ادام سياقتى قوزعالاتىن روبوت، سۋدا جۇزەتىن اۆتوبۋس، جينالمالى سپۋتنيك... بۇنىڭ بارلىعى تەحنولوگيا جەتىستىگى. عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىقتىڭ ناتيجەسى. الەمدىك داڭق پەن تەلەگەي تابىسقا شەت ەل عالىمدارى قالاي جەتەدى ەكەن؟ عارىشتىق تەحنولوگيا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاس مامان كەيتاروۋ وكادامەن سۇحبات وسى تۋرالى.

كەيتاروۋ، ءوزىڭىز ءبىلىم العان وقۋ ورنى جونىندە ايتساڭىز؟

— ءجۇز وتىز جىلدىق تاريحى بار ۆاسەدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگىمىن. ۆاسەدا جاپونيادا ءبىلىم ساپاسى  تۇرعىسىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان وقۋ ورنى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە كەزىندە  كورنەكتى عالىمدار، اتاقتى قوعام قايراتكەرلەرى مەن ساياساتكەرلەر وقىعان. قازىرگى پرەمەر-مينيستر نودا يوشيحيكو دا وسى ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم العان.  ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شەت ەلمەن بايلانىسى دا جوعارى دەڭگەيدە.  اسىرەسە جۇڭگو مەن كورەيادان كەلگەن جاستار وتە كوپ. ءبىر وكىنىشتىسى، قازاقستاندىق ستۋدەنتتى كەزدەستىرمەپپىن. بولاشاقتا جاپونيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جاستارى كوبەيەدى دەپ سەنەمىن.

عىلىمي جۇمىسىڭىز قاي سالاعا قاتىستى؟

— مەنىڭ عىلىمي جۇمىسىم جاپونيانىڭ عارىشتى زەرتتەۋ اگەنتتىگى اياسىندا جۇرگىزىلۋدە. جەردە عانا ەمەس، عارىشتا دا ەش مۇقالمايتىن، سىنبايتىن ەلەكتروندى كومپونەنتتەردى شىعارۋ جۇمىسىمەن شۇعىلدانامىز. عارىشقا راكەتامەن ەلەكتروندى كومپونەنتتەردى ۇشىرعاندا كۇن ساۋلەسىنە شىداماي، بىردەن جويىلىپ كەتەدى. سوندىقتان كۇننىڭ وتكىر ساۋلەسىنە دە ءتوزىمدى كومپونەنتتەردى جاساۋ قازىرگى زامانعى عىلىم تالابى. ءبىزدىڭ لابوراتوريادا جاسالعان ەلەكتروندى كومپونەنت استەروديتتى باقىلايتىن عارىشتىق اپپاراتىمەن بىرگە وربيتاعا جەتكىزىلدى.

ءسىز ءۇشىن عىلىم دەگەنىمىز نە؟

— عىلىم تۋرالى سان-الۋان كوزقاراس بار. عىلىم مەملەكەت دامۋىنىڭ باستى كەپىلى دەسەك بولادى. ءبىراق عىلىمدى جاساۋ وڭاي ەمەس. جاپونيادا لابوراتوريالاردا عالىمدار تاۋلىكتەپ جاتىپ جۇمىس ىستەيدى. ولار جاسالعان جوسپاردان ناقتى ناتيجە شىقپايىنشا تىنبايدى. مىسالى،  1999 جىلى «Sony» كورپوراسياسىنىڭ ينجەنەرلەرى ايبو دەگەن يت روبوت جاسادى. وعان ءتىرى ماقۇلىققا ءتان سەنسورلار جۇيەسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن بىتىرگەنشە عالىمدار دالىزدە تۇنەپ جۇرگەن. بۇل عىلىمعا ءوزىن-وزى «قۇربانداۋ» دەسەك تە بولادى. ءبىراق وسى «قۇربانداۋدىڭ» ار جاعىندا ۇلكەن جەتىستىك تۇر ەمەس پە؟ ايبونىڭ 1000 داناسى 20 مينۋتتا ساتىلىپ كەتتى، ءارى تەحنولوگيا الەمىندەگى عالامات جاڭالىق بولدى. عىلىم ۇلكەن تابىسقا جەتۋدىڭ (قارجىلىق تۇرعىدان دا) جولى دەر ەدىم.

