بۋىننىڭ اۋىرۋىنا نە سەبەپ؟ ونى تۇبەگەيلى ەمدەۋ مۇمكىن بە؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا  تراۆماتولوگ اسقاربەك قامباربەكوۆ zamana.kz-كە بەرگەن سۇحباتىندا جاۋاپ بەردى. دارىگەر بۇل اۋرۋدان ءبىر اپتا ىشىندە ارىلۋ مۇمكىن ەكەنىن ايتتى ونىڭ وزىندىك ءتاسىلى بار ەكەن.

– بۇگىندە ماعان تىزەسى اۋىراتىندار، ياعني 1 – 4 ساتىداعى ارتريت، ارتروزدان زارداپ شەگەتىندەر كوپ كەلەدى. سوسىن بەل ومىرتقاداعى جارىقتىڭ (گرىجا)  اسقىنۋىنان قيمىل-قوزعالىسى قيىنداعاندار ءجيى كومەك سۇرايدى. وكشە سۇيەلى (پياتوچنايا شپورا) مازالايتىندار دا جەتەرلىك. مەن ولاردى وزىندىك تاسىلمەن ەمدەي­ءمىن. ءبىر اپتا ىشىندە ناقتى ءنا­تيجەنى كورگەندەر ريزا بولىپ، بۇل جايلى تانىستارىنا، تۋىستارىنا ايتىپ جاتادى. ءسويتىپ بۋىنى اۋىراتىندار باسقا وبلىستاردان دا جۇمىسىما، ۇيگە ىزدەپ كەلىپ ءجۇر.

– وسى وزىندىك ءتاسىلىڭىزدىڭ قۇپياسىن ايتا الاسىز با؟

– قۇپياسى كادىمگى «ۋكول». ول مەديسينادا قولدانىلىپ جۇرگەن زاماناۋي دارىلەر. تەك مەن اۋرۋدىڭ  ءتۇرى مەن ساتىسىنا قاراي ونى باسقا قاجەتتى ءدارى­لەرمەن ارالاستىرامىن. مۇنى ستۋدەنت كەزىمدە، ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە جاسى كەلگەن ءبىر پروفەسسور ۇيرەتكەن. ويتكەنى ونىڭ ءوزى دە بۋىن اۋرۋلارىنان زارداپ شەككەن. ودان بەرى دە بۋىن اۋرۋلارىنىڭ سەبەبى مەن ەمىن تابۋدا ىزدەنىپ، ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىمە وتىز جىلدان استى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا مول تاجىريبە جينادىم، كەرەكتى دارىلەردىڭ اسەرى مەن بىر-بىرىنە ۇيلەسىمىن قوسا زەرتتەدىم. ءسويتىپ الگى ءدارى قۇرامىن تاعى وزگەرتتىم. وسىلاي بىرنەشە دارىدەن جىلدام اسەر ەتىپ، تەز ساۋىعۋعا كومەكتەسەتىن جاڭا قۇرام جاساپ شىعاردىم.

ەكىنشى قۇپيام – مەن «ۋكولدى» اۋرۋ وشاعىنا سالامىن. ويتكەنى جامباستاعى بۇلشىقەتكە، كوكتامىرعا سالعان ءدارى­لەر بۇكىل دەنەگە تارايتىندىقتان، اسەرى بۋىندارعا تولىق جەتە بەرمەيدى. ال اۋرۋ كوزىن ءدال تاۋىپ، ەكپەنى تۋرا سول جەرگە سالعاندا جىلدام ءارى تولىققاندى اسەر ەتىپ، ادام اۋرۋىنان تەز جازىلادى.

– سوندا ەمدەلۋ قانشا ۋاقىتقا سوزىلادى؟

– ارتريت نەمەسە ارتروزدىڭ باس­تاپ­قى ساتىسىندا 1«ۋكول» عانا سالىنادى. 2ء-شى – 3ء-شى ساتى بولسا، 3 ەكپەدە تولىق جازىلىپ كەتەدى. ال  4ء-شى ساتىداعى بۋىن اۋرۋىن ەمدەۋگە 12 كۇن كەرەك.

مەن ەكپەنى كۇن ارالاتىپ، ارى كەتكەندە 6 رەت سالامىن. ونىڭ 3-ەۋى  تۇزدى ەرىتەدى، سۋىقتاۋدى، بۋىنداعى ءىسىنۋدى قايتارادى. وسىنىڭ وزىندە اياقتىڭ تۇنىمەن قاقساپ، مازانى الۋى باسىلادى. كەيىنگى ەكپە شەمىر­شەكتى قالپىنا كەل­ءتى­رەدى. ەڭ سوڭىندا سۇيەك بۋىندارى ءتۇيىس­كەن جەردەگى كەۋىپ كەتكەن سۇيىقتىقتىڭ قايتا تۇزىلۋىنە كومەك­تەسەتىن ءدارى ەگىلەدى. ناۋ­قاس «ۋكول» سالدىرىپ بولعان سوڭ ۇيىنە قايتا بەرەدى. تەك ودان كەيىن ءبىراز ۋاقىت سۋىق پەن تۇماۋدان ساقتانۋى، اۋىر كوتەرمەۋى كەرەك.

7-8 جىل بۇرىن رەسەيدە «نولترەكس» دەگەن ءدارى شىقتى. بۇل بۋىن ءۇشىن تەڭدەسى جوق ەم: اسەرى وپەراسيا جاساعانمەن بىردەي. ازىرگە الەمدە وعان تەڭ كەلەر ءدارى شىققان جوق. تىزە بۋىندارى اراسىنداعى شەمىرشەگى مۇلدە جاراماي، جۇرۋدەن كۇدەر ۇزگەن 3 ادامعا سونى ءوزىمنىڭ ءادىسىم بويىنشا سالدىم. ءوزىم دە كۇتپەگەن وتە كەرەمەت ناتيجەلەرگە قول جەتكىز­گە­ندە ناۋقاستان بۇرىن مەن جاس بالاشا شاتتاندىم.

