XVIII-XIX ǵasyrlarda Anglıada turmysqa shyqpaǵan áıelder bastaryna arnaıy chepes (áıelderdiń bas kıimi) kıgen. Osylaısha álgi áıel óziniń «kári qyz» ekenin ári endigi kúıeý jigit izdemeıtinin bildirgen. Sebebi Anglıada sol kezde er adamdar aıtarlyqtaı az bolǵan. Muny biletin áıelder 30-ǵa kelgende eriksiz úmitterin úzedi. Alaıda mundaı sheshim kóbisiniń ómirin jaqsy jaqqa ózgertti, mol múmkindikterge jol ashty.

Merı Kıngslı – Afrıkany jalǵyz ózi zerttegen alǵashqy áıel. Jalǵyz ári chepes kıip zerttegen áıel ol. Ústine júnnen tigilgen kóılegi men sándi úlpildek beldemshesin kıip, qolyna qolshatyryn ustaǵan naǵyz anglıalyq ledı retinde halyqtyń esinde saqtalǵan.

Merıdiń ákesi Djordj Kıngslı – belgili saıahatshy. Sol sebepti áıel jalǵyz ózi qaýipti mekenderge barýdan qoryqpaǵan. Onyń baýyrlary Charlz ben Genrı jazýshy bolǵan, birneshe romany jaryq kórdi. Djordj Kıngslı de qolynan qalamyn tastamaǵan, óziniń saıahattary týraly kúndelik jazyp júripti. Halyq ony sol kúndeligi arqyly tanydy.

Merı qyz bala bolǵandyqtan, onyń bilim alýyna eshkim kóńil bólmedi. Onyń ústine ózinen keıin inisi bolǵandyqtan, otbasyndaǵy jalǵyz qyzǵa eshkim nazar da aýdarmaǵan. Sol sebepti Merı qalaǵanyn istep ósti. Alaıda qalaǵany – paıdasyz is emes edi, úlken kisilerdiń áńgimesin tyńdaǵandy unatatyn. Ýaqytyn kitaphanada nemese ákesine qonaqqa kelgen bedeldi adamdardyń arasynda ótkizýdi qalaıtyn.

6 jasynan 11 jasyna deıin Merı ákesin múldem kórmedi. Sebebi Djordj 5 jyl boıy Soltústik Amerıka halqyn zertteýmen boldy.

Ol ýaqytyn Merı kitaphanada ótkizdi. Túrli kitap oqydy, tipti óziniń jasyna saı emes kitaptardy asa qyzyǵýshylyqpen oqydy. Ol zamanda ǵylym áıelder úshin qaýipti sanaldy, olardyń mıyn ýlaıtyn derekter jazylǵan degen oımen anglıalyqtar qyz balalaryna kitap betin ashtyrmaıtyn. Al ǵylymǵa qushtar Merıge eshkim bóge bolǵan joq. Sebebi qadaǵalaýy tıis ákesi janynda emes edi. Onyń ústine ákesiniń óz kitaphanasy Merı úshin jetkilikti.

Al ákesi ár sapardan kelgen saıyn saıahat barysynda kórgenderimen bólisetin. Jer betinde asharshylyqtan nemese soǵystan kóz ashpaıtyn halyqtardyń baryn Merı ákesinen estip bildi. Jany ashydy, júregi aýyrdy, olardyń ómirin ózi de zerttep, kómektesýdi maqsat tutty. Alaıda bul maqsaty jaı armandaı kórinetin, sebebi ol dúnıege qyz bala bolyp kelgen.

Merı turmysqa shyǵar jasqa kelgende anasy tósek tartyp qalady. Baýyry pansıonatta oqyp júrdi, al ákesi ádettegideı saıahattaýmen aı-jylyn ótkizdi. Merı men anasy jalǵyz turdy dese de bolady. Ol ýaqyttarda Merıdiń bar oıy turmysqa shyǵý emes, bazar aralap, ózine kerekti dúnıelerdi satyp alý. Kerekti dúnıe degeni – kitap. Aýyryp jatqan anasynyń janyna otyryp, kitap oqýmen ýaqytyn ótkizip júrdi.

Qyzyna alańdaǵan anasy turmysqa shyǵa almaı qalatynyn aıtyp talaı eskertken. Alaıda Merı úshin turmysqa shyqpaýdyń taptyrmas syltaýy «aýyryp jatqan anasyn tastap kete almaýy» boldy. Mundaı sebepti jurt durys túsinetin ári sóz etpeıtin. Tek anasy bulaı bolǵanyn qalamady, qyz balanyń turmysqa shyǵyp, ana atanýy durys dep esepteıtin.

