تىلەۋبەردى قانابەك ۇلى
جول ـــ قالانىڭ قاق ورتاسىن قيىپ العان داڭعىلدىڭ بويى. كوكتى قۇرساۋلاعان سۋىق جوق. سارىلىپ جاۋعانى قار دەگەنى بولماسا، توسىن كوزگە قار ەكەنى، جاڭبىر ەكەنى بەلگىسىز. قىس دەگەنى بولماسا، كۇن كوتەرىلە ايازدىڭ قىرى سىنعان. تۇنىمەن قاپالاقتاعان قار ەرتەسى سىقىرلاپ، مىرزالانۋعا شاماسى كەلمەي، پاسەيىپ، تومەنشىكتەنە قالاتىن. ءقازىر دە سول ىرعاق، سول اۋەن شارىقتاپ تۇر. جەلتوقساننىڭ باسى بولسا دا، بۇل قالانىڭ مىنەزى وسىلاي جاقىندى دا، جاتتى دا جارىلقاپ بولعان. ءبىر كەلىپ اتتانعان قوناق ـــ قىس دەپ تانىعىسىز. كوكتەمنىڭ كوكوزەك شاعىنداي، جازدىڭ جاڭالىعىنداي ۇعاتىن. بۇل ويىن دەرەۋ ۇمىتىپ، شىنىمەن قىستىڭ باسى وسى ەكەنى ەسىنە تۇسسە، ەل باسىنا اقىرزامان ورناتىپ، جۇت ـ اپاتتىڭ حابارى دەپ ءبىلىپ، مىسىقتابانداپ باساتىنى انىق. سوندىقتان بۇل وڭىرگە العاش رەت قوناق بولىپ كەلسەڭىز، بۇگىنگى جاۋعان قارداي كوڭىلىڭىزدىڭ بۇزىلاتىنى بولادى.
باياعى سول ادەت، ايازدىڭ قىرى جوق، سۋىق ۇيپالانىپ تۇر. الىس، التى ايلىق قىسى بار سۋىق مەكەننەن وقۋدىڭ جايىمەن وسىندا كەلگەن ءبىر تانىسىم :
ـــءقازىر مۇندا قىس ەمەس، كوكتەم، ـــ دەيدى.
ـــ جوق، بۇل قىس، ـــ دەدىم. ىلە، ـــ ساعان قىس قالاي بولۋى كەرەك؟
ـــ قار قاپالاقتاپ قۇيىپ تۇرسا، تىزەدەن كەلەتىن ومبى قالسا. . . ايازىنىڭ ايارى جوق سىقىرلاپ تۇرسا. . . ـــ ونىڭ ويلاعانى مۇنداعى ۇلى تاۋلاردا بولاتىن تابيعاتتىڭ كەڭ ساۋىن قويناۋىنداي شاتقال زاڭعارلار مەن ونىڭ ەتەگىندەگى قىستاۋ اتالاتىن ءوڭىردىڭ كەلبەتى ەكەنىن ءبىلدىم.
ـــءقازىر بۇل قالا سىڭارەمشەكتەنىپ جارىتپايدى، ـــ دەدىم.
ـــ نەمەنە؟ ءومىر ـ عۇمىرىمدا ەستىپ كورمەگەم، ـــ ەرىگەن قاردىڭ مازاسىز تۇيىرتىكتەرى ونىڭ وڭىنە قونىپ جاتقان. شىرايى شاشىراپ توگىلگەن، ەزىلگەن قار سىندى بۇزىلدى.
ـــ سىڭارەمشەك. تاڭدانىپ تۇرسىڭ با؟
ـــ ەستىمەپپىن.
ـــ كوكتىڭ حابارى، كوپ ساۋىس كۇننىڭ بۇلتالاعى. بۇل جەردە دە بار. مەن ساعان سىڭارەمشەكتى كورسەتەيىن، يا ەسىمدەگىنى ايتايىن، ـــ الىستان نايزاسىن كوككە تىرەگەن ءۇيسىننىڭ شوقىلارى ەڭسەگەي بويىن تۇزەگەن قالپىندا. تاۋ اۋلەتىنىڭ كەلبەتى دە، ءپىشىنى دە مۇنارتىپ، سۇلبالانىپ كورىنگەن. بوز مۇنار اراسىنان شىمىر، تولىق جارالعان كەسەك كەۋدە ءپىشىندى اۋليەشوقىنىڭ جۇمىر شاعى. بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىنگى مەنىڭ كوكىرەگىمدە ساقتالىپ كەلگەن ءبىر اڭگىمەنىڭ وشپەۋىندەگى تاۋدىڭ سىڭارەمشەگى. مەن اۋليەشوقىنى كورگەن سايىن سول سىڭارەمشەك ەسىمە ورالادى.
