سوڭعى ۋاقىتتا ەل ىشىندە بولعان لاڭكەستىك وقيعالار مەن پوليسيا يميدجىنە قاتىستى وي قورىتقان جۋرناليست ميراس نۇرمۇحانبەتوۆ سamonitor.kz سايتىنداعى ماقالاسىندا وسىنداي ءۋاج ايتادى.
جۋرناليست بيلىكتىڭ اۋىسار ءساتى جاقىنداعان سايىن پوليسياعا ەرەكشە ءرول جۇكتەلەتىنىن جانە ول ءرولدىڭ اقوردا كوزقاراسى تۇرعىسىنان دۇرىس سانالعانىمەن، پوليسيانىڭ ءوزى ءۇشىن اۋىرعا سوعاتىنىن ەسكەرتەدى. ءجۋرناليستىڭ ويىنشا قۇقىقتىق ءتارتىپ ورگانى مينيسترىمەن قوسا تاعى دا نارازى كوڭىل كۇيدەگى توپتىڭ نىساناسىنا اينالىپ، جەكسۇرىن ورگاننىڭ كەيپىنە ءتۇسۋى مۇمكىن. پوليسيانى ءقازىردىڭ وزىندە استىرتىن دا، اشىق تا كەمسىتۋ رەسمي دەڭگەيگە كوشكەن. اۆتور بۇعان نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قوستانايعى ساپارى كەزىندە ءوزىن اسىرا ماقتاپ جىبەرگەن پوليسيا پودپولكوۆنيگى، ءىىم وقۋ ورتالىعى باستىعىنىڭ ورىنباسارى امانتاي جۇنىسوۆكە جاساعان ەسكەرتۋىن مىسال رەتىندە كەلتىرەدى. سول جولى پرەزيدەنت:
«سەندەر بولاشاق پوليسەيلەردى وقىتاسىزدار، سوندىقتان، ولارعا نەگىزگى قاعيدالاردى جەتكىزۋ كەرەك. ءقازىر پوليسيانىڭ تابىسى جاقسى ەمەس پە؟» دەپ سۇراعان پرەزيدەنت «تابىسىمىز جاقسى» دەگەن جاۋاپ العان سوڭ: «وندا نەگە جول تورىپ، ەلدىڭ قالتاسىن قاعىپ جۇرسىڭدەر؟» دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ايتقاندارى قىسقا بولسا دا، نىساناعا ءدال تيگەن، قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا جاسالعان زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قويىلعان باعا.
ال، بۇدان ءسال بۇرىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەلباسى «فورمالى ادام مەملەكەت قورعاۋىندا بولۋى كەرەك» دەپ، كۇشتىك قۇرىلىمداردى ءبىرشاما كوتەرمەلەگەندەي بولاتىن. سوعان قاراماستان قوعامدا پوليسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەدەلى كۇننەن-كۇنگە ءتۇسىپ بارادى.
جۋرناليست سوڭعى ۋاقىتتا اۋداندىق ىىب-لەر عيماراتتارىنىڭ تاسكىرپىشپەن قورشالىپ جاتقانىنا نازار اۋدارتا وتىرىپ، ەلدە بىرنەشە جىل بۇرىن پوليسيا مەكەمەلەرىنە شابۋىل جاساۋ تۇرىندەگى جاتتىعۋلاردىڭ سەنارييى بولعانىن، مۇنداي ارەكەتتەردەن سوڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بيۋدجەتىن ۇلعايتۋ، ولارعا قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرۋ، تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ءتارتىپتى كۇشەيتۋ شارالارى قولعا الىنۋى كوزدەلگەنىن ايتادى.
«ءقازىر ءبىز سونداي وقيعالاردىڭ بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. سوڭعى بەس جىلدا تەراكتىلەردىڭ، سوعان ۇقسايتىن ارەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك كۇشتىك قۇرىلىمدارعا قارسى جاسالۋدا. 2011 جىلدىڭ جازىنداعى شۇبارشى شۋى كەزىندە ەكى بەردەي پوليسيا قىزمەتكەرى قىزمەت ورنىندا اتىپ ءولتىرىلدى. الماتىلىق «اتقىش» تا رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك، نىساناعا ءبىرىنشى پوليسيا باسقارماسىن الدى. ءيا، قازا بولعاندار اراسىندا بەيبىت ازاماتتار دا بولدى. ءبىراق، ولار ول جەرگە كەزدەيسوق بارىپ قالعان كىسىلەر ەدى»، - دەيدى ميراس نۇرمۇحانبەتوۆ.
