«Qaıyrymdy qala» durys zertteldi me?
Ortaǵasyrlyq arab jylnamashysy ıbn Ábı Ýsaıbıanyń (1203-1270) «Ýıýný-l ánbá fı tabaqatı-l atıba» («Dáriger toptary jaıly jańalyqtardyń qaınar kózi») atty eńbeginde: «Ábý Nasr ál-Farabı (Oǵan Allanyń raqymy bolsyn!) osy kitapty jazýdy Baǵdadta bastaǵan edi. Keıin 330 jyldyń sońynda ony Shamǵa alyp barady. Kitapty 331 jyly Damask qalasynda aıaqtaıdy. Tekserip shyǵady. Nusqaǵa taǵy bir kóz júgirte otyryp, oǵan «ábýáb» qosady. Keıin kele adamdardyń suraýy boıynsha kitaptyń maǵynasyn bildiretin «fýsýl» jáne qosady. Bul bólimderdi (fýsýl) ol 337 jyly Mysyrda aıaqtap, kitabyna qosymsha engizedi. Ol alty bólimnen (fýsýl) turady» degen derek bar.
Ábý Ýsaıbıa arqyly jetken bul habar Otyrar oıshylynyń ataqty «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» atty traktaty men traktatqa keıin qosylǵan taraýlar (ábýáb) jáne bólimder (fýsýl) jaıynda edi.
Arab farabıtanýshysy Muhsın Mahdı (1924-2007) Ábý Nasr ál-Farabıdiń áýeli «Qaıyrymdy qala...» eńbeginiń ózin jazǵanyn, keıin «abýabyn» (taraýlaryn), sosyn «fýsýlyn» (bólimderin) jazǵanyn aıta kele, traktattyń keıbir qoljazba nusqalarynda «abýab» sóziniń «fýsýl» bolyp kezdesetinin alǵa tartady.
«Qaıyrymdy qala...» ǵalymnyń shoqtyǵy bıik shyǵarmalarynyń qataryna jatady. Ol alǵash ret 1895 jyly Leıdende («Bırbıl» baspasy) basylyp shyqty. Bul nusqany baspaǵa ázirlegen arabtanýshy ǵalym Frıdrıh Dıtrısı (Fridrich Dieterici) (1821-1903) ekeni ǵylymda belgili jáıt. Ǵalym bul kitapty Brıtanıa mýzeıinde saqtaýly turǵan 425/3 nómerli (jańa katalog boıynsha – № 7518) qoljazba men Oksford ýnıversıtetiniń Bodlıan kitaphanasy qoryndaǵy №120/3 nusqa negizinde baspaǵa daıyndaǵan.
Kitap 1900 jyly nemis tiline F.Dıtrısı tarapynan aýdarylyp, «Der Musterstaat von Al-Farabi» degen atpen oqyrman nazaryna usynylady.
Eýropa ádebıeti «Qaıyrymdy qala...» traktatymen brıtandyq sarapshy Rıchard Rýdolf Valserdiń (Richard Rudolf Walzer) (1900-1975) «Principles of the wievs of the Citizens of the best State» (1985) aǵylshyn tiline aýdarmasy arqyly da tanys boldy.
Ábý Nasr ál-Farabıdiń otyz jeti bólimnen turatyn «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» traktaty ǵylymda birshama zerttelip, jıi basylym kórgen týyndysy. Ár jyldary jaryq kórgen bul týyndyny jıi zerttep, jıi jarıalaǵan arab elderiniń basynda Sırıa, Egıpet jáne Lıvan tur.
«Qaıyrymdy qala...» F.Dıtrısı nusqasy negizinde (1895) Mysyrda 1906 jyly alǵash ret jarıalandy. Budan keıin eńbektiń Batys pen Shyǵys elderinde jaryq kórgen túrli basylymdary eskerile otyryp, traktattyń arab tilindegi qoljazba mátini tereń óńdeýden ótken soń 1949 jyly Kaırde fransýz tilinde jarıalandy. Eńbekti aýdarǵan mysyrlyq ǵalym Iýsýf Karam («Idees des Habitans de la Cite Vertueuse», Kaır, «Shyǵys muralary fransýz ınstıtýty» baspasy).
«Qaıyrymdy qala...» traktatynyń Lıvanda shyqqan basylymy (Beırýt, «Dar-ýl mashrıq», 1985) Taıaý jáne Orta Shyǵys, Eýropa, Amerıka elderi qoljazba qorlarynyń eshbirinde ushyraspaǵan foto kóshirmesin qosa jarıalaıdy. Traktattyń qundy foto-nusqasyn baspaǵa tabystaǵan Kaır qalasyndaǵy Arab elderi ýnıversıteti janynan qurylǵan Qoljazbalar ınstıtýtynyń dırektory Salah ad-Dın ál-Mýnjád edi.
Túrkıa qoljazba qorlary men muraǵattarynda Ábý Nasr ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndary kózqarastary» eńbeginiń ártúrli nusqalary túrli kólemde saqtaýly ekendigi ǵylymda jıi aıtylyp júr.
Túrik ǵalymdary Nafız Danıshman (Nafiz Danişman) «El Farabi: El-Medinetü-l Fazila» (Istanbul «Maariv Basimevi», 1956) Ahmad Arslan (Ahmet Arslan) «Ideal Devlet (veya Yönetim) in Yurttaşlarinin Ana Özellikleri» (Ankara, 1990), Iashar Aıdynly (Yaşar Aydınlı) «Erdemli Şehir Halkının Görüşlerinin İlkeleri» (Ankara, 2018) degen ataýlarmen ár jyldary jarıalady.
Al «Qaıyrymdy qala...» nyń Qazaqstandaǵy basylymdary she?
Qazaqstan ǵylymyndaǵy farabıtanýdyń alǵashqy kezeńi Qazaq KSR Ǵylymdar akademıasy KSRO Ǵylymdar akademıasynyń quramynda bolǵan HH ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastaý alady. Sol jyldary Almatyda Qazaq ǴA Fılosofıa jáne quqyq ınstıtýty janynan «Farabıtaný» ortalyǵy ashylyp, ǵalymnyń dúnıeniń tórtkúl buryshyna shashyrap ketken muralary jınaqtala bastady. Osyndaı ıgi bastamanyń nátıjesinde ǵalymnyń ózge de traktattarymen birge «Qaıyrymdy qala...» eńbegi de elge oralady.
Eń áýeli S.N.Grıgorıannyń «Iz ıstorıı fılosofıı Sredneı Azıı ı Irana Úİİ-Hİİ vv» (Moskva, 1960) atty kitabyna engen Ábý Nasr ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala...» traktatyn arab tilinen orys tiline belgili fılosof A.V.Sagadeev aýdardy. Keıin bul aýdarma «Abý Nasr Al-Farabı. Dobrodetelnyı gorod. Fılosofskıe traktaty» (Almaty, «Mejdýnarodnyı klýb Abaıa», 2014) jınaǵyna da esh ózgerissiz enedi.
Budan soń «Ál-Farabı: fılosofıalyq traktattary» (Almaty, Qazaq SSR-niń «Ǵylym baspasy», 1973) degen atpen jarıalanǵan jınaqqa qazaq tiline aýdarylyp engen «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» F.Dıtrısı bastyryp shyǵarǵan (1895) arab tilindegi mátin men A.V.Sagadeev aýdarmasy (1960) negizinde daıyndalady.
Qazaq eli táýelsizdigin alǵan kezeńnen bergi jyldarda júzege asyrylyp kele jatqan aýqymdy sharalardyń biri «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda «Qazaq halqynyń fılosofıalyq murasy» serıasymen Ábý Nasr ál-Farabı muralarynyń kóptomdyqtary ázirlendi. Munda «Qaıyrymdy qala...» eńbegine de oryn berilgen («Ál-Farabı fılosofıasy», Almaty, 2008. İİ tom).
Tomdyqty qurastyrýshylar traktattyń qazaq tiline aýdarmasyn 1968 jyly Beırýt qalasynda «Darýl-Mashrıq» baspasynan jaryq kórgen Albır Nasrı Nadır daıyndaǵan «Kıtáb árá’ı áhlı-l mádınátı-l fadıla» eńbegin negizge alǵanyn aıtady.
Qazirgi tańda bul aýdarma Ábý Nasr ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» traktatynyń qazaq tilindegi eń sońǵy aýdarmasy bolyp sanalady.
Jylnamashy ıbn Ábı Ýsaıbı‘a ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» traktatyn jazýdy Baǵdad qalasynda bastap, ony 330 jyldyń sońynda ózimen birge Sırıaǵa alyp kelgenin, 331 jyly Damask shaharynda sońǵy núktesin qoıǵanyn aıtady. Osydan keıin ǵalym dál osy eńbegine «ábýáb» (taraýlar) qosyp, artynsha «fýsýl» (bólimder) da ázirleıdi. Ol alty bólimnen (fýsýl) turǵan.
Olaı bolsa ol taraýlar (ábýáb) men bólimder (fýsýl) qaıda?
«Qaıyrymdy qala...» eńbeginiń «ábýáby»
Ǵylym tarıhynda Ábý Nasr ál-Farabıiń «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» eńbeginiń qazirgi zamanǵa saı alǵashqy nusqasyn jaryqqa shyǵarǵan nemis ǵalymy Frıdrıh Dıtrısı ekenin joǵaryda aıttyq.
F.Dıtrısı ázirlegen bul nusqa (1895) shaǵyn-shaǵyn on toǵyz tarmaqtan turatyn «Ihtısar ál-ábýab állátı fı kıtáb «Ál-mádınatýl-fadıla» («Qaıyrymdy qala» kitabyndaǵy taraýlardan qysqasha») jáne otyz jeti bólimge bólingen «Mábádı’ árá’ áhl ál-mádınátı-l fadıla» («Qaıyrymdy qala turǵyndary kózqarastarynyń prınsıpteri») traktatynyń mátinderin qamtıdy.
Demek, Ábý Nasr ál-Farabıiń «Qaıyrymdy qala...» shyǵarmasynyń ıbn Ábı Ýsaıbı‘a eńbeginde sóz bolǵan «ábýaby» ıaǵnı taraýlary traktattyń ózimen birge F.Dıtrısı nusqasynda (1895) alǵash ret jarıalanǵan.
Eńbektiń álem muraǵattaryndaǵy keıbir qoljazbalary «Qaıyrymdy qalanyń» tek ózin ǵana kóshirse, kópshiligi F.Dıtrısı nusqasyndaǵy «ábýabymen» birge saqtalǵan. Keıbir nusqalarda kitaptyń «áýbaby» kitaptyń «fýsýly» bolyp burmalanyp hatqa túsken.
Traktattyń otandyq ǵalymdar jarıalaǵan alǵashqy nusqasynda («Ál-Farabı: fılosofıalyq traktattary», Almaty, 1973) «Ábý Nasyr ıbn Mýhammed ıbn Mýhammed ıbn Tarhan ıbn Uzlaǵ ál-Farabı ál-Túrkıdiń «Qaıyrymdy qala» degen kitabyndaǵy taraýlardy sholý» degen atpen traktat ábýaby sosyn «Qaıyrymdy qala...» eńbeginiń ózi berilgen.
Al «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen «Ál-Farabı fılosofıasy» (Almaty, 2008, İİ tom) tomyna engen «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» traktatynyń basynda bul «ábýab» ıaǵnı taraýlar kezdespeıdi. Ǵylymda ózine deıin jasalǵan jumystardy eskerý qalypty qubylys bolatyn bolsa ne sebepti munda A.V.Sagadeev nusqasy men onyń qazaq tilindegi aýdarmasy eskerilmegeni túsiniksiz.
«Qaıyrymdy qalanyń» «fýsýly» ıaǵnı bólimderi she?
Otyz jeti bólimnen (fýsýl) turatyn «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» atty traktattyń Ábý Ýsaıbı‘anyń aıtýy boıynsha keıin qosylǵan alty bólimniń (fýsýl) jalǵyz qoljazbasy alǵash ret 1961 jyly tabylǵan.
Túrkıa Stambýl qalasyndaǵy Súleımenıa kitaphanasynda saqtaýly 674 ınventarlyq nómerli Qalaj Ábı Pasha qoljazbasy alpys bes betten turatyn (kólemi 11*19 ½ sm) jınaqqa engen qara sıamen, keıbir jerleri qyzyl sıamen hatqa túsken kóne nusqa.
Qoljazbanyń aty – «Fýsýl mábádı ’árá’ áhl ál-mádınátı-l fadılatı» («Qaıyrymdy qala turǵyndary kózqaras prınsıpteriniń bólimderi») dep jazylǵan.
Bul bólimderdiń qazirgi zamanǵa saı eń alǵashqy nusqasyn ázirlegen arab ǵalymy Muhsın Mahdı. Kóne qoljazba tolyq óńdeýden ótkennen keıin 1968 jyly Lıvannyń Beırýt qalasynda tuńǵysh ret basylyp shyqty.
Ábý Nasr ál-Farabıdiń álem oıshyldarynyń erekshe nazarynda bolyp kele jatqan ataqty «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» traktatynyń ótken ǵasyrdyń sońǵy shıreginde ǵylymǵa kelip qosylǵan bólimderi (Fýsýl mábádı ’árá’ áhl ál-mádınátı-l fadılatı») qazaq ǵylymy úshin áli tyń dúnıe.
Kóne Otyrardan shyǵyp, álemge ekinshi ustaz tanylǵan Ábý Nasr ál-Farabıdiń ilim-bilimi kemeldenip, tolysqan shaǵynda jazǵan «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» eńbegin túgendep, birizge túsirip jarıalaıtyn kez kelgen syndy.
Aldaǵy ýaqytta «Fýsýl mábádı...» («Qaıyrymdy qala...» traktatynyń bólimderi) túpnusqadan tikeleı aýdarylyp, oqyrmanǵa jol tartpaq.
Havan Aıdyngúl
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Shyǵystaný fakúlteti
