. “Bala asyrap alý ejelgi rımderden bastalypty. Orystar jetimdi hrıstıandardan basqa bireýdiń baýyryna basyp alǵanyn qalamaıdy eken. “Jetimdi jebeý – saýap, ıgi is, sol isińmen Hrıstostyń dańqyn asqaqtata túsesiń” depti mısıonerler. İlkide Eýropadan Amerıkaǵa jetken dinshilder jetim balalardy asyrap, eseıgende solardyń únimen dinderin úgittepti. Osynyń bárin bizdiń babalarymyz bir-aq aýyz sózben “bala baqqandiki” dep túıindep ketken joq pa?  

Onyń nazaryn múlde basqa bir kórnis buryp áketti. Baǵanadan bal-bal tasqa arqasyn súıep otyrǵan júdeý áıel kúreń júzin aqbas Alataýdan buryp, qasyndaǵy aǵash oryndyqqa qaraı baryp jaıǵasyp, kónetoz shapannyń óńirinen shyrpy alyp shylym tutatty. Ah, dúnıe-aı! Áldekimniń músápirge tastaǵan paqyr tıynyndaı dat basqan keıip-kespiri kóńildi tipti qulazytty.

– Beıbaq qubaqan ómirden nendeı taýqymet tartty eken? Aldap-arbap asaıtyn áldebir ashkózdi pir kórip, tas jutyp, óz jaǵyna Qudaı shyqpaı qoıyp, peıilin buzdy ma eken? – dep kúrsine kúbirlep bólemesine kirip, ekran ishindegi kúńirli qobyz sazy tebirentken teledıdardyń daýysyn báseńdetip, jantaıa jatyp edi, kózi ilinip ketti.  

Oı, Alla! Beıshara anasy ıne kózinen jip sabaqtap Marsta otyr. Tumsyq sypyryp, kóz ashqan qara jerde emes, jat planetada júrgeni nesi degen oı keldi. O jaqta jan ıesiniń tegi ózgerýi múmkin ekenin bilmeıtin bolar? Ol jerge Gagarın jete almaı qańǵyp ketkenin aıqaılap aıtqysy keldi. Aıta almady. Sonda da ony-buny sarnap sóıleı berdi. Arystandaı aıǵa atylǵan Gıtler tylsym kúshke quryq salyp, “ólmeıtin ómirdiń” legıonyn izdeýge sarbaz jiberip, Shambolany jasaqpen kúzetpek bolǵanda Marsty armandap, ah uryp dińkelep pe edi deıdi. Onysyn bári-bir anasy estimedi. Ertegideı eleske elitkeni sonshalyq “ómirge bóri – ene bola bermes” dedi ózinshe sál sabyr saqtap. Osynaý kórip jatqan buldyr eles qas-qaǵymda ǵaıyp bolyp, baıaǵy balalyq shaǵyna qaıtyp oralypty. Kúndegi abyr-sabyr, kúıbeń tirlik. Aýla ishinde áke-sheshesi men baqtashy júr. Sonaý bir qyzyqty kúnderi kóz aldynan qaıtalanyp ótip jatyr. Jalǵyz aıaq súrleý jolmen birinen keıin biri mań-mań basyp, báıge tóbeden asyp bara jatqan sıyrlar, quıryǵyn bulańdatyp qasynan qalmaı júgirip júrgen ala kúshik, qaraǵan butany kemirip, botasyn tanymaı jerip ketken qara ingen tur. Baqtashy qoı qoranyń esigin ashyp ábiger. Kók serkeniń sońynan jerigish qoıdyń qara tóbel qozysy ere shyqty.   

       – Enesin qoıa bereıin be? – dedi qozyǵa sút bergen bul sheshesinen surap.

       – Kúnniń surqy jaman, týyp qalsa áýrege salady.

       – Bara bersin, jelimi tolǵan joq, – dedi kún shýaqta otyrǵan ákesi.

       – «Assalaý...» qaıda?  

       – Qolyń kir.

       – Qyrsyǵyn qaraı gór óziniń, aıý kele jatyr desem, qarny arqasyna ketken órmekshideı tyrbyna jónelesiń, á? – dep erketotaı saqaýsha burtıa, bunyń shashynan ýmajdaı ýqalap, jerde jatqan qarala qapty julqa kóterip ıyǵyna saldy.

      – Aıta beredi, kóńilińe alma! – dedi ákesi arasha túsip. – Onyń buıra shashty qazan basyna bálen jurttyń tili bar, – dep artynsha qoıshyǵa qarap jymıdy.

       Ákesine jalt burylyp qaraı bergende ushty-kúıli joq shyqty, sonda baryp japan dalada jalǵyz soqa basy sopıyp qalǵanyn bildi. Záre-quty qashty. Qulynda qulyn jany shyrqyrap zyr júgirdi. Anasynyń aıqaılap shaqyrǵan daýysy jańǵyryp alystan estiledi.    

– Qulynym! Botam! Qaıda kettiń?   