*** *** ***
سىڭار ەمشەك ەستە جوق زاماننان قالعان اڭگىمە.
جەر بەتىندەگى ادام پەندەسىنىڭ تىرشىلىگى ەندى باستالىپ، قالىڭ قوسىن ـ توپ، ايەل ـ ابىسىندار (تاريح بەتىندە «امازوندار» اتىمەن قالعان) اپايتوس كەڭ ورمان ەتەگىندە ساپ قۇرعان. ءبارىنىڭ شاشتارى التىنداي ساپ ـ سارى، كوزدەرى اسپان تەڭىزىنەن دە كوك. قيعاش بىتكەن يمەك قاستارى، سۇڭعاق بويلارى دا ولاردىڭ باتىر تۇلعالارىن ايقىنداپ، بويلارىنان ەرلىكتىڭ ءيسىن بۇرقىراتادى. تاڭەرتەڭگىلىك قارىن قامىنان سوڭ، بۇل تايپانىڭ ەركەگى تۇگەلگە جۋىق ەگىس ـ ارىق شارۋالارىمەن كەتەدى. ولاردىڭ تاڭنان كەشكە دەيىن ىستەيتىنى توپ باسى بولعان ايەلدەرگە كومەكتەسىپ، بالا باعۋ، وتىن اكەلىپ، سۋ تاسۋ. جۇمىستىڭ بارلىعى تاپ ـ تۇيناقتاي ءبىتىپ جاتقان.
قاھارلى ابىسىنداردىڭ جورىق ءۇستى دە مۇلدە وزگەشە: قولدارىندا نايزا، قىلىش ؛ استىلارىنا مىنگەنى ـــ حايۋاننىڭ سەرىسى. ونى قولعا ۇيرەتكەن ـــ وسىلار ؛ وڭايعا سوقپادى. بايتاق ورىسكە زورعا سىيىپ، قازان تۇياعى كەڭ دالانىڭ اپشىسىن قۋىرعان بولاتىن. سۇلۋ جال، بالىق جون جانۋارلار وسى باتىر توپتىڭ تاقىمىندا ارقاسى شىرىگەنشە شىڭعىرىپ بارىپ، قامىس قۇلاعىن كوككە تىرەپ، موينىن ىشىنە بۇكتەپ، جەر تانابىن شاڭعا كومىپ تۋلاعان. قانشا تۋلاعانىمەن تىندىرعانى ءوز دەنەسىنەن ساۋسىلداپ اققان اششى تەردىڭ شاراسى بولدى. اقىرى دالانىڭ شەك ـ شەڭبەر كورمەگەن تاعىسىن تاقىمىنا العاش جۇگىندىرگەن، جۇگەندەگەن وسى قاۋىم ەندىگى جەردە قانجىرداي قاتقان جول سەرىسىمەن ىركىلىسسىز تالاي كۇندىك ساپاردى تاسشا لاقتىرىپ، جىراقتى شولىپ قايتىپ ءجۇردى. بۇعان دەيىن پەندە بالاسىنىڭ سۋقانىن ۇشىرىپ، ۇرەيىن العان ەرلىكتى توپ وزدەرى ويلاماعان ءبىر كەمدىكتى كوزدەرى شالدى: ولاردان شالعاي مەكەندە تاعى ءبىر تەگەۋرىندى توپ بار ـ دى. قول ـ قوسىنى، يەلەنۋشىسى جۇندەس ەركەك ەكەنىن ءبىلىپ، سول قارۋلى، قاراجون، كومپىس توپتى قايىرىپ اكەلىپ، ءوز يەلىگىندەگى كۇن كورىستىڭ قامىن جاقسارتۋ ماقساتىمەن شابۋىلعا شىققان. جۇيرىككە دە ءبىر تومار عوي، سول جولى ءبىر جەڭىلىسكە ۇشىراعانى دا بار. ول ۇتىلىسقا جولىققانىنا دا ەكى جەتى ءوتتى. اۋاشا ءومىر ءسۇرىپ، ەل ـ جەردى قامىرشا يلەۋگە سالماق بولعان توپتىڭ تۇڭعىش قىرعىندىعا جولىققانى دا وسى بولاتىن. بۇل جولى ولاردىڭ كۇشىنىڭ، ەرلىگىنىڭ ۇستەمدىگىمەن جەڭبەگەنىن ابدەن بىلگەن. قارسى توپ ابىسىندار قولىنىڭ شابۋىلىنان ۇشقىر جەبەلەرىمەن وسقىلاپ، ويلاماعان ۋاقيعا ۇستىندە جاۋ بەتىن قايتارىپ امان