قازبا بايلىققا تاپشى جاپونيا عىلىم بيىگىنە قالاي كوتەرىلدى؟

—  بۇل عىلىمي تەحنولوگيانىڭ ارقاسى. الەمنىڭ كوپتەگەن قالالارىندا «Toyota» اۆتوكولىگى جۇيتكىپ ءجۇر. مىڭداعان ساياحاتشىنىڭ قولىندا «Canon» كامەراسى بار. جاپون تەحنيكاسى دۇنيەجۇزىنە كەڭىنەن تاراعان. ءبىراق بۇعان توقمەيىلسۋگە بولمايدى. تەحنولوگيانى بۇدان دا جوعارى بيىككە كوتەرۋ جولىندا جاپون عالىمدارى تەر توگۋدە. مەنىڭ قاتارىمداعى جاستار تەحنيكا الەمىنە تيتتەي بولشەك بولسا دا جاڭادان ەنگىزۋگە ۇمتىلادى. ءبىز جاستار اعا ۇرپاقتىڭ قولىمەن جاسالعان دۇنيەنى تەك پايدالانۋمەن شەكتەلسەك، بۇل مەملەكەتتىڭ توقىراۋىنا اكەلەر ەدى. جاستار ەنجارلىقتان بويىن اۋلاق سالىپ، ءوزىن مەملەكەت دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە سەزىنۋى كەرەك. ال بۇل مويىنعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى.

قازىرگى جاپون عالىمدارى ءۇشىن قانداي ماسەلە وزەكتى؟

— مەنىڭشە ادام ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءۇش نارسە كەرەك: ازىق، ەنەرگيا جانە سۇيىسپەنشىلىك. ءۇشىنشىسىن شەتكە ىسىرىپ قويايىق. ال تاماق قاشاندا ماڭىزدى. قورەكتەنۋ بارلىق تىرشىلىك يەلەرى ءۇشىن قاجەت نارسە. بۇل تۋرالى تاپتىشتەپ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. جاپون عالىمدارى ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتىستى  تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە. قازىرگى عىلىم، تەحنولوگيا قارقىنداعان زاماندا ەنەرگياسىز تىرشىلىك ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەنەرگيانىڭ قاجەتتىلىگى كۇننەن كۇنگە ارتۋدا. حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ 2009 جىلعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك، يادرولىق ەنەرگيانى ەسەپتەمەگەندە جاپونيانىڭ ءوزىن ءوزى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى 4 پايىز عانا. وسى ورايدا ءبىز ءوزىن ءوزى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنەن بولەك ەنەرگيانى ساقتاۋ جۇيەسىن جاساۋىمىز كەرەك. جاپون عالىمدارى وسى جولدا ىزدەنىستەر جاساۋ ۇستىندە.

جاپون تەحنولوگياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟

— قولدانۋ تيىمدىلىگىندە بولار. ءاربىر تەحنيكا ءونىمىنىڭ ءمىنسىز جانە قوعامعا پايدالى بولۋى كوزدەلەدى. جاپونيادا تەحنولوگيانىڭ قورشاعان ورتاعا زياندى بولماۋ جاعى ويلاستىرىلادى. ەكولوگياعا تيتتەي بولسا دا زالالى تيەتىن زات ساتۋعا جىبەرىلمەيدى.

تەحنولوگياعا قاتىستى قانداي اقپارات كوزدەرىن قولداناسىز؟

— كەيىنگى كەزدە كىتاپ وقۋعا ۋاقىت تاپشى ەكەنى راس. مەن اقپاراتتى نەگىزىنەن باسپا ءسوز قۇرالدارىنان الۋعا تىرىسامىن. گازەت-جۋرنالداردى كۇندەلىكتى وقيمىن. ينتەرنەتتەن جۇمىسىما قاجەتتى دەگەن اقپاراتتى عانا ىزدەيمىن. مەنىڭشە، حالىققا عىلىمي بولسىن، قوعامدىق بولسىن، جاڭالىقتاردى جەتكىزۋدە باسپا ءسوز قۇرالدارىنىڭ ورنى بولەك. تەحنولوگيا كۇن سايىن ەمەس، ساعات سايىن دامىپ جاتىر. كىتاپ باسپادان شىعىپ ۇلگەرگەنشە ەل كەرەكتى اقپاراتتى گازەت-جۋرنالدان وقىپ، عالامتوردان كورىپ الادى ەمەس پە؟