Merı  30-ǵa tolǵanda ata-anasy birinen soń biri dúnıeden ótedi. Qyzdaryna mura retinde 4 myńnan astam fýnt qalǵan eken.

Bul murany Merı eki jaǵdaıǵa paıdalana alatyn edi. Biri – turmysqa shyǵarda ózine jaqsy dúnıe satyp alý nemese saıahattaý. Bilim qýǵan, ǵylym qýǵan áıel, árıne, ekinshisin tańdaıdy. Merı basyna chepes taǵyp, ózin resmı túrde kári qyz dep baǵalap, shabadanyn jınap, Afrıkaǵa attanyp ketedi. Saıahattamas buryn medısına salasynda bilim alyp ta úlgergen.

Dostary saıahatqa er adamsha kıinip shyǵýǵa keńes berse de, Merı naǵyz aǵylshyn ledılerinshe, kóılek-beldemshesimen attandy.

Bala kúninen kitap oqyp, ákesiniń, úlkenderdiń áńgimesin tyńdap ósken Merı úshin Afrıkada kúneltý, júrip-turý qıynǵa soqpady. Alaıda afrıkalyqtar Merıdiń saparyn jaqtyrmaǵan syńaıly. Birde áıeldi ańshylar toby ustap áketip, ańdarǵa jem retinde paıdalandy. Sebebi Anglıadan kelgen aq násildi adam olarǵa óte qyzyq bolyp kórindi.

Birinshi saparynda azdap qınalǵan Merı Anglıaǵa qaıtyp kelip, belgili zoologtarmen aqyldasty. Ǵylymǵa paıdaly janýarlardy zerttedi, halqyn zerdeledi. Sóıtip ekinshi saparyna attandy. Bul joly bári ońaı boldy. Tek Merıge qyzyǵy – Afrıkadaǵy balyqtar nemese pilder emes, «adam jegish» halyqty zertteý. Eýropa afrıkalyqtardy «adam jegish jabaıylar» dep ataıtyn.

Afrıka halqy Merıge alǵashynda tańyrqap qarady. Árıne, aýasy ystyq, tek qara násildiler turatyn mekende, qabat-qabat kıingen eýropalyq áıeldi afrıkalyqtar kúnde kóre bermeıdi. Memleket halqyn da zerttep alǵan Merı úshin olardy áńgimege tartý qıyn bolmady.

Al Anglıada qandaı reaksıa boldy? Asa qaýipti aımaqqa jalǵyz attanǵan áıel týraly túrli maqalalar, kitaptar jazyldy. Merı kelgende, jýrnalıser onymen suhbattasý úshin kezekte turdy. Onyń saıahat jaıyndaǵy kúndeligi halyq arasynda tanymal boldy.

Bárin erekshe mazalaǵan suraqtar: «Onyń otbasy bar ma? Afrıkada qandaı kıimmen júrdi?»

Kelesi úsh jylyn Merı Brıtanıanyń túrli aýmaqtaryn aralap, dáris oqýmen ótkizdi. Manchester jáne Lıverpýl palatalarynda sóılegen alǵashqy áıel boldy.

Ár sózinde afrıkalyqtardy «adam jegishter, jabaıylar» dep aıtatyndardyń oıyna qarsy shyqty. Olardyń da kúnkórispen júrgen adamdar ekenine eýropalyqtardyń kózin jetkizýge tyrysty.

Sóıtip júrgende Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda Aǵylshyn-Býr soǵysy bastaldy. Merı Anglıany tastap, medbıke bolyp Keıptaýnǵa bardy. Onda dárigerler jetispeıtin gospıtálǵa jumysqa turyp, ol jaqty naǵyz sanatorııge aınaldyrdy.

Alaıda Merıdiń energıasy eki-aq aıǵa sozyldy. Jo-joq, ol qajyǵan joq, tek emi joq juqpaly dertke shaldyqty. Óletin kúni taıaǵanda sońǵy eki ótinishin aıtyp úlgerdi: onyń biri – jalǵyzdyqta kóz jumý, ekinshisi – jýnglıdiń eriktisi retinde teńizge jerleý. Kári qyzdyń sońǵy demi ózi zerttegen, qol ushyn sozǵan elde taýsyldy ári qos armany da oryndaldy.