قالعان. سول قاندى تەڭىز بەتىمەن جوسىعان قايتپاس توپتىڭ ۋىسىنا تۇسكەن جانى بەيشارا ءبىر جالعىز ەركەك ەدى. قوسىن ونى جول ـ جونەكەي قيناۋعا سالماي، ءوز مەكەندەرىنە اكەلدى. ابىسىنباسى كوزىن اشقالى كورمەگەن قانتوگىسكە ۇرەيلەنبەسە دە، ءوزىنىڭ وققا ۇشقان اپەكە ـ ءسىڭىلى، ابىسىندارىنىڭ قايعىسىنا شىداي الماي سۇڭقىلداپ جىلاي ـ جىلاي وتىرىپ، قارسى توپتىڭ يەلىگىندەگى قارۋ ونەرىنىڭ قانداي ءبىر ەرەكشەلىگىن يگەرۋگە ىقىلاسى اۋدى. قولدارىنداعى تۇتقىننىڭ دا بۇل جاعىنان وزگەشەلىگىنە تاڭ قالدى. ول ـــ ساداقشىلىق ونەر. سوعىستان سوڭ ارعى ـ بەرگىسىن تۇگەندەپ، نەدە بولسا كەلەر كۇننىڭ قامىنا تەزدەن كىرىسۋدىڭ ورىندى ەكەنىن شەشتى. وزدەرىنىڭ ولشەۋسىز قايعىسىنىڭ ورنىن تولتىرىپ، جۇرەك جىرتىعىن جاماۋعا نيەت قىلدى.
جاۋدان قالعان جالعىزدىڭ قولىنا ساداق بەردى، ەرلىكپەن كەلىسىم ءتۇزدى:
ـــ سەن، بەرى قارا! ـــ ابىسىنباسىنىڭ ءجۇزى سۋىق بولاتىن. ـــ مەنىڭ قاتارىما تۇر دا ساداقتى قولىڭا ال! ەكەۋمىز ءبىر قاراۋىلدى اتامىز. سەنىمەن قاشان تەڭەسسەم، سول كۇنى ەركىنسىڭ! ـــ ونەر شەبەرلىگىم ودان كەم دەپ ويلاعان ابىسىنباسى ونىڭ قۇپياسىن ۇرلاۋعا ىشتەي بەكىندى. ول ونى ۇيرەنىپ العان شاقتا، بۇل توپتىڭ الدىندا ءتىرى جاننان تەڭدەسى قالماسىن تولىق سەزگەن. ساداقشى سەرىكتىڭ نىساناعا ءار اتقان جەبەسى ءدال ءتيىپ تۇردى. ال ابىسىنباسىنىڭ كوزدەگەنى ءدويدالاعا زىمقاعان. ءبىر عاجابى، مۇنىڭ قۇپياسىن قوسىن يەسى دە، توپتى جان دا، شىبىن جانىن امان ساقتاۋعا قۇلشىنعان تۇتقىن دا شەشىپ بەرە المادى. نە امال؟! قارسى قوسىن ـــ ساداقشىل جاۋعا ەندىگى كەزدەسەر ءسات جاقىنداپ كەلەدى. بۇكىل توپ قاسىرەت شەگە باستادى. الداعى جەردە وزدەرىن ماڭگى بيلەيتىن تاعى ءبىر ۇرەيلى قىرعىنشىل توپتىڭ بار ەكەنىنە كوزدەرى جەتتى. ولاردىڭ قۇپياسىن شەشە الماسىن ويلاعان سايىن قان جۇتا قايعىردى. وسىعان دەيىن سايران سالىپ، كوڭىلدەرى كوك تىرەگەن قايسار توپتىڭ از ـ اق ۋاقىتتا سۇلكىنى ءتۇسىپ، توبەلەرىندە اجالدىڭ قارا بۇلتى ءۇيىرىلىپ، تۇتقىندىقتىڭ تۇزاعى باستارىنا تۇسەردەي مۇڭايدى. ەكى كۇننەن بەرى ساداق اتۋدىڭ سىرىن امالسىز ۇيرەتۋگە قوسىلعان تۇتقىن قىل موينىن قان سورعالاعان قىلىشتىڭ جالاڭى كۇتىپ تۇرعانىن ويلاپ، ءوزىنىڭ ءتىرى قايتپاسىنا سەندى. تاڭ ساۋلەسىمەن بىرگە ءولىم كۇتكەن جالعىز ەندى شيراۋعا، نەدە بولسا قارسى توپتىڭ شاراسىزدىعىن كۇتۋگە پەيىل ەدى. بۇل ونىڭ سوڭعى مۇمكىندىگى ـ تىن. ول تاڭ اتىسىن كورۋگە شاراسىز كونگەن. . .