جاپون تەحنولوگياسىنا زور جاڭالىق اكەلگەن تۇلعالاردان كىمدى اتار ەدىڭىز؟

— عىلىم مەن تەحنيكانى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە كوتەرگەن تۇلعالار وتە كوپ. الەمدىك عىلىم سونداي الىپتاردىڭ قولىمەن جاسالدى عوي. مىسالى، «Sony» كورپوراسياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان يبۋكا ماسارۋ — جاپون ەلەكترونيكاسىنىڭ اتاسى. عالىمنىڭ ۆاسەدا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعانىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. يبۋكا ماسارۋ راديو ترانزيستور، تەلەديداردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن، بەينەماگنيتافوندى الەمدە تۇڭعىش وندىرگەن ينجەنەر.

سودان سوڭ ماسۋشيتا كوۋنوسكەنى ەل «Panasonic» كورپوراسياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ونەرتاپقىش، ەكونوميست رەتىندە بىلەدى. ينجەنەردىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا جيىرما جىلدان اسسا دا، ول تۋرالى ءالى دە كىتاپتار جازىلۋدا. جاپونيادا ماسۋشيتانى بىلمەيتىن كىسى تاپپايسىز.

اۆتوكولىك الەمىندە اتى ەرەكشە اتالاتىن تاريحي تۇلعا — حوندا سوۋيچيروۋ. «Honda» اۆتوكولىگىن ويلاپ تابۋ جولىندا كۇش-قايراتىن اياماعان. حوندا زاۋىتىن سالعاندا قالتاسىندا كوك تيىنى بولماپتى. ول بۇكىل ءومىرىن قورشاعان ورتاعا زيانى تيمەيتىن اۆتوكولىك قۇراستىرۋعا ارناعان.

جاپونيادا كوپتەگەن روبوت تۇرلەرىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي ورتالىقتارىندا جاسالاتىنىن بىلەمىز. مىسالى، حاتشى روبوت پەن كۇزەتشى روبوت توكيو تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قۇراستىرىلدى عوي.

— جاپونيادا بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى جانىندا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيدى. عىلىمي جوبالارعا ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى قاتىسادى. IT تەحنولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىقتار ۋنيۆەرسيتەت اياسىندا كوپتەپ اشىلۋدا. ءبىر تەحنيكا ءونىمىن جاساۋ ءۇشىن كوپتەگەن ۇساق بولشەكتەردى قۇراستىرۋ كەرەك. بۇل جالعىز ينجەنەر ماماننىڭ كۇشىمەن بىتەتىن شارۋا ەمەس. كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارى عىلىمي-تەحنولوگيالىق جوبالاردى كورپوراسيالارمەن بەرلەسىپ جۇزەگە اسىرادى. جاپونيادا ءبىر روبوتتى جاساۋعا كورپوراسيا  ۇجىمى جۇمىلا كىرىسەدى. ءبىر ينجەنەر روبوتتىڭ ءپىشىنىن ويلاستىرسا، ەكىنشىسى ونى سەنسورلارمەن جابدىقتاپ، قيمىلعا كەلتىرۋ ىسىنە جاۋاپتى. لابوراتورياداعى عالىمنان باستاپ كورپوراسيا باسشىلارىنا دەيىن بەلسەنە اتسالىسادى. روبوتتى ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەپ ايتساق بولادى. ءاربىر ۇساق بولشەكتىڭ ساپاسى قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتەدى. جاپون عالىمدارىنىڭ ءونىم ساپاسىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى وتە زور.

اڭگىمەلەسكەن شارافات جىلقىبايەۆا