Búginde buqarany alańdatyp otyrǵan jaıttardyń biri ulttyq valútamyz teńgeniń taǵdyry. Bıyl tamyz, qyrkúıek aılarynda elde bir dollardyń quny 382 teńgege deıin qymbattady. Artynsha Ulttyq bank teńge baǵamyna áser etý maqsatynda  valútalyq ıntervensıa jasap, dollardyń quny qazirde sál-sál báseńdep tur. Al endi jyldyń sońynda ulttyq valútaǵa qatysty qandaı ózgerister kútip tur? Buǵan qatysty «jyldyń sońyna qaraı bir dollar 400 teńge bolýy múmkin» degen boljamdar da aıtylyp qalýda.  

«Analıtık» taldaý ortalyǵynyń ekonomıs-sarapshysy Arman Mýsınniń aıtýynsha, teńgege qatysty boljamdar asa qýantpaıdy. Ekonomıs-sarapshy jyl aıaǵynda dollardyń qymbattap, teńgeniń taǵy arzandaýyna jol beretin birneshe faktorlardy alǵa tartty.

- Qazir álemdik ekonomıkalyq jaǵdaı asa máz emes. Halyqaralyq naryqta shıkizat baǵasy tómendedi. Sondaı-aq Qazaqstanmen negizgi saýda qarym-qatynasyn jasaıtyn elderdiń jaǵdaıy  aýyrlap tur. Mysaly, alys-beris saýdada bizdiń eń negizgi seriktesterimiz  Reseıdiń ekonomıkalyq ahýaly turaqsyz.  Batystyń sanksıasyna túsip otyrǵan Reseıde ekonomıkalyq jaǵdaıdyń tómendeýi Qazaqstanǵa áserin tıgizbeı qoımady. Rúbl quldyrasa, bizdiń teńgemiz de sońynan eredi.  Keshe ǵana Reseıdiń qarjy mınıstri Anton Sılýanov Reseıdiń memlekettik oblıgasıalarynyń quny túsip jatqanyn, buǵan qosa Reseıdegi ekinshi deńgeıli bankterdiń kópshiligi Reseı Ortalyq bankinen qoldaý qarjy surap otyrǵanyn, eldegi qarjylyq sektordaǵy ahýal múshkil ekenin málim etti. Mundaı jaǵdaı «rúbldiń qunsyzdanýyn odan ári jalǵaıdy» dedi Sılýanov.  Naqty derekterge júginsek, Reseı tarıhynda 1998 jyldan beri úsh márte daǵdarys oryn aldy. İle-shala Qazaqstanda da 1999 jyly, 2010 jyly, 2014 jyly devalvasıa jasalyndy. Sondyqtan tek shıkizat baǵasynyń arzandaýy ǵana emes, kórshi elderdegi qalyptasyp otyrǵan ekonomıkalyq ahýaldyń da teńgege keri áser etetini daýsyz,- dedi ekonomıs-sarapshy Arman Mýsın.

Biz sarapshy maman aıtyp otyrǵandaı, Reseıde oryn alǵan úsh daǵdarys barysynda rúbldiń qalaı qunsyzdanǵanyn, artynsha onyń izinen teńgeniń qalaı ergenin arnaıy grafıkamen kórsettik. Tómendegi syzbaǵa qarasaq, rasymen de maman sóziniń jany bar ekenin ańǵarýǵa bolady.

Sarapshy maman Arman Mýsınniń baıyptaýynsha, teńge bıylǵy jyl basynan beri álemdegi álsiz valútalardyń qatarynan kórinip tur. Bul rette tizimniń basynda Reseıdiń rúbli, Ýkraınanyń grıvnasy tursa, teńge álsiz valútalar tiziminde segizinshi oryndy ıemdenipti.

- Qazir bir ǵana Reseı men Qazaqstannyń ulttyq valútalary qunsyzdanyp jatqan joq. Armenıanyń, Ázirbaıjannyń, Argentınanyń, Sırıanyń, ulttyq valútalary 25 paıyzǵa deıin qunsyzdanǵan. İrgemizdegi qyrǵyzdyń somy 10 paıyzǵa qunyn joǵaltqan.  Munyń naqty sebebi shıkizat baǵasynyń arzandaýy ǵana emes, bul arada AQSH pen Qytaıdyń  arasyndaǵy salqyndyq ta álem ekonomıkasyna áser etpeı qoımaıdy. AQSH federaldyq saqtyq qor júıesi  qazir syrtqy elderge beretin nesıelik stavkasyn 0,25 paıyzdan, 0,50 paıyzǵa kóterdi. Mundaı áreketti AQSH dollardyń qunyn arttyrý úshin jasap otyr. Dollardyń quny artsa syrtqy qaryzdy dollarmen alatyn memleketterge bul tıimsiz.  Budan tek AQSH-tyń paıdasy eselenedi. Mine, osyndaı jaǵdaı da bizdiń ekonomıkamyzǵa salmaq salyp, ulttyq valútamyzdyń álsireýine yqpal etedi,- dedi Arman Mýsın.

Al halyqaralyq ekonomıka salasyn zertteýshi ekonomıka ǵylymynyń doktory, sarapshy Dáýren Arynnyń aıtýynsha, keler jyly tipti  Qazaqstanda 1 dollar 400 teńge bolýy  ábden múmkin.