ابىسىنباسىنىڭ باسىن قۇرساعان اۋىر وي داۋىل شالعان ورمانداي شۋلايدى. قايعى جالعىز جۇرمەيتىن، ول كەلسە، سوعىسقا، قاندى قىرعىنعا اتتانعان ەكى جاققا دا ءتيىمسىز. بارلىعىنىڭ جۇرەگىنەن ءبىر اقىرەتتىڭ ۋى تامىپ تۇراتىن. بۇل ەكەۋىنە دە ايقىن. بۇگىنشە تۇتقىنعا تۇسە قويماسا دا، ەرتەلى ـ كەش زاۋال شاقتىڭ ءوز باسىنا قونارىن، ءوز باسىنا عانا ەمەس، ءوز يەلىگىندەگى، وسىعان دەيىن وزىنە ەرگەن قانشالاعان بەيكۇنا جانداردىڭ قانىنا ورتاق ەكەنىن ويلاپ جۇرەگىن شەر مۇجىدى. ابىسىنباسى تۇڭعىش رەت شاراسىزدىقتىڭ، قاۋقارسىزدىقتىڭ نە ەكەنىن تۇسىنگەندەي. توسات اقىرعى ءبىر ادامىن ىزدەدى. ول ءوزىنىڭ قالىڭ ەركەكتىڭ اراسىنان وزىنە لايىق دەپ سەنگەنى بولاتىن. الداعى قىزىل قىرعىندا امان قالماسا، ونى قايتا كورە الماي كەتەرىن ويلاپ زار شەكتى. كۇنى ەرتەڭ جاۋ جاعى باسىپ كەلسە، ءتىرى قالعان كۇندە دە قاجەتسىز بوتەن قولدىڭ قاندى ساۋساعى مۇنىڭ جاعا ـ جەڭ، قويىن ـ قونىشىندا اسىر سالۋى عاجاپ ەمەسىن ۇقتى. ايەل بەلگىسىز ءبىر قاجەتتىڭ جەتەلەۋىمەن، كوپتەن ەلەمەگەن، كوپتەن ءزىل ـ باتپان وي مۇجىپ كەزدەسۋدى اعات قالدىرعان جۇبىنا، ءوز مەنشىگىندەگى ەركەگىنە جولىعىپ، ونىمەن سوڭعى سەزىمنىڭ قۇشاعىندا قوشتاسۋدىڭ دۇرىس ەكەنىن قابىلدادى.
جەر بەتى تولعان ايدىڭ ساۋلەسىنە شومعان. ءوز توبىنىڭ، ءوز بيلىگىنىڭ داۋرەنىن سۇرگەن ەل دە، جەر دە ەرتەڭ ـ اق كوزىنەن بال ـ بۇل ۇشپاق. ءسۇت ساۋلەلى مەكەننىڭ كوزىنە ىستىق باسىلعانى، ءوزىن تولقىتقانى سونشا، قان ـ تەرىن توگە وتىرىپ ىرىكتەگەن قالىڭ قارۋلى، ايبارلى قول ـــ ابىسىنداردىڭ اراسىندا تۇرعانىن، ءوزى سونىڭ يەسى ەكەنىن ۇمىتىپ تىندى. نەشە كۇننەن بەرگى بارلىق قۇلشىنىسى جەلگە ۇشتى. وڭاشا شىعا، قولىن كوككە قارماندى دا وتىرا قالىپ، ەتەگىن جاسقا كومىپ كوكتەن ەڭ سوڭعى مەدەت تىلەدى. جاقىن جاندارىنىڭ ءومىر ساۋلەتى ءۇشىن بەيكۇنالاردىڭ قانىن اعىزعانىنا كەشىرىم سۇرادى. تاڭ اتپاي