Bekmahanov Ermuhan Bekmahanuly 1915 jyly Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanynda dúnıege keldi. Onyń jalǵyz aǵasy 1930 jyly qaıtys boldy, al onyń ápkesi anasymen birge 1933 jyly ashtyqtan qaıtys boldy. Ermuhan Abylaı hannyń uly Ýálıdiń urpaǵy boldy. Voronej pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgennen keıin Qazaq KSR Bilim mınıstrligi janyndaǵy pedagogıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, 1946-1947 jj. Qazaq SSR Ǵylym akademıasynyń Tarıh, arheologıa jáne etnografıa ınstıtýtynyń dırektorynyń orynbasary qyzmet atqardy. Onyń eńbekteriniń kópshiligi Qazaqstannyń XVIII jáne XIX ǵasyrlarda áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damý problemalaryna, sondaı-aq Qazaqstannyń Reseıge qosylý máselesine arnalǵan. Onyń keıbir zertteýleri qazaq ádebıeti men mádenıetiniń tarıhyna da qatysty. Ermuhan Bekmahanov qazaqtyń eń birinshi tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń negizin qalaýshy. Ol Keńesary Qasymovtyń qozǵalysy týraly obektıvti túrde zertep, jazǵan alǵashqy tarıhshy-ǵalym edi. Sol úshin Bekmahanov stalındik qýǵyn-súrgin saıasatynyń qurbany boldy.
1941 jyldyń kúzinde Almatyǵa keńes orys tanymal tarıhshylar toby kóshirildi. Olardyń ishinde Keńes Odaǵynyń Ǵylym Akademıanyń korespondent-múshesi Pankratova, profesorlar N. Drýjının, A.Kýchkın, M. Vátkın jáne basqalar boldy. Olardyń beseýi Pankratovanyń jetekshiligimen jergilikti ǵalymdarmen birge Qazaq KSR-niń tarıhy týraly kitabyn daıyndaýǵa nıet bildirdi. Bul kitap respýblıkalyq Halyqtyq komısarıatynyń josparlarynda boldy. Sol kezde Bilim mınıstrliginiń qyzmetkeri Ermuhan Bekmahanov bul ıdeıany qoldap, múmkindiginshe, óz úlesin qosýǵa tyrysty. Bul ǵalymdardyń eńbeginiń nátıjesinde «Qazaq KSR-niń tarıhy» atty kitap jaryq kórdi. Ermuhan Bekmahanov osy kitaptyń 4-shi taraýyn Kenesary Qasymovtyń jetekshiligimen ult-azattyq qozǵalysy týraly jazdy. Bul jumys tarıhshylardan joǵary baǵalanyp, tipti Stalın syılyǵyna usynyldy. Sol jyly Bekmahanov osy taqyryp boıynsha kandıdattyq dısertasıasyn qorǵady.
Soǵys jyldarynda E.B. Bekmahanov tanymal tarıhshy Pankratovamen birge 1943 jyly jaryq kórgen «Qazaq KSR-niń tarıhy» týraly eńbekti jazdy. Bul kitap KSRO-daǵy ulttyq tarıh boıynsha alǵashqy irgeli ǵylymı jumys boldy. Sonymen qatar, ol óz betinshe «Qazaqstan XIX ǵasyrdyń 20-shy jáne 40-shy jyldarynda» basqa eńbekti jazýǵa jumys istedi. 1946 jyly ol KSRO Ǵylym akademıasynyń Tarıh ınstıtýtynyń Ǵylymı keńesinde qorǵaý úshin osy jumystardy usyndy jáne 1947 jyly ony jeke kitap-monografıa shyǵardy. Bul jumys Reseıdiń otarlaý kezeńderiniń alǵashqy kezeńinde Qazaqstandaǵy ult-azattyq qozǵalystarǵa arnaldy. Bul zertteýlerde Bekmahanov alǵash ret patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasatyna táýelsizdik úshin kúreste qarsylyǵyn tanytty, keńestik resmı ıdeologıaǵa qaramastan Kenesary Qasymovty Bekmahanov qazaq ult-azattyq qarýly kóterilisterdiń sheberi retinde ulttyq kóshbasshy retinde kórsetti.