Selk etip shoshyp oıandy. Bastyǵyrylyp qara terge malshynyp jatypty. Tósekten atyp turyp terezeniń aldyna baryp babalary jatqan tóbege kóz tikti. Tasy altyn sary dalanyń juldyzdy aspany astynda tóbel týǵan qasqa qulyndaı kórikti Alataý menmundalap tur. Qýy qańqyldap, kúıkentaıy qasqyr alǵan jýsandy qyratta ashamaı minip, at jalyn tartqan týǵan jeri asqar Altaı taýy elestedi. Álginde túsinde kórgen jerigish qoıdy ákesi soıyp alǵaly júrgende aıaq astynan joǵalyp ketken bolatyn. Sony izdep baqtashynyń esigi aldynan óte bere, eshkim kózge ilmeıtin qoıshyny shyjǵyrǵan qatynynyń sózi esine túsip eriksiz ezý tartty.

– Aqpaqulaq aqymaq! Keń dúnıeni qashanda kelte kesip kóbeń sógilip júredi. “Jerde jetim nalysa, kókte perishte qaıǵyrar” dep aıaǵyńdy aıqastyra tar qapasta jatyp, pýlemetshe saqyldap quldyrańdaýdy qoımaısyń!

Este joq qaı-jaıdaǵy eski dúnıeler esine orala bergenin. Ákesi jasaǵan ıtarbany táı-táı basyp aıdaǵany ushqyndap bal-bul eles berip ótti. Jaryqtyq ákesi taı minip Táshkent baryp, balshy bop qaıtqan kisishe tóńirekti kózinen tasa qylmaıtyn. Ókshesine nál qaǵylmaǵan kezbe oınaq salyp keterdeı jan-jaǵyn qoryp otyratyn. Kórshi kempirdiń kóńilin surap qaıtqan jolǵy sózder de emis-emis esine tústi.     

– Mystan neme ıtiniń ıtaıaq jalaǵanyna máz, shoshańdap valerıanka bolmaı bala týyp alǵanda, búıtip dóńbekship jatpas edi, – dep ákesi tyjyryna burqyldap edi.

– Týt bolıt, zdes bolıt, ne poımý gde bolıt! – dep qanshyrdaı denesimen  arly-berli aýnap, barbıǵan saýsaqtarymen birese sanyn, birese belin nyǵyrlaı nuqyǵan kempirdi sýqany súımeı, – Sábetten qalǵan mystan shúldirleýin qoımady! – degen kele jatyp keketip.

– Áke, Qudaı kóp pe? – dep suraǵan bir áıel bir erkekten qabyrǵaǵa taqap qoıylǵan dıvannyń joǵarǵy jaǵyna ilingen kempirdiń úıindegi sýretterdi tilge tıek etip.  

– Qudaı jalǵyz!

– Álgi ájeıdiń duǵalaryn qalyń Qudaılar túgel estı me? – dep taqyldap qoımaı surap, – Sonshama kóp qudaıy bola tura nege aýyrady? – degen.

– Qaraǵym-aı! “Aýrýdy jaratqan Qudaı, aýyrtqan Qudaı emes” – dedi ákesi qaltasynan bir tal kámpıt alyp. – Mini, toqsanǵa kelgen atanyń sarqyty.

– Ol kisi qaıda?

– Qaıtys boldy.

– Áke toqsan jyl ómir súrý az, anam ekeýiń júz jasaýlaryńyz kerek!

Ákesiniń sózderin jalpaq tanaýynyń jelbezegi jelpildep turyp oıyna aldy. Bala kezinen beri sóıtetin ádeti bar. Osylaı tereń muńǵa shomǵan shaqta abalap júgirgen ala kúshikke de kóz salmaıtyn. Ázirde, dál solaı bir túsiniksiz kúıge engen.  

– Jaly tilersegine túsken arystandaı aıbatty ata-babamyz qorǵap kelgen jerde ár qazaq urpaǵyn ósirý paryz! Qar hannyń tórinde baladan artyq baılyq joq. Jeti jurttyń tilin bilse de, osynaý uly dala topyraǵynda týyp-ósken ul-qyz máńgi qazaq bolyp qalý kerek! – dep buıra shashynan qushyrlana ıiskegen ákesiniń beınesin elestetkende denesi dir ete tústi.

Qudirettiń hıkmettine shek bar ma?! Qarashy. Sol aıaýly áke-sheshe endi eleske aınalǵan. Baqtashy bolsa habar-osharsyz ketken. Bul alty qyrdyń astyndaǵy arýdy sarǵaıyp kútedi. Búgin tipti sabyry sarqylǵandaı seziledi.   

Tańdaıy keýip, ishi shuryldap tur. Kún uzaq nár tatqan joq. İshke kirip kesedegi sýyq shaıdy urttap, qosýly turǵan teledıdardyń daýysyn kúsheıtip keshki qorytyndy jańalyqtarǵa qulaq túrgen-di “...kishkentaıynan asyrap alǵan ógeı áke-sheshesi bir-eki jyl buryn qaıtys bolǵan... Amerıkalyq qazaq qyzynyń ústinen qylmystyq is qozǵaldy...” degen dıktor jigittiń sózin estigende jan-dúnıesi túrshigip, ózin qoıarǵa jer tappaı alasuryp ketti.

Baǵaı Nazarbaıuly