تۇرىپ، ەشبىر عاجايىپتى كۇتپەي ـ اق ءوزىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداي الماعان تۇتقىندى بوساتىپ جىبەرۋگە بەكىندى. ءوزىنىڭ، ەلىنىڭ ەرتەڭىنەن ءۇمىتىن ۇزگەن شاعىندا ءارى تۇڭعىش رەت ەش قاجەتىنە جاراماعان تۇتقىندى ـــ جاۋ ەلىنىڭ ادامىن باسىنداعى نوقتاسىن سىپىرىپ، ەلىنە قاراي شىعارىپ سالدى. كوپ سوزگە اينالماعان ابىسىنباسى تۇتقىنعا :
ـــ جولىڭ بولسىن! سەن باقىتتى ەلدىڭ ادامىسىڭ. وتىنەرىم، سەن ماعان ەش جاقسىلىق ىستەگەن جوقسىڭ. ءبىراق، ، الدا قىرعىن ۇستىندە، نە قىرعىن سوڭىندا ەشقاشان باس يمەك ەمەسپىن. مەنىڭ بوداۋىما ەلىمنەن ءبىر ادام بولسادا قايىرىمىڭدى ىستەي ءجۇر. جەتىم كورسەڭ جەبەي ءجۇر! ـــ تۇتقىن بارلىعىنا ماقۇل. شەكسىز قۋانىشىن، باسىنىڭ امان قالعان شاتتىعىن جەتكىزە المادى. ابىسىنباسى تۇتقىننىڭ اياق الىسىنىڭ سوڭىنان ۇزاق قاراپ، جاۋ پەندەسىنە ءوز قولىنان كەلگەن تۇڭعىش راحىمىن كورە جەڭىلدەپ، سەرگىپ قالدى. ءبىراق، ، مۇنىڭ امالسىزدىقتان ەكەندىگىن تاعى بىلەتىن ءارى شاراسىز شاقتاعى جاۋ جاقتى الاڭسىزداندىرۋدىڭ، تىم قۇرىعاندا شابۋىلىن كەشەۋىلدەتۋدىڭ سوڭعى لاجى ەدى.
كوكىرەگىندەگى قينالىستىڭ تۇتقىنىنان شىعا الماعان ايەل جاۋ ادامىنىڭ سوڭىندا قالعان ءوز دالاسىنا كۇيىنە كوز تاستادى. ونداعى سۇتتەي تىنىشتىققا مەيىرلەنە قارادى. وسى تىنىشتىقتىڭ استىندا جاتقان قاسىرەتتىڭ قاراڭعىسىنا شوگىپ كەتەتىنىن ويلاعان سايىن جانى شىرىلدادى. قايسارلىعىنىڭ ءبىرجولا تاۋسىلىپ قالعانىنا تاڭ قالدى. ەندىگى امال اي ساۋلەسىنىڭ كولىندە ساتكە دە بولسا ەركىندەپ، باياعى ەرىنىڭ تۇراعىنا اسىعىس قۇلاش جايماق. عۇمىر بويى قول باستاپ، قوسىن ەرتىپ، ەل مەن جەردىڭ اماندىعى، تىنىشتىعى، سالتاناتى ءۇشىن ات ءۇستى اۋليە بولىپ كەلگەن ايەل ەرىنىڭ تۇراعىنا ەندى. ەنەدەن زور بوپ تۋعان ايەلدىڭ قۇشتارلىعىنا ءزارۋ ەر دە بيلەۋشىنىڭ كەلگەن مەزىرەتىن قاباعىنان ءبىلىپ قيمىل اتقاردى.