وسىنداي بىرنەشە بەلگىلەرىن تىزە كەلە وتاندىق تەراكتىلەردىڭ «ۇلتتىق ەرەكشەلىگى» رەتىندە شابۋىلداردىڭ ناقتى قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنا باعىتتالعانىنا نازار اۋدارتادى. مۇنى سول ورگانداردىڭ وزدەرى ءدا ءار جولى ايتىپ ءجۇر. اۆتور وسى رەتتە لاڭكەستەردىڭ شابۋىلدارى شەندى باسشىلارعا، پوليسيانىڭ جوعارعى باسقارۋ ورگاندارىنا ەمەس، قاتارداعى پوليسەيلەر – سەرجانتتار مەن ستارشينالارعا، كىشى وفيسەرلەرگە باعىتتالعانىن اتاپ وتەدى. وزگە ەلدەردەگى (مەكسيكا، كولۋمبيا، شري-لانكا، پاكىستانداعى كەيبىر وقيعالار مەن ريەۆوليۋسياعا دەيىنگى رەسەيدە) تەراكتىلەرگە شولۋ جاساعان جۋرناليست وندا لاڭكەستەر نەگىزىنەن پوليسيانىڭ ەليتالىق بولىمشەلەرى مەن باسشىلىق قۇرامىن نىساناعا العانىن ايتادى. وسىعان قاراپ اۆتور پوليسيا ەلدەگى ساياسي جۇيەنىڭ ءبىر بولىگى عانا ەمەس، ونىڭ قۇربانى دا بولىپ كەتكەن دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
ماقالا سوڭىندا اۆتور بيلىك اۋىساتىن ۋاقىت جاقىنداعان سايىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قوسىمشا وكىلەتتەر مەن جاڭا باسشى، ۇيلەستىرۋشىلەرگە يە بولعان باسقا مەكەمەلەرگە قاراعاندا سالماقتى مىندەتتەر ارتىلاتىنىن ايتادى. ول سەناريي بويىنشا ءىىم ەكى مىندەت ارقالايدى. ءبىرىنشىسى – ارنايى وپەراسيالار وتكىزۋ ارقىلى «قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ». مىسالى، ۇقك مەن جەمقورلىققا قارسى بيۋروعا بيلىكتەگى ەليتا مەن قارجىلىق توپتاردىڭ كەيبىر وكىلدەرىن قۇرىقتاۋ، ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتار كەزىندە بولماي تۇرمايتىن الەۋمەتتىك نارازىلىقتار مەن ستيحيالىق ميتينگىلەردى «ۇيلەستىرۋ». استاناداعى دەرەككوزدەردىڭ حابارلاۋىنشا، پوليسيا بۇل باعىتتاعى جۇمىستا كەيبىر ديالوگتار مەن كومپروميستەرگە دە بارۋى مۇمكىن ەكەن.
پوليسياعا ارتىلاتىن ەكىنشى مىندەت – ىشكى، سىرتقى كۇشتەردىڭ سوققىلارىن وزىنە قابىلداۋ ارقىلى «سەنىمدى اقتاۋ»، انتىنا ادال بولۋ.
جۋرناليست ءىىم ق. قاسىموۆتىڭ قوعامداعى نارازىلىقتار مەن سىني پىكىرلەرگە، ءتىپتى ءمينيستردىڭ ءوزىنىڭ دە وتستاۆكاعا كەتۋگە وقتالعانىنا قاراماستان كەشەگى ۇكىمەتتىك اۋىس-تۇيىستەر كەزىندە ورنىندا قالۋىن وسى مىندەتتەردىڭ جۇكتەلۋىمەن بايلانىستىرادى.
