ول تابانى توزىپ پاتەرىنە كەش كەلدى. ۇيگە كىرە پورتفەلىن توسەككە لاقتىرا ساپ، ەتپەتىنەن سۇلاي جاتا كەتىپ، قۇرت-قۇمىرسقاعا ءزابىرسىز جۋاس جۇزىمەن قالتا تەلەفوننىڭ كوزەسىنە قىديا الگى حاتتى قايتا وقىدى. قانشا قايتالاپ قاراعانى ەسىندە جوق. “نيۋ-يوركتەگى جەرمەن جەكسەن بولعان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ورتالىعىنداعى قۇربانداردى ەسكە الۋعا باردىم” دەگەن ءسوز جاتتالىپ قاپتى. ودان بۇرىنعى جازعاندارىن دا شولىپ شىقتى. سوسىن جاعىن تايانا قوس بۇرىم، قوس ەتەك كويلەك كيىپ تۇسكەن سۋرەتكە كوز جۇگىرتتى. وسى فوتونى تاپسىرىپ العان كۇنى سكايپ ارقىلى تىلدەسكەن. سوندا قىز “ەجەلگى اتا-بابامنىڭ جەرىندە تۇرمە، جەتىمدەر ءۇيى، قارتتار ءۇيى، مەيمانحانا بولماپتى” دەپ قايران قالعان.
جىلىك كۇمىس كۇزدەن بەرى تۇپ-تۋرا ءبىر جىل ءوتىپتى. بۇگىنگىدەي الا-كەۋىم مەزگىل ەدى. شىعىسىن اتلانت، باتىسىن تىنىق مۇحيت كومكەرگەن جارتى شاردىڭ قيا بەتكەي، شىڭ قۇزىن كوكتەي ۇشقان ۇشاق الماتى اۋەجايىنا قونعان. توركىندەگەن قىزداي «اعاتايلاپ» كەلىپ موينىنا اسىلا ءتۇسىپ “تۋعان جەرىم!” دەپ كوز جاسىن ىركە الماي بۇرشاقتاتا توگىپ جىبەرگەن. وزەكتى ورتەر وكسىك زار دەرسىڭ! كىم ءبىلسىن!جاۋتاڭ جانارعا وتان وتتاي ىستىق باسىلعان شىعار؟! و جاعىن ويلاۋعا مۇنىڭ مۇرساتى تيمەدى. يت ارقاسى قياننان جەتكەن بەيتانىس قارىنداسىن قولدى-اياققا تۇرعىزباي جەتەلەي جونەلگەن.
توبەسىن كۇن وپكەن ۇلى دالانىڭ اقباس شىڭىنا كوز سالعانى سونداي سۇيكىمدى. “شىركىن! مىناۋ الدىمداعى قاراتورى، قىر مۇرىن، سىمباتتى جىگىت امەريكالىق بولعاندا عوي!” دەپ قيىلىپ تۇرعانداي كورىنگەن. كەلۋى قانداي تەز، قورجىنىن بوكتەرىپ كەتۋى سولاي تەز بولدى. كەتىپ بارا جاتىپ شەر-شەمەن شوككەن سۇراۋلى كوزبەن قيماي قاراعان ەدى.