ابىسىنباسى ـ ايەل ءوز جۇپتاسىمەن ءلاززاتقا شومعان شاق، ەسىنە العان ىسىنە كىرىستى. سوڭعى ءبىر عۇمىر قىزىعىنا باتقان وسى ءساتتىڭ ەلەسىن جوعالتپاي، ەردىڭ دە، ءوزىنىڭ دە كوزىن جويىپ، ەرتەڭگى قاندى قىرعىندى كورمەۋدىڭ قامىندا. ارناۋلى دايىنداپ كەلگەن ساپىنى كوزجۇمدى ارپالىس ۇستىندە يەسىنىڭ قولقا جۇرەگىنە جۇگىرتىپ الماق. سوڭىنان ءوزىن مەرت ەتەر. وڭ قولىنا العان ساپىنىڭ تولعامى تورسيىپ كوتەرىلگەن ءوز ومىراۋىنىڭ توسقىندىعىنا ۇشىراي، ەبدەيسىزدىكتەن ەركەكتىڭ جۇرەك تۇسىنا بارماي، باۋىرىنا شالا دارىدى. ءبىر سىلتەمدە جانىن بەرە قويماعان ەركەك ءلاززات عۇزىرىنان كەشىپ، ءولىم مەن ءومىر اراسىندا جانتالاسىپ كورۋ نيەتىمەن جانىن الا تىسقا سىپ بەردى. ءوز قىزىعىنىڭ سوڭىن ساپىسوقتى قىلعان ايەل شىڭعىرىپ جىبەردى. داۋىس تۇنگى اۋادا كوككە جاڭعىرىقتى. اشتى داۋىستان دۇرلىگىپ كەتكەن كۇزەت قاراۋىلدارى دەرەۋ جەتكەنىمەن، بيلىكتىڭ ءيشاراتىنسىز وزگە قيمىلعا بارا الماي، تۇراق الدىندا جينالدى. ءسويتتى دە ءبىر سويقاندى تۋدىرعانىنا كۇمانمەن قاراپ، بەت ـ باعدارسىز تىراقايلاپ جۇرگەن ەستاندى ابىسىنباسىنىڭ ەركەگىن ۇستاپ الىپ كەلدى. ارالىق ۇزاتپاي ايەل دە تۇراقتان شىقتى. كۇزەت قاراۋىلدارى ايەلدىڭ دۋدىراعان شاشى مەن رەتسىز تۇرقىنا تاڭ قالىسسا دا، باس يەلەرىنىڭ اماندىعىنا قۋانىستى.
توسىن شەشىمىنىڭ سوڭىنان ءبىر جاڭالىقتى تاپقانداي ءجۇزى جايدارلانا قالدى ايەلدىڭ. ايدىڭ اپپاق ساۋلەسى سوگىلمەسە دە، ەلدىڭ ۇيقىسى دەرلىك اشىلىپ كەتكەنىن كورىپ، كوپ بوگەلۋگە شىدامى تاۋسىلعان ابىسىنباسى :
ـــ قوسىن دەرەۋ جينالسىن! ـــ دەپ ءامىر بەرىلدى. قاتال بۇيرىعىنىڭ ەكى قايتالانبايتىنىنا سەنگەن ول ءوزىن تۇزەۋدىڭ قامىندا بيلىك تۇراعىنا كەلدى. ارناۋلى دايارلانعان داياشىلارى يەلەرىنىڭ قاس ـ قاباعىنا دەيىن قيمىلداتپاي ـ اق لىپىلدايدى. بار ازىرلىكتى قاعىس قالتىرۋعا داتتەرى قالاي جەتسىن. ايەل ءوز قاھارىن جيناپ، قوسىنعا قيىن ءارى قاتال بۇيرىق ءتۇسىردى. ءوزىنىڭ ابىسىن ءىشىنىڭ قولى دۋالى ەمشىسىن شاقىرىپ، جۇمىستىڭ ەپتى ءارى تىڭعىلىقتى ءبىتۋىن تاپسىردى.
بۇرىن مۇنداي ورەسكەلدىككە بارماعان يەلەرىنىڭ اياق ـ استىنان جاساعان شەشىمىنە العاش توسىرقاسا دا، كونبەسكە شارا قايسى. ايتقانداي ـ اق، ءبىر جۇمادا ابىسىنباسىنىڭ وزىنەن تارتىپ بۇكىل قوسىنعا وتا جاسالىپ، تەگىس دايىندىققا كوشكەن. يەلەرىنىڭ سوڭعى ماقساتىن ۇعىنۋعا جان بالاسى تىقىرشۋلى.