Kóp uzamaı, onyń ǵylymı eńbegine KSRO ǴA korespondent-múshesi A.I. Iakovlev qazaq feodaldyq qoǵamdy men handyq bılikti jáne qazaq ultshyldyqty dáripteıtin dep teris baǵa berdi. Pankratova Ermahanovty qoldap, birden Iakovlevke jaýap berdi. KSRO Ǵylym akademıasynyń tarıh ınstıtýtynda arnaıy kezdesý ótkizdi. Sondaı-aq Almatydan kelgen ókili Aıdarova qatysty. Aıdarova Bekmahanovtyń jumysyna qarsy shyqty. Onyń sózinen úzindi keltireıin: «... Keńesary jáne onyń qyzmeti feodaldyq monarhıalyq ultshyldyqtyń sımvoly, onyń jalpyulttyq sıpaty joq, sondyqtan Kenesary qozǵalysyn ulttyq-azattyq progresıvti qozǵalys retinde baǵalaǵan avtor (Bekmahanov) is júzinde býrjýazıalyq aǵymdy nasıhattap otyr». Bekmahanovty, atap aıtqanda, Drýjının, Vátkın sıaqty tanymal keńes orys tarıhshylary qorǵaýǵa tyrysty. Olardyń barlyǵy osy jumystyń ǵylymı men tarıhı qundylyǵy týraly aıtty. 1946 jyly Bekmahanov óziniń jumysyn jetildirip, ony KSRO ǴA ǵylym keńesine usynady. Sol jyly ol «Qazaqstan 19-ǵasyrdyń 20-40-shy jyldarynda» taqyrybynda doktorlyq dısertasıasyn qorǵap, solardyń biri Kenesary Qasymovqa arnaldy. Ýaqyt óte kele osy kitapty talqylaǵan daý-damaı toqtatylǵan joq. 1948 jyly Almaty qalasynda Qazaq KSR Ǵylym Akademıasynda 5 kún boıy pikirtalastar ótti. Eń ókinishtisi, keıbir qazaq ǵalymdar Bekmahanovqa qarsy shyǵyp, onyń qundy Otan tarıhyna baılanysty eńbekti joqqa shyǵardy jáne avtordy býrjýazıalyq ultshyl, Keńes Úkimetiniń jaýy dep qurtýǵa barlyq amalyn paıdalandy.
1950 jyly «Pravda» gazeti Bekmahanovtyń shyǵarmashylyǵy týraly maqalany jarıalady. Sol jyldyń 16 qańtarynda ol Komýnıstik partıadan jáne ýnıversıtetten shyǵaryldy. Bir aptadan keıin ol barlyq akademıalyq dárejelerinen men ataqtarynan aıyryldy. Biraq ol shaıqasty jalǵastyrdy, sebebi onyń artynda áıeli jáne kishkentaı balalary boldy. Bekmahanov aýyldyq mektepte sabaq berýge ruqsat alý úshin ártúrli ınstansıalardyń tabaldyryǵyn tozdyrý májbúr boldy. Aldymen ol Almaty oblysynyń Narynkól aýdanyna jiberildi. Sodan keıin olar Jambyl oblysynyń Shý aýdanynda Novotroısk aýylyna aýysty.
1952 jyly 5 qyrkúıekte Bekmahanov Novotroısk aýylynda tutqyndalyp, Almatyǵa ákelindi. Tergeý úsh aıǵa sozyldy. Olar Ermuhandy qorqytty, únemi qysym kórsetti, Q.Sátbaev pen M.Áýezovty qaralaýdy talap etti.
Iaǵnı HH ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń basynda stalındik KSRO-da qarýly kúres arqyly táýelsizdik úshin kúresken halyqtarǵa qarsy patshalyq Reseıdiń otarshylyǵyn aqtaý úshin keń aýqymdy naýqan bastaldy.
Batystyń belgili ǵalymy Solomon Shvars jazǵandaı: «Keńes Odaǵynda tarıhı ǵylymǵa qarsy shabýyl bastaldy. Komýnıstik partıa obektıvızmge jáne kosmopolıtızmge qarsy kúreste jeńiske qol jetkizdi. Keńes tarıhshylaryna eń sońǵy tapsyrmasy – patsha otarshylyq saıasatyn aqtaý men madaqtaý. Joǵaryda aıtylǵandarǵa baılanysty «keńes shyǵystanýshylarǵa» búgingi kúni erekshe nazar aýdarýda. Olardyń zertteý salasy basqa elderdiń «shyǵystanýshylaryna» qaraǵanda úlkenirek, sebebi ol tek Ońtústik-SHyǵys Azıa, Orta jáne Qıyr Shyǵysta ǵana emes, keńestik Kavkaz men Ortalyq Azıany da qamtıdy. Bul aımaq jaqynda KSRO-nyń Ǵylym akademıasynyń jaryq kórgen «Voprosy ıstorıı» negizgi keńes tarıhı jýrnalynda jıi talqylandy. Máselen, 1949 jylǵy sáýirde «Keńestik shyǵystanýshy tarıhshylardyń ózekti mindetteri týraly» maqalasy jazylǵan edi».
