(ەسسە)

    كوكتەمنىڭ جانعا جايلى كۇندەرىنىڭ ءبىرى. ۇزىناعاشتا تۇراتىن  قارىنداسىمنىڭ ۇيىنە بارۋ ءۇشىن رايىمبەك داڭعىلى بويىنان تاكسي توسىپ تۇر ەدىم، ۇيتقىي كەلىپ ءبىر كولىك توقتاي قالدى. جۇرگىزۋشى جاس جىگىت ەكەن:

    - قايدا باراسىز -دەدى كۇلىمسىرەپ. مەن ءجونىمدى ايتىپ ەدىم، از-كەم ويلانىپ تۇردى دا، وتىرىڭىز، كەتتىك - دەپ ەسىگىن اشتى. ءبىز كەيدە بوگەلىپ، كەيدە تەمىر تۇلپاردىڭ باسىن ەركىن جىبەرىپ، جوقتى-باردى ءسوز ەتىپ كەلە جاتتىق. جۇرگىزۋشى جىگىت تاعى بىر-ەر جولاۋشى كەزدەسەر مە دەگەندەي  كولىكتىڭ قامشى سالار جاعىنا ءالسىن-الى قاراعىشتاپ كەلەدى. كەنەت قولىن كوتەرىپ، كولىك توسىپ تۇرعان قولىندا جول سومكەسى بار ورتا جاسار ەر ادامدى كورىپ، سونىڭ قاسىنا كەلىپ كولىگىن توقتاتتى.

    - سالەم جىگىتتەر، التىن ورداداعى جۇمىسشىلار تۇراتىن جەرگە دەيىن-دەدى. جۇرگىزۋشى باسىن يزەدى. جولاۋشى ارتقى قاتارعا جايعاستى.

    - جۇمىسشىلار تۇراتىن جەر دەگەنىڭىز - "قۇل بازارى" عوي، سولاي ما؟-دەدى جۇرگىزۋشى ماشينانىڭ الدىڭعى ايناسىنان ارتتا وتىرعان جولاۋشىعا سىعىرايا قاراپ. بۇل ءسوز جولاۋشىعا ۇنامادى بىلەم، جايدارى ءجۇزى لەزدە قاتۋلانىپ:

    -    باۋىرىم، ابايلاپ سويلە، ول جەردە ەشقانداي قۇل تۇرعان جوق، ەشكىمدە قۇل ساتىپ جاتقان جوق، اركىم ءوز ەڭبەگىن ۇسىنىپ، ءناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر. مىنا مەن دە سول جەردە ءبىراز جىلدان بەرى ىستەپ كەلەمىن-دەدى داۋىسى قاتقىل شىعىپ. اسىرەسە "ىستەپ"-دەگەن ءسوزدى ءبىر ءتۇرلى ەكپىنمەن، نىعىزداپ ايتتى. جولاۋشىسىن ابايسىزدا شامداندىرىپ العانىنا ىشتەي ىڭعايسىزدانعان جۇرگىزۋشى:

    - كەشىرىڭىز اعاسى، اۋىزعا ءۇيىر، جاتتاندى بولىپ قالعان ءسوز عوي، اڭداۋسىزدا اعات ايتىپ قالدىم - دەدى كىشىلىك تانىتىپ. جولاۋشىنىڭ قاباعى ءسال جازىلىپ:

    - وقاسى جوق، دەسەدە، ەسىڭدە بولسىن، ول جەردە تەك وزدەرىنىڭ ادال، قاراپايىم كۇشتەرىنە سۇيەنگەن، تابان ەت، ماڭداي تەرىمەن وتباسىن اسىراپ جۇرگەندەر تۇرادى. ول جەردە قىستىڭ ايازى مەن جازدىڭ اپتابىندا مەنى  كەلىپ كىم جۇمىسقا شاقىرار ەكەن دەپ، ەكى كوزى ءتورت بولىپ كىمنىڭ تۇرعىسى كەلەر دەيسىڭ؟ شاراسىزدىقتان، قارا قازان، سارى بالانىڭ قامى ءۇشىن جۇرەدى عوي. ول وسىلاردى ايتىپ از-كەم ءۇنسىز قالدى. كىم بىلەدى، ءسوز وسىمەن ءتامام بولار ما ەدى، ەگەر جۇرگىزۋشى جىگىت:

    - وندا نەگە "قۇل بازار"- دەپ اتالعان ەكەن-دەپ جولاۋشىدان سۇراماعاندا. قۇل بازار دەگەن ءسوز قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەتىن جولاۋشى ەندى سىرتقا قاراپ وتىرعان ءجۇزىن جۇرگىزۋشىگە بۇرىپ:

    -   قازاق ات قويۋدىڭ قاس شەبەرى عوي، كەيدە اتتى تىكەلەي ماعانادا، كەيدە استارلاپ، جانامالاپ، كەيدە ءاجۋالاپ، ال كەيدە كەكەتىپ تە قويادى ەمەس پە؟ مەنشە سول ءاجۋا مەن كەكەتۋدىڭ ورتاسىنان شىققان اتاۋ بولار شاماسى. اتى سولاي بولعانىمەن، ولار ازات ازاماتتار، باستىسى جاندارى ازات. ال ءوزىمىز كۇندە ەستىپ، كورىپ جۇرگەن - مەملەكەتتىڭ سەنىپ تاپسىرعان قىزمەتىن وزدەرىنىڭ قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن پايدالاناتىن، ەل قازىناسىن ۇرلايتىندار مەن تونايتىندار مىنە ناعىز قۇلدار سولار. ولار بايانسىز دۇنيە ءۇشىن نامىسى مەن ارىن، يمانى مەن ادامدىعىن قۇر ناپسىگە قۇل ەتىپ قويعاندار. ولار بۇل دۇنيەدە حالقى الدىندا، ول دۇنيەدە جاراتۋشى الدىندا قارا بەت بولاتىندار. ال ءبىز بۇل دۇنيەدە بەتىمىز جارىق، اللادان سۇيىكتى قۇلدارىنىڭ قاتارىنا قوسۋىن تىلەيمىز - دەدى ءسوزىن نىقتاپ. باعانادان بەرى ولاردىڭ سوزىنە قوسىلماي وتىر ەدىم، ەندى ءوزى قاراپايىم، كيىمى جۇپىنى وسى ءبىر ازاماتتىڭ مىردىڭ وعىنداي سوزدەرى ەرىكسىز وعان قاراتتى:

    - ءسىز دۇرىس ايتاسىز، ءۋاجىڭىز ورىندى. قاسيەتتى قۇراندا: "