ءبىر جۇمادان سوڭ، تاڭ بەلگى بەرە بارلىق قوسىن بۇيرىقتىڭ قاباعىمەن ساقاداي سايلانىپ دايىن تۇردى. جورىققا شىعار شاقتا، جان بىتكەننىڭ كوكەيىندە وتكەندە وزدەرىن قانعا مالعان، ويسىراتا جەڭگەن، سيقىرلى جەبە تارتقان سۇركەيلى جاۋ الدىنداعى وپات قايتالاي ەلەس بەرگەن. اقىرى قوسىن ءجۇزىن شىعىسقا قاراتىپ ساپ تۇزەگەن. ابىسىنباسى قاراعاي بۇتاعىنىڭ شوعىنا قىزدىرىلعان جەبەنىڭ ۇشىن كۇن شىعار كوكجيەكتەگى قىزعىلت ساۋلەنىڭ شوعىرىنا باعىتتاي وتىرىپ، ۇرتىنا سۋ تولتىرىپ، قىزعان جەبەدەن وتكىزە قالىڭ قوسىنعا قاراتىپ بۇركىپ قالدى. بۇل رەجىم ءۇش رەت قايتالاندى. كۇتپەگەن قيمىلدان تىتىركەنىپ قالعان قوسىندى سول قالپىنان اينىتپاي سوزگە بۇردى :
ـــ قولدارىڭداعى كيەلى جەبە ـــ الدا سەندەردىڭ قۇتقارۋشىلارىڭ! ءبىز وسىعان سەنگەندە بارلىق ارمانىمىز ورىندالاتىن بولادى، ـــ شىعار كۇننىڭ نۇرىنا جۇزدەرى بويالا باستاعان قالىڭ قول ەشتەڭەنىڭ نىشانىن بىلمەسە دە، تەك كوكتەن كەلگەن يەلەرىنىڭ ءبىر قۇدىرەتىنە عانا سەنىپ تۇر، ـــ الداعى جەردە وسى جەبەمەن كەشەگى ولگەندەردىڭ كەگىن، بۇدان سوڭعى كۇندەردىڭ جالعاسىن تاباتىن بولامىز! ءقازىر سەندەر قولدارىڭداعى جەبەمەن الداعى نىسانانى سىناق ەتەسىڭدەر! ـــ ءامىردى ەكى ەتكىزبەي، ءبارى دە ساداققا جارماسقان. الدارىنا قاداعان قاراۋىلدى تەگىس نىساناعا العانى سول، بار ساداقتىڭ ادىرناسى تەڭ كەرىلدى. تاڭعى اۋاداعى ادىرنادان موڭىرەگەن دىبىس تا تۇنىق قالىقتاپ كوككە ۇشىپ جاتتى. بەرىلگەن بۇيرىق بويىنشا بوسانعان جەبەلەر قۇيرىعىنان سۋسىلداق جالىن شاشا كوكجيەك بەتىندەگى قاراۋىلعا جابال شانشىلدى.
ـــ كۇتپەگەن ءسات! ـــ كەۋدەسىن كۇدىك جايلاعان ابىسىنباسى دا، تۇڭكەلى قول دا جادىراپ سالدى. كۇننىڭ شاشقان شۋاعىنان جۇزدەرىنە ۇيالاعان قۋانىش پەن سەنىمنىڭ ۇشقىنى ولاردى الداعى جورىققا تەزدەن جاتىلدىرىپ، تەزدەن جەتەلەدى.
جورىق باستالىپ، قىرعىن ءورتى قاپتادى. ابىسىنباسىنىڭ كۇننىڭ شۇعىلاسى سىڭگەن شاشى دا، ءجۇزى دە نارتتاي جايناپ، جاۋىنىڭ جۇرەگىن شايلىقتىرعان. كوزى اسپان تەڭىزىندەي تولقىعان ول ابىسىندارىنىڭ قاندى كەگىن الىپ، شەرىن تارقاتقان بولدى. كەي تۇستا جەبەلەرىن جاڭبىرشا جاۋدىردى. الدىڭعى جولعىداي ەمەس، جاۋعان جەبەنىڭ قىرعىنى قارسى توپقا ءتيىمسىز كەلگەن. كوپ كەشىكپەي، جەكپە ـ جەك باستالىپ كەتتى. ابىسىندار ات تۇياعىنىڭ دۇرسىلىنە جاۋىنىڭ جۇرەگى جارىلىپ ءولدى.
ـــ مەنى ءولتىردىڭ! ـــ ابىسىنباسىنىڭ تۋ سىرتىنان شىققان تانىس داۋىس. باياعى تۇتقىننىڭ قارلىعىپ، قىستىعىپ شىققان حالى وسى ەدى.
ـــ ساعان ءومىر سىيلاعان مەنمىن! بولماعاندا، سۇيەگىڭ جاۋ جەرىندە قالار ەدى.
ـــ سەن مەنى الداپسىڭ! ـــ تۇتقىن ءوزىنىڭ ساداق ونەرىنە اينىماي تارتقان مىناۋ ابىسىندار توبىنىڭ بۇگىنگى ەكپىنىن مۇلدە ويلاماعان بولاتىن. ابىسىنباسىنىڭ وسىنشا قۇپيالىقتىڭ ءبىرىن سەزدىرمەي ارتىنان ىلە جەتكەنىنە، ءوزىن ساتقىن ەسەپتەپ، ءوز ەلىنىڭ ساتقىنى رەتىندە كورىنگەنىنە قان جۇتقان ەدى، ـــ سەن مەنىڭ ونەرىمدى ۇرلاپ پايدالانعانىڭا ارلاندىم، ءوزىمنىڭ ساتقىن اتانعانىما ارلاندىم! ـــ قولىنداعى قىلىش جالاڭىنىڭ قايراۋى سونشالىق، اش كەڭىردەگىن كوز ىلەستىرمەي، ءتىپتى تۇتقىننىڭ ءوزى دە سەزبەگەندەي ورىپ ءوتتى. توپتى ابىسىن الدىندا قورقىراپ جاتقان ەركەكتىڭ باسى كەڭىردەكتەن ىتقىعان قانعا كومىلدى.