- Kezinde AQSH Keńes ókimetin ydyratý úshin munaı óndiretin memleketterge munaıdy kóptep óndirýge tapsyrys berdi. Osydan baryp halyqaralyq naryqta munaıdyń kólemi artty. Naryqta munaı  kóbeıgennen keıin onyń baǵasy da tómendep 1989 jyly KSRO ydyrady. Qazir halyqaralyq energetıkalyq agenttik álem boıynsha táýligine 92, 4 mln barel munaı tutynylady dep otyr. Shıki munaıdy eksportqa shyǵara berýdiń nátıjesi osyǵan ákelip soqtyrdy. Naryqta munaı kóp bolǵannan keıin onyń baǵasy da túse beredi. Eger bolashaqta OPEK (Munaı eksporttaýshy elderdiń halyqaralyq uıymy –avt.) iri kólemde munaı shıkizatyn eksporttaıtyn elderge óndiris kólemin tómendetýdi mindettemese, onda munaı baǵasy odan ári tómendeı beredi. Al munaı baǵasy tómendegen saıyn munaı shıkizatynan paıda tapqysy keletin elderdiń búdjeti ortaıady. Mundaıda tek qana Qazaqstan emes, ekonomıkasy munaıdan túsetin túsimge baılanǵan biraz elderge ulttyq valútasyn qunsyzdandyrýǵa týra keledi.  Jalpy, keler jyly álemdik naryqta munaıdyń bir barreli 75 dollar bolsa, Ulttyq bank bir dollardyń qunyn 370-375 teńge baǵamymen ustap tura alady. Al munaı baǵasyna qatysty «barreline 65-60 dollarǵa tómendeıdi» degen boljamdar aıtylyp qalýda. Onda, árıne, teńgeni arzandatýǵa týra keledi. Mundaıda elde bir dollar 400 teńge bolýy ábden múmkin. Olaı etpesek, eksporttan túsim túspeı qalady.  Eksporttan túsim túspese, bizdiń búdjet ortaıa beredi. Eksporterlar aýqymdy tólemdi dollarmen jasaıtyndyqtan olar úshin qymbat dollar tıimdi,-dedi ekonomıs-sarapshy Dáýren Aryn.

Negizinen, ekonomıs-ǵalymnyń paıymdaýynsha, 1993 jyldan 2014 jylǵa deıin dollardyń baǵamy jyljymaly túrde baıaý kóterilip otyrǵan. 2016 jyldan beri teńge kúrt qunsyzdanyp 2016 jyly elde bir dollar 360 teńgeni qurasa, bıylǵy jyly bir dollardyń quny joǵaryda sóz etkenimizdeı,  370-375, tipti 380 teńgege deıin jetti.

Buǵan qatysty derekterdi de biz arnaıy syzbamen kórsetýdi jón kórdik. Tómendegi syzbada 1993-2014 jyldar aralyǵynda dollardyń qalaı baıaý ósip otyrǵanyn kórýge bolady.

Jalpy, mamandar syrtqy naryqtan bólek ishki naryqta da dollardyń bedeldi ekenin alǵa tartyp otyr. Bul rette «Barometr» marketıńtik taldaý ortalyǵynyń  qarjygeri Jasulan Maqsutov biz úshin teńgeni tegeýrindi etýdiń aýyly alystaý ekenin ashyp aıtty.

 - Bizde dollar qymbattaı bastasa bitti, qolynda qarjysy bar qaýym jappaı dollar satyp ala bastaıdy. Tipti depozıtte jınaqtalǵan qarjylaryna dollar satyp alatyndardy kórip júrmiz. Depozıtti de dollarmen jınaqtasaq,  senimdirek bolady deıtinder de bar. Osydan baryp ishki naryqta da dollardyń bedeli artyp turǵany jasyryn emes. Jalpy, kez kelgen eldiń ekonomıkasyn tyǵyryqtan alyp shyǵatyn otandyq óndiristi jetildirý ekenin eskergen jón. Mysaly, Qytaı elin alaıyqshy, Qytaı otandyq óndirisin jetildirý arqyly alyp derjavaǵa aınaldy. Qazir álemniń barlyq memleketinde Qytaı ónimderi keńinen satylady. Qytaı ónimin tutynbaıtyn birde-bir el joq dese de bolady. AQSH qansha jerden azýyn kórsetip otyrsa da Qytaı syr berip otyrǵan joq. Sebebi ol otandyq óndirisine senedi. Ekonomıkany shıkizatqa baılaý kez kelgen eldi jarǵa jyǵady. Tek shıkizattan túsetin túsimge sensek, ekonomıka artqa shegine beredi. Otandyq óndiristi júıeli túrde qoldaý jáne odan turaqty túrde  ónim óndirip, paıda kórip otyrý jaıy retke kelmeı, teńgeni tegeýrindi ete almaımyz. Otandyq ónim óndirý damymasa, ulttyq valúta qunsyzdana beredi. Teńgege senim joǵalyp, dollardyń bedeli arta beredi,- dedi Jasulan Maqsutov.

Qarlyǵash Zaryqqanqyzy