بۇنىڭ ءومىرى جايلى سۇراۋعا باتپاي جۇرگەنىن سەزدى. ول وگەي شەشەسىنىڭ پروتەستانت ايەلدەردەن وزگەشەلەۋ كاتوليك ءدىنىن ۇستاناتىنىن قىسىلا جەتكىزدى. اكەم ەرتەرەك باقيلىق بولىپ كەتكەن دەدى. ول كىسى ەۆرەيتەكتەس ەكەن. ولاردىڭ ەكى بالاسى ءوز بەتىمەن ءومىر كەشىپ جاتسا كەرەك. شاھارلى شاقتا جولعا شىققالى جۇرگەنىندە وگەي شەشەسى قايتىس بولىپتى. كوزى تىرىسىندە قازاق قانى ەكەنىن ەسىتكەندە، بويىن ءبىر ءتۇرلى ۇرەي بيلەپ العانىن بۇركەپ جاسىرماي ايتىپ بەردى. تۋعان اتا-اناسىنىڭ مەيىرىنە بولەنۋ باقىتى بۇيىرماعان قاسىرەتىن قان جىلاپ وتىرىپ ايتقاندا ىشتەي ايادى. ەكى الەم، ەكى ءومىر جان دۇنيەسىن قاق ايىرىپ قاڭعىرتىپ جىبەرە جازداعانىن ەمەۋرىنەن تۇسىنگەن. “سەنى قۇداي جولىقتىردى، اتا-باباڭنىڭ سالت-داستۇرىنە ءتانتىمىن، سول ءۇشىن ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىڭدى وزگەرتپەدىم. ەسەيگەندە ەلىڭنىڭ ازاماتتىعىن الۋ-الماۋدى ءوزىڭ شەش، اكە-شەشەڭدى تاۋىپ بەرەم، ولارمەن بىرگە قالام دەسەڭ ءوزىڭ ءبىل، قانداي شەشىم قابىلداساڭ دا امەريكاداعى ەڭ وزىق وقۋ ورنىندا وقىتامىن” دەپتى شەشەسى شىناشاقتاي قىزىنىڭ شەكەسىن سيپاپ. وگەي شەشەسىنىڭ ارقاسىندا اتى ءماشھۇر امەريكادا نە ءىشىپ، نە جەيمىن دەمەپتى. گاۆاي، كاريب ارالدارىن قىدىرتىپ، ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ، اسپانداعى ايدان باسقانىڭ ءبارىن اپەرگەن شىنشىل، اق نيەتتى اناسىنا ايتەۋىر شاڭ جۋىتپادى. دۇنيە قىزىعىنا كەرىمنىڭ جەلىسىندەي ەلپ ەتىپ ەرە جونەلمەگەن شوكىمدەي قىز ءوزى تۇرىپ جاتقان جاققا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قاۋىم ەلدىڭ تەكتەن تەككە سابىلماعانىن بالكي ءتۇسىنىپ تۇيگەن. ونداي جەردە باعىپ-قاعىپ، شارتاراپتى شارلاتقان كىسىنى كىم جەك كورسىن! مەيلى، ءجون-اق دەلىك. “امەريكاندىق ءتولقۇجات العانعا شەيىن نە ب ا ق، نە سورىن بىلمەگەنى وقا ەمەس. ونىڭ بۇلا وسكەن ءومىرىن جازمىشتىڭ جازۋىنا جاۋىپ جالتارا سالۋدان اۋلاق ەتسىن.” دەدى ول وز-وزىنە ءۇن قاتىپ.
شالقاسىنان اۋناپ ءتۇسىپ، قولىن ايقاستىرىپ جەلكەسىنە قويدى. توبەدەگى ءبىر نوقاتقا قادالا قاراپ ءۇنسىز جاتتى. سول ءبىر نازىك بەينە كوز الدىندا قاز-قالپى قازديىپ تۇرىپ الدى. الاباجاق الاڭ ومىردە قوڭىلتاياق اياعىن مۇك باسىپ، ىستىقتا قاتالاپ، سۋىقتا توڭىپ، زۇلىمدىق ءدامىن تاتقان ءبىر بەيباقتىڭ قىزىنا الۋان جۇيرىكتى باۋىرىنا باسقان ۇلى دالا ءتوسى تارلىق ەتكەنىنە قىنجىلىپ ءىشى ۋداي اشىدى. ارقان كەرىپ قۇدا كۇتەتىن سالتتى كورمەي، جات جۇرتتا جەتىلگەن قارا كوزدى سونشا ويلاپ ءماجنۇن بولىپ كەتەردەي كۇي كەشكەنى قالاي؟ كىندىك قانى تامعان جۇرتىن، ەن-تاڭبالى ەلىن جۇرەك تورىندە ساقتار دەگەن ۇمىتپەن ءوزىن-وزى جۇباتىپ ءالسىن-الى الەككە تۇسكەنى نەسى!
جەتى قىردىڭ استىندا جاعاسى تىرنا-تىراۋ “جەتىم ءوسىپ، جەلكەنى تەسسىن؟!” داركۇمان ءومىر كەشكەن سول ءبىر قىزدىڭ كوز جاسىنا بوز جەر ءجىبىسىن!
ورنىنان تۇرىپ ەكى ەتاجدى كوتتەدجدىڭ ەكىنشى قاباتىنىڭ تۇكپىرىندەگى تىم-تىرىس ءدالىزدىڭ اشىق تۇرعان تەرەزەسىنەن سىرتقا موينىن سوزدى. ساۋمال سامال ەسەدى. سول سامال اۋەنىمەن بىرگە ءتاڭىرى ءوزى جەبەگەن بابالارىڭ بۇ دۇنيەنىڭ راحاتى، و دۇنيەنىڭ ۇجماعىن اڭسايتىن پەندەۋي پيعىلدان بيىك بولعان دەگەندەي ءۇن ەستىتەدى. پەندەشىلىك مەزى ەتكەن مەزگىلدە بۇلدا الدانىش سەزىم سەكىلدى سەزىلدى. جەتىمىن جىلاتپاي، جەسىرىن قاڭعىتپاي، قۇدايعا قۇلدىق ۇرىپ پەرىشتە ءسابيىن تال بەسىكتە تەربەتىپ الديلەگەن ەلدە اسادال اسىن ىشكىزبەي، وزگەگە جەتەكتەتىپ جىبەرگەن “جەتىم قۇلىن جورعا بولار!” دەپ كۇتۋى تۇيىققا تىرەلگەن.
سوسىن بۇرىنعى وقىعان دۇنيەلەرى ويىنا ورالدى. “بالا اسىراپ الۋ ەجەلگى ريمدەردەن باستالىپتى. ورىستار جەتىمدى حريستيانداردان باسقا بىرەۋدىڭ باۋىرىنا باسىپ العانىن قالامايدى ەكەن. “جەتىمدى جەبەۋ – ساۋاپ، يگى ءىس، سول ىسىڭمەن حريستوستىڭ داڭقىن اسقاقتاتا تۇسەسىڭ” دەپتى ميسسيونەرلەر. ىلكىدە ەۋروپادان امەريكاعا جەتكەن دىنشىلدەر جەتىم بالالاردى اسىراپ، ەسەيگەندە سولاردىڭ ۇنىمەن دىندەرىن ۇگىتتەپتى. وسىنىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءبىر-اق اۋىز سوزبەن “بالا باققاندىكى” دەپ تۇيىندەپ كەتكەن جوق پا؟
ونىڭ نازارىن مۇلدە باسقا ءبىر كورنىس بۇرىپ اكەتتى. باعانادان بال-بال تاسقا ارقاسىن سۇيەپ وتىرعان جۇدەۋ ايەل كۇرەڭ ءجۇزىن اقباس الاتاۋدان بۇرىپ، قاسىنداعى اعاش ورىندىققا قاراي بارىپ جايعاسىپ، كونەتوز شاپاننىڭ وڭىرىنەن شىرپى الىپ شىلىم تۇتاتتى. اھ، دۇنيە-اي! الدەكىمنىڭ مۇساپىرگە تاستاعان پاقىر تيىنىنداي دات باسقان كەيىپ-كەسپىرى كوڭىلدى ءتىپتى قۇلازىتتى.
– بەيباق قۇباقان ومىردەن نەندەي تاۋقىمەت تارتتى ەكەن؟ الداپ-ارباپ اسايتىن الدەبىر اشكوزدى ءپىر كورىپ، تاس جۇتىپ، ءوز جاعىنا قۇداي شىقپاي قويىپ، پەيىلىن بۇزدى ما ەكەن؟ – دەپ كۇرسىنە كۇبىرلەپ بولەمەسىنە كىرىپ، ەكران ىشىندەگى كۇڭىرلى قوبىز سازى تەبىرەنتكەن تەلەديداردىڭ داۋىسىن باسەڭدەتىپ، جانتايا جاتىپ ەدى، كوزى ءىلىنىپ كەتتى.