ىرگە بەكەمدىگىنىڭ ماسات شەكسىزدىگى سونداي، ەندى بۇلارعا تەڭ كەلەر جەر ءۇستىنىڭ جاۋى قالماعان. ابىسىندارىنىڭ كەگى قايتىپ، جاۋسىز، قامسىز قالعان تۇسىندا، ابىسىنباسى ءوز اقىلىنان اداسا جازداعان ىسىنە، كوك سىيعا تارتقان ءوز جۇپتاسىنا قاستاندىق ىستەمەك بولعان سۋىق رايىنا بولا كوك تاڭىرىنە سىيىنا كەشىرىم ءوتىندى. الدىڭعى جولعى ابەستىگىنەن ۇيالىپ، شايقاستان قايتقان ول قۋانىشتى تۇردە ايەلدىك زارۋەتىن قاندىرا سۋسىندادى. نەشە كۇننەن بەرگى بەل جازعان جان راقاتى دا وسى بولاتىن. ءبىراق، ، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، جۇپتاسى ابىسىنباسىنىڭ سىڭارەمشەگىنە قولىن اپارماعانىن سەزبەگەن.
*** *** ***
سارىلىپ جاۋعان كۇننىڭ سوڭى ءبىر ساتكە سەرگىپ، كوتەرىلىپ توقتاپتى. كوشە بويلاپ كەلە جاتىپ، جول تۇمسىعىن وڭعا قايىرىپ، ۇيگە تۋرا تارتقان تۇستا، ەڭىرەپ جۇرگەن ءسابيدى كوزىمىز شالدى. ەكى جاستار شاماسىندا، «تاتەلەگەننەن» وزگە ءتىل جوق. قايدان كەلگەنىن، قايدا بارارىن ايتا المايدى. اكەسىنەن، نە شەشەسىنەن اداسىپ قالعانى بىلىنەدى. قولىنداعى سۇيىقتىق قۇيعان قۇمىراسىنىڭ ەمىزدىگىن اندا ـ ساندا سورعىلاپ قويادى. قارنى دا اشىپ قالعان. بۇل مەنىڭ قيالىمداعى اڭگىمەدەگى سىڭارەمشەكتىڭ قولدان جاسالعان ءتۇرى ەكەنىن كوردىم. مەنىڭ سىڭارەمشەك تۋرالى اڭگىمەم وسىلاي اقىرلاساتىن بولدى.
ـــ نە قيالداپ تۇرسىڭ؟ مىناعان قاراساڭ ەتتى، ـــ نازارىمدى ونىڭ ءسوزى بولدى. مەن تانىسىما ايتقان ابىسىندار تۋرالى اڭگىمەنىڭ سوڭىن بۇلاي اياقتاتارىمدى ەش ويلاماعان ەدىم. ونىڭ سوزىنە ورالدىم، ـــ ۇيگە الا كەتىپ، جاعدايىن جاقسىلايىق. بۇتىنا دا جىبەرىپ قويىپتى، سۋ ەكەن. سوسىن وزگەلەرگە حابار بەرەيىك، ـــ اتا ـ اناسى تابىلار دەگەن ۇمىتپەن العاشقى قاردا اداسقان بالانى كوتەرىپ ۇيگە كەلدىك.
قاردىڭ جاۋعانى توقتاپ، توڭىرەك كوتەرىلىپ، ايىعىپ اشىلعان شاق. مەنىڭ كەۋدەمدە قالعان اڭگىمەنىڭ اقىرى وسىلاي بولدى. اۋليەشوقىسى بار ءۇيسىنتاۋ دا ماناعى بوز مۇناردان ايىعىپ ـ سوگىلگەن تۇنىق اۋادا ەڭسەسىن جازىپ، سىڭارەمشەگىن تاريحقا بەرگەن ابىسىنباسى سەكىلدى اسقاق، بيىك كورىندى ماعان.
دايىنداعان: بۇلعىن سۋسار
