Zań adamdardyń quqyqtary men mindetterin rettep otyrady. Kez kelgen adam óz memleketiniń zańsna baǵynady, baǵynýǵa tıisti. Alada keı memleketterden aqylǵa qonymsyz zańdardy kezdestirýge bolady. Máselen, bir eldiń zańy boıynsha vokzalda jigit pen qyzdyń qoshtasýyna tyıym salynǵan t.b. Osy syndy adamnyń oıyna da kirip shyqpaıtyn zańdardy keltirip ótsek. Jo-joq, keı memleketterdegi adamdardyń oıyna bul zańdardy qabyldaý kirgen eken ǵoı...
Koróldik balyqty aýlaýǵa tyıym salý
Talaı zamannan beri koróldik otbasynyń menshiginde bolǵandar: aqqý, kıt, balyqtardyń keıbir túri, sondaı-aq Úlybrıtanıadaǵy koróldik ǵımarattyń aýlasyndaǵy kez kelgen tiri jan ıesi, kez kelgen aımaq. Iaǵnı, qarapaıym adamdar ol janýarlardy aýlamaǵan, mańyna da jolamaǵan.XIV ǵasyrdan bastap bul tizimniń quramyna bekire balyǵy kirdi. Sol ǵasyrdan beri koróldik otbasyna tán bekire balyǵyn aýlaýǵa qatań tyıym salyndy. Alaıda XXI ǵasyrdyń basynda Robert Devıs esimdi er adamnyń qarmaǵyna baıqaýsyzda 3 metrlik bekire balyǵy túsken.
Zańǵa baǵynatyn er adam bul jaıynda birden kúzetke habar beredi. Kúzet saraıǵa habar beredi, saraı hanshaıymnyń atyna hat jazady. Sóıtip balyqshynyń ádilettiligine rıza bolǵan hanshaıym oǵan aıaýshylyq tanytyp, bekireni ózine qaldyrýǵa ruqsat etedi. Zań boıynsha, koróldik balyqty ne jeý kerek, ne syılaý kerek, al satýǵa tyıym salynǵan.
Qala kóshelerinde aıýmen qydyrýǵa tyıym salý
1876 jyly Reseı patshalyǵynda «Halyqtyń kóńilin kóterý úshin aıalardy alyp shyǵýǵa tyıym salý» jóninde jarlyq kúshine endi. Ol zamandarda kóshe adamdaryn aıý syndy janýarlarmen kóńilin kóterý keńinen jaıylǵan. Tipti tyıymǵa qaramastan, jyrtqyshtardy kóshege alyp shyǵatyn, sebebi sol arqyly kóp aqsha tabýǵa múmkindik bar edi. Qala kóshelerinde serýendep júrgen orys aıýlary jóninde stereotıp sol zamannan alyptasqan túsinik ekenin aıta ketken jón.
Súıisýge tyıym salý
1910 jyly mahabbat qalasy Fransıanyń temirjol vokzaldarynda «Súıisýge tyıym salynǵan» degen jazbasy bar plakattar ilinip turatyn. Sebebi ǵashyqtardyń uzaqqa sozylǵan qoshtasýy poıyzdyń júrýin keshiktiretin, saldarynan vokzaldaǵy tártip buzylatyn. Aıta keteıik, zańnyń kúshi búginde joıylmaǵan.
Brıtandyq parlament ǵımaratynda ólýge tyıym salynǵan
Ulybrıtanıada brıtandyq parlament ǵımaratynda jan tapsyrýǵa qatań túrde tyıym salynǵan. Bul tyıymnyń ózindik túsinigi bar. Vestmınster saraıynda bolyp qaza tapqan adam koróldik qurmetke laıyq túrde, memleket qarajatyna jerlenýi tıis eken. Sol sebepti saraı kúzetshileri ǵımaratta oqys oqıǵalardyń oryn almaýyn qatań qataǵalaıtyn bolǵan.
Amerıkalyq tyıymdar
Amerıkadaǵy zańdarǵa amerıkalyqtardyń ózderi kúle qaraıtyn kórinedi. Máselen, Pensılvanıa shtatynyń úılerine 16 áıeldiń bir ýaqytta turýyna tyıym salynǵan. Aláskada bulandarǵa alkogóldik sýsyndardy ishkizýge bolmaıdy, Arızonadae esekterdi vanaǵa uıyqtatýǵa ruqsat berilmegen. Al Mınnesot shtatynda basqa úırek qoıyp shekrany ótýge tyıym salynǵan. (Shynymen de aqylǵa qonymsyz, ári kúlkili eken).
Jerleýge tyıym salý
Montanoda jeti adamnan artyq úndisterge kóshede júrýge bolmaıdy. Top bolyp júrgen úndisterdi baıqap qalsa, olardy soǵys bastamaq dep oılap, jazyqsyz atyp tastaýlary múmkin.
Ejelgi Rımde adam naızaǵaıdyń soqqysynan qaza tapsa, ony qudaıdyń qaharyna ushyraǵan dep, jerlemegen. Tipti ólgen deneni jerden kóterýge tyıym salynǵan, qudaıdyń jazasyna ushyraımyz dep qoryqqan. Al zańdy buzǵan adamdy jazalaǵan.
Sholýshy: Sabına Ramazan