1934 jyldyń tamyzynda Stalın, Jdanov jáne Kırov «Tarıhı ádebıettiń mazmunyna qatysty eskertýlerdi» jarıalady, onda Reseı men KSRO halyqtary 1917 jyly revolúsıaǵa deıin tarıhty sosıalısik ınterpretasıasy jazý kerektigin qatań eskerildi.
Sot otyrysy 1952 jylǵy 2 jeltoqsanda ótti. «Onyń býrjýazıalyq-ultshyldyq kózqarastaryn dáleldeý úshin ol reaksıalyq aqyndardyń, sondaı-aq halyqtyń jaýlary keńestik bılikke qarsy kúresken alashtyqtardyń pikirin qoldandy», - bul sot qujattarynan úzindi. Qylmystyq kodekstiń 58-babynyń 10-tarmaǵyna sáıkes sot Ermuhan Bekmahanovty eńbek lagerde 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy. Osydan keıin ǵalym Irkýtsk oblysy Bodaıboǵa jiberildi. Stalın qaıtys bolǵanda Bekmahanovty aqtaý men lagerden shyǵarýǵa keńes orys tarıhshysy Pankratova úlken kómek berdi. 1954 jyly 16 aqpanda Bekmahanovty lagerden bosatty. Biraq ǵalymnyń densaýlyǵy qatty nasharlady, 1966 Jańa jylda ol otbasymen kezdesti jáne dereý aýrýhanaǵa jatqyzyldy.
Túrmeden bosatylǵannan keıin E.B. Bekmahanov doktorlyq dısertasıasyn qaıta qorǵaýǵa májbúr boldy. Árıne, ótken qatelikter «túzetildi». Onyń kelesi jazbalarynda ol «marksıs-lenındik ádisnamadan aýytqymaǵan».
7-8 synyp oqýshylary Ermuhan Bekmahanov pen onyń qyzy Naılá Bekmahanovtyń «1837-1838 jj. Kenesary Qasymovtyń feodaldyq-monarhıstik qozǵalysy» atty 29-shi taraýynda jazǵan «Qazaq KSR-niń tarıhy» oqýlyǵynda tek bir paraqqa sáıkes keledi. Osy tarmaqta Kenesary Qasymovtyń «reaksıalyq» qozǵalysy «qazaq arıstokrattarynyń feodaldyq-monarhıstik qozǵalysy» retinde jazylǵan. «Bul qozǵalys Qazaqstannyń Reseıge qosylýy úshin kedergi boldy» degen tujyrym, stalındik «Pravda» gazetiniń tujyrymymen sáıkes keldi. Odan keıin oqýlyq birneshe ret qaıta basylyp, qazaqstandyq oqýshylardyń birneshe urpaǵy oqyp, bilim alǵan.
Stalın qaıtys bolǵannan keıin Bekmahanov óziniń súıikti jumysyn jasaýǵa múmkindik aldy. Qazaq KSR-niń tarıhyn zertteýge qaıta oraldy, onyń negizin qalaýǵa búkil kúsh-jigerin jumsady, Bekmahanovtyń ómiriniń sońǵy on jyl eń jemisti boldy. «HİH ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarıhy týraly», «Qazaqstan XIX ǵasyrdyń 20-40-shy jyldaryndaǵy tarıh», «Qazaqstannyń Reseıge qosylýy», Qazaqstan tarıhy boıynsha mektep oqýlyqtar, ǵalymnyń jazǵan eńbekterdiń jalpy sany 100-den asady eken.
1962 jyly tarıh ǵylymyn damytýǵa qosqan úlesi úshin Ermuhan Bekmahanuly Qazaq KSR Ǵylym Akademıasynyń korespondent-múshesi bolyp saılanady. Onyń aty árqashan qazaq halqynyń esinde qalady.
Kerimsal Jubatqanov, tarıh ǵylymnyń kandıdaty,
Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýnıversıtetiniń dosenti.
