Shymkenttik táýelsiz uıymdar ókilderiniń basyn qosqan jıyn USAID/GAIN baǵdarlamalaryn Qazaqstanda júzege asyrýdyń qoǵamdyq tańdaýyna arnaldy. Ǵalymdar adam ólimi sanynyń kóbeıýi taǵamdardyń sapasyzdyǵynan bolatynyn aıtýda. Óńirimizge arnaıy kelgen Iý.Beloslúdsev, E.Gan, Á.İlıasova syndy mamandar bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joly undy fortıfıkasıalaý, ıaǵnı undy dárýmendermen, mıneraldarmen baıytý deıdi. Mundaı tásil álemniń kóptegen elderinde jappaı qoldanylady.
Adamnyń kúndelikti rasıonynda nan erekshe oryn alady. Mamandardyń aıtýynsha, álem halqy jyl saıyn 400 mln. tonnadan artyq un paıdalanady. Bıdaı men qara bıdaı –B1, B2, B6, E dárýmenderimen nıasın, temir, myryshtyń kózi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetteri boıynsha,álemde eki mıllıard adam anemıaǵa ushyraǵan. Qazaqstandaǵy urpaq órbitý jasyndaǵy áıelderdiń 45 paıyzy temirtapshylyq anemıasymen aýyrady. Bul óz kezeginde ana men bala ólimi kórsetkishteriniń joǵarylaýyna, fızıkalyq jáne aqyl-oı damýynyń kesheýildeýine áser etedi.
Qazaqstandaǵy qaıta óńdeý odaǵynyń tóraǵasy E.Gan myrzanyń málimdeýinshe, álemniń 85 elinde undy mindetti túrde fortıfıkasıalaý zań negizinde júrgiziledi. Mysaly, AQSH fortıfıkasıany 1938 jyldan júrgizedi. Undy mindetti túrde baıytý balalardyń ómir súrýine, jetilýi men saýlyǵyna baǵyttalǵan. Bizdiń elimizde de osy máseleni sheshý úshin zańnamalyq turǵyda negiz qalandy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy saýda aınalymyndaǵy joǵary jáne birinshi surypty bıdaı uny 2009 jyldan beri mindetti túrde dárýmender men mıneraldarmen baıytylýy (fortıfıkasıalaý) tıis (QR «Halyqtyń densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi» Kodeksiniń 160-baby). Undy Qazaqstanda fortıfıkasıalaý halyqtyń densaýlyǵy men elimizdiń ekonomıkasyn nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
-Fortıfıkasıa – un tartý kezinde az mólsherde dárýmender men mıneraldardy qosý prosesi. Bul ónimniń sapasy men qorektilik qundylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Qazaq taǵamtaný akademıasy bıdaı unynyń birinshi jáne joǵary suryptaryn nárlendirý úshin halyqaralyq normalar men tájirıbe negizinde dárýmen-mıneral premıks quramyn ázirlegen bolatyn. Fortıfıkasıa prosesi kezinde joǵary jáne birinshi suryptaǵy bir tonna unǵa 150 gram temir, myrysh qospalary, folıı qyshqyly men V tobynyń dárýmenderi qosylady. Qospa elementteri taǵamdyq sapany arttyrady, biraq unnyń organoleptıkalyq jáne basqa da qasıetterine áserin tıgizbeıdi jáne janama qubylystardy týǵyzbaıdy,-deıdi E.Gan.
Fortıfıkasıalanǵan unnyń alty aıǵa teń jetkilikti saqtaý merzimi bar. Halyqaralyq ekonomıser halyqtyń tamaqtaný jaǵdaıyn túzetý maqsatynda kópshilik tutynatyn ónimderdi temir men folıı qyshqylymen baıytý 90 myńǵa jýyq adamnyń ómirin saqtaýǵa, júıke tútiginiń týa bitken kemistigi men júrek-qan tamyry aýrýlaryn boldyrmaýǵa múmkindik beredi dep paıymdaıdy.
Avtory: B.Darǵojına