– ومىرتقاارالىق جارىقتى دا وسىلاي ەمدەيسىز بە؟

– ءيا، ءبارىنىڭ ءتاسىلى ءبىر.

– اسقاربەك كەرىم ۇلى، وسى بۋىن اۋرۋلارىنىڭ سەبەبى نەدە؟

– مەنىڭ بۋىن اۋرۋلارىن ەمدەپ ءجۇر­گەنىمە وتىز جىلدان استى. بايقايتىنىم، تىزە اۋرۋىنىڭ 90%-ى تۇز جينالۋى­نان بولادى. ومىرتقاارالىق جارىق تا تۇز اسەرىنەن ەكى ومىرتقا ارا­سىنداعى شەمىرشەكتىڭ جەلىنۋىنەن تۋىندايدى. ول 70-80% جاعدايدا بۇيرەكتىڭ سوزىلمالى اۋرۋىنان باستاۋ الادى. ونى سوزىلمالى پيەلونەفريت دەيدى. وكشە­دەگى سۇيەل دە ارتىق تۇزدىڭ جيناقتالۋ­ىنان. نەگىزى ادام قانىنىڭ قۇرامى تە­ءڭىزدىڭ اششى سۋىنىڭ قۇرامىمەن بىردەي. ونى جاپون عالىمدارى دالەلدەگەن. ياع­ني قاندا ونسىز دا ادام اعزاسىنا قاجەت­ءتى تۇز مولشەرى بار. ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ازىعىمىزعا تاعى دا تۇز قوسىلادى. ونىڭ ارتىق مولشەرى بۇيرەك جانە تەر ارقىلى سىرتقا شىعىپ كەتۋى ءتيىس. بۇيرەك جۇمىسى بۇزىلعاندا تۇزدى تولىعىمەن سىرتقا شىعارا المايدى. ءسوي­ءتىپ تۇز بۋىندارعا جينالا باستايدى. نەگە بۋىندارعا؟ سەبەبى سۇيەك وزىنە كەرەكتى كالسيي، فوسفور سىندى ەلە­مەنت­تەردى بۋىندار اراسىنداعى شەمىر­شەك ارقىلى الادى. ارتىعى تاپ سول جەردە جينالاتىنىنىڭ سىرى وسىندا. ەتتى تۇزداعاندا ول كەۋىپ، قاتتى بولىپ قالادى ەمەس پە؟ سول سياقتى شەمىر­شەك تە قاتىپ، كەبەدى. سوسىن ول قوزعالعاندا سىقىرلاي باستايدى. بۇل بۋىننىڭ اۋرۋعا ۇشىراعانىنىڭ العاش­قى بەلگىسى.

شەمىرشەك اينالاسىنداعى تۇز مۇز سۇڭگىلەرى سياقتى بولادى. ادام وقىس قيمىلداعاندا، ۋقالاعاندا ول سىنىپ، مايدالانىپ، شەمىرشەك ۇستىنە جايىلادى. وسىلاي ءار قوزعالىستا شەمىرشەك جەلىنە بەرەدى. مۇنى ارتروز دەيدى. ال ارتريت ونداعى جۇمساق ءتىننىڭ قابىنۋى. ارتروز وسى ارتريتكە الىپ كەلەدى. بۇل اۋرۋلار شەمىرشەكتىڭ جاعدايىنا قاراي 4 ساتىعا بولىنەدى. 1ء-شى جانە 2ء-شى ساتىسى جەڭىلدەۋ، ونى 2-3 «ۋكولمەن» ەمدەۋگە بولادى. ال 3ء-شى ساتىدا شەمىرشەك جارتىسىنا دەيىن جەلىنىپ، ونداعى جۇيكە تالشىقتارى اشىلىپ كەتەدى. وسىدان باستاپ بۋىن تولىق اشىلماي، دۇرىس بۇگىلمەي قالادى. 4ء-شى ساتىدا شەمىرشەك تولىعىمەن ءمۇجىلىپ، جينالعان تۇز سۇيەكتەرگە جەتەدى. سوسىن سۇيەك قاقساپ اۋىرادى. اۋرۋ اسىرەسە تۇندە مازالايدى. مەديسينادا ونى وپەراسيا ارقىلى ەمدەيدى. مۇنى ەندوپروتەز دەيدى. ياعني بۋىندار ورتاسىنا تەمىر قويادى. ودان دا تولىق جاقسى بولىپ كەتكەندەردى كورگەنىم جوق. مەنىڭ جاڭا تاسىلگە بەت بۇرۋىما وسى جاي سەبەپ بولدى.

– ەڭبەكاقىڭىزدى بىلۋگە بولا ما؟

– ءبىر ۋكول 5 مىڭ تەڭگە. ءدارىنىڭ دە، ەڭبەگىمنىڭ دە اقىسى سونىڭ ىشىندە. سوسىن كەلۋشىلەردىڭ جاعدايىنا قاراي قان قىسىمى، بۇيرەك اۋرۋىنا قارسى دارى-دارمەك جازىپ بەرەمىن، ونى وزدەرى ۇيلەرىندە قابىلدايدى.

– ۋاقىت بولگەنىڭىزگە راحمەت.

سۇحباتتاسقان – ر. ساعات قىزى.