وي، اللا! بەيشارا اناسى ينە كوزىنەن ءجىپ ساباقتاپ مارستا وتىر. تۇمسىق سىپىرىپ، كوز اشقان قارا جەردە ەمەس، جات پلانەتادا جۇرگەنى نەسى دەگەن وي كەلدى. و جاقتا جان يەسىنىڭ تەگى وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلمەيتىن بولار؟ ول جەرگە گاگارين جەتە الماي قاڭعىپ كەتكەنىن ايقايلاپ ايتقىسى كەلدى. ايتا المادى. سوندا دا ونى-بۇنى سارناپ سويلەي بەردى. ارىستانداي ايعا اتىلعان گيتلەر تىلسىم كۇشكە قۇرىق سالىپ، “ولمەيتىن ءومىردىڭ” لەگيونىن ىزدەۋگە سارباز جىبەرىپ، شامبولانى جاساقپەن كۇزەتپەك بولعاندا مارستى ارمانداپ، اھ ۇرىپ دىڭكەلەپ پە ەدى دەيدى. ونىسىن ءبارى-بىر اناسى ەستىمەدى. ەرتەگىدەي ەلەسكە ەلىتكەنى سونشالىق “ومىرگە ءبورى – ەنە بولا بەرمەس” دەدى وزىنشە ءسال سابىر ساقتاپ. وسىناۋ كورىپ جاتقان بۇلدىر ەلەس قاس-قاعىمدا عايىپ بولىپ، باياعى بالالىق شاعىنا قايتىپ ورالىپتى. كۇندەگى ابىر-سابىر، كۇيبەڭ تىرلىك. اۋلا ىشىندە اكە-شەشەسى مەن باقتاشى ءجۇر. سوناۋ ءبىر قىزىقتى كۇندەرى كوز الدىنان قايتالانىپ ءوتىپ جاتىر. جالعىز اياق سۇرلەۋ جولمەن بىرىنەن كەيىن ءبىرى ماڭ-ماڭ باسىپ، بايگە توبەدەن اسىپ بارا جاتقان سيىرلار، قۇيرىعىن بۇلاڭداتىپ قاسىنان قالماي جۇگىرىپ جۇرگەن الا كۇشىك، قاراعان بۇتانى كەمىرىپ، بوتاسىن تانىماي جەرىپ كەتكەن قارا ىنگەن تۇر. باقتاشى قوي قورانىڭ ەسىگىن اشىپ ابىگەر. كوك سەركەنىڭ سوڭىنان جەرىگىش قويدىڭ قارا توبەل قوزىسى ەرە شىقتى.
– ەنەسىن قويا بەرەيىن بە؟ – دەدى قوزىعا ءسۇت بەرگەن بۇل شەشەسىنەن سۇراپ.
– كۇننىڭ سۇرقى جامان، تۋىپ قالسا اۋرەگە سالادى.
– بارا بەرسىن، جەلىمى تولعان جوق، – دەدى كۇن شۋاقتا وتىرعان اكەسى.
– «اسسالاۋ...» قايدا؟
– قولىڭ كىر.
– قىرسىعىن قاراي گور ءوزىنىڭ، ايۋ كەلە جاتىر دەسەم، قارنى ارقاسىنا كەتكەن ورمەكشىدەي تىربىنا جونەلەسىڭ، ءا؟ – دەپ ەركەتوتاي ساقاۋشا بۇرتيا، بۇنىڭ شاشىنان ۋماجداي ۋقالاپ، جەردە جاتقان قارالا قاپتى جۇلقا كوتەرىپ يىعىنا سالدى.
– ايتا بەرەدى، كوڭىلىڭە الما! – دەدى اكەسى اراشا ءتۇسىپ. – ونىڭ بۇيرا شاشتى قازان باسىنا بالەن جۇرتتىڭ ءتىلى بار، – دەپ ارتىنشا قويشىعا قاراپ جىميدى.
اكەسىنە جالت بۇرىلىپ قاراي بەرگەندە ۇشتى-كۇيلى جوق شىقتى، سوندا بارىپ جاپان دالادا جالعىز سوقا باسى سوپيىپ قالعانىن ءبىلدى. زارە-قۇتى قاشتى. قۇلىندا قۇلىن جانى شىرقىراپ زىر جۇگىردى. اناسىنىڭ ايقايلاپ شاقىرعان داۋىسى جاڭعىرىپ الىستان ەستىلەدى.
– قۇلىنىم! بوتام! قايدا كەتتىڭ؟
سەلك ەتىپ شوشىپ وياندى. باستىعىرىلىپ قارا تەرگە مالشىنىپ جاتىپتى. توسەكتەن اتىپ تۇرىپ تەرەزەنىڭ الدىنا بارىپ بابالارى جاتقان توبەگە كوز تىكتى. تاسى التىن سارى دالانىڭ جۇلدىزدى اسپانى استىندا توبەل تۋعان قاسقا قۇلىنداي كورىكتى الاتاۋ مەنمۇندالاپ تۇر. قۋى قاڭقىلداپ، كۇيكەنتايى قاسقىر العان جۋساندى قىراتتا اشاماي ءمىنىپ، ات جالىن تارتقان تۋعان جەرى اسقار التاي تاۋى ەلەستەدى. الگىندە تۇسىندە كورگەن جەرىگىش قويدى اكەسى سويىپ العالى جۇرگەندە اياق استىنان جوعالىپ كەتكەن بولاتىن. سونى ىزدەپ باقتاشىنىڭ ەسىگى الدىنان وتە بەرە، ەشكىم كوزگە ىلمەيتىن قويشىنى شىجعىرعان قاتىنىنىڭ ءسوزى ەسىنە ءتۇسىپ ەرىكسىز ەزۋ تارتتى.
– اقپاقۇلاق اقىماق! كەڭ دۇنيەنى قاشاندا كەلتە كەسىپ كوبەڭ سوگىلىپ جۇرەدى. “جەردە جەتىم نالىسا، كوكتە پەرىشتە قايعىرار” دەپ اياعىڭدى ايقاستىرا تار قاپاستا جاتىپ، پۋلەمەتشە ساقىلداپ قۇلدىراڭداۋدى قويمايسىڭ!
ەستە جوق قاي-جايداعى ەسكى دۇنيەلەر ەسىنە ورالا بەرگەنىن. اكەسى جاساعان يتاربانى ءتاي-تاي باسىپ ايداعانى ۇشقىنداپ بال-بۇل ەلەس بەرىپ ءوتتى. جارىقتىق اكەسى تاي ءمىنىپ تاشكەنت بارىپ، بالشى بوپ قايتقان كىسىشە توڭىرەكتى كوزىنەن تاسا قىلمايتىن. وكشەسىنە ءنال قاعىلماعان كەزبە ويناق سالىپ كەتەردەي جان-جاعىن قورىپ وتىراتىن. كورشى كەمپىردىڭ كوڭىلىن سۇراپ قايتقان جولعى سوزدەر دە ەمىس-ەمىس ەسىنە ءتۇستى.
– مىستان نەمە ءيتىنىڭ يتاياق جالاعانىنا ءماز، شوشاڭداپ ۆالەريانكا بولماي بالا تۋىپ العاندا، ءبۇيتىپ دوڭبەكشىپ جاتپاس ەدى، – دەپ اكەسى تىجىرىنا بۇرقىلداپ ەدى.
– تۋت بوليت، زدەس بوليت، نە پويمۋ گدە بوليت! – دەپ قانشىرداي دەنەسىمەن ارلى-بەرلى اۋناپ، باربيعان ساۋساقتارىمەن بىرەسە سانىن، بىرەسە بەلىن نىعىرلاي نۇقىعان كەمپىردى سۋقانى سۇيمەي، – سابەتتەن قالعان مىستان شۇلدىرلەۋىن قويمادى! – دەگەن كەلە جاتىپ كەكەتىپ.
– اكە، قۇداي كوپ پە؟ – دەپ سۇراعان ءبىر ايەل ءبىر ەركەكتەن قابىرعاعا تاقاپ قويىلعان ديۆاننىڭ جوعارعى جاعىنا ىلىنگەن كەمپىردىڭ ۇيىندەگى سۋرەتتەردى تىلگە تيەك ەتىپ.
– قۇداي جالعىز!
– الگى اجەيدىڭ دۇعالارىن قالىڭ قۇدايلار تۇگەل ەستي مە؟ – دەپ تاقىلداپ قويماي سۇراپ، – سونشاما كوپ قۇدايى بولا تۇرا نەگە اۋىرادى؟ – دەگەن.
– قاراعىم-اي! “اۋرۋدى جاراتقان قۇداي، اۋىرتقان قۇداي ەمەس” – دەدى اكەسى قالتاسىنان ءبىر تال كامپيت الىپ. – ءمىنى، توقسانعا كەلگەن اتانىڭ سارقىتى.
– ول كىسى قايدا؟
– قايتىس بولدى.
– اكە توقسان جىل ءومىر ءسۇرۋ از، انام ەكەۋىڭ ءجۇز جاساۋلارىڭىز كەرەك!
اكەسىنىڭ سوزدەرىن جالپاق تاناۋىنىڭ جەلبەزەگى جەلپىلدەپ تۇرىپ ويىنا الدى. بالا كەزىنەن بەرى سويتەتىن ادەتى بار. وسىلاي تەرەڭ مۇڭعا شومعان شاقتا ابالاپ جۇگىرگەن الا كۇشىككە دە كوز سالمايتىن. ازىردە، ءدال سولاي ءبىر تۇسىنىكسىز كۇيگە ەنگەن.
– جالى تىلەرسەگىنە تۇسكەن ارىستانداي ايباتتى اتا-بابامىز قورعاپ كەلگەن جەردە ءار قازاق ۇرپاعىن ءوسىرۋ پارىز! قار حاننىڭ تورىندە بالادان ارتىق بايلىق جوق. جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلسە دە، وسىناۋ ۇلى دالا توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن ۇل-قىز ماڭگى قازاق بولىپ قالۋ كەرەك! – دەپ بۇيرا شاشىنان قۇشىرلانا يىسكەگەن اكەسىنىڭ بەينەسىن ەلەستەتكەندە دەنەسى ءدىر ەتە ءتۇستى.
قۇدىرەتتىڭ حيكمەتتىنە شەك بار ما؟! قاراشى. سول اياۋلى اكە-شەشە ەندى ەلەسكە اينالعان. باقتاشى بولسا حابار-وشارسىز كەتكەن. بۇل التى قىردىڭ استىنداعى ارۋدى سارعايىپ كۇتەدى. بۇگىن ءتىپتى سابىرى سارقىلعانداي سەزىلەدى.
تاڭدايى كەۋىپ، ءىشى شۇرىلداپ تۇر. كۇن ۇزاق ءنار تاتقان جوق. ىشكە كىرىپ كەسەدەگى سۋىق شايدى ۇرتتاپ، قوسۋلى تۇرعان تەلەديداردىڭ داۋىسىن كۇشەيتىپ كەشكى قورىتىندى جاڭالىقتارعا قۇلاق تۇرگەن-دى “...كىشكەنتايىنان اسىراپ العان وگەي اكە-شەشەسى بىر-ەكى جىل بۇرىن قايتىس بولعان... امەريكالىق قازاق قىزىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى...” دەگەن ديكتور جىگىتتىڭ ءسوزىن ەستىگەندە جان-دۇنيەسى تۇرشىگىپ، ءوزىن قويارعا جەر تاپپاي الاسۇرىپ كەتتى.
باعاي نازارباي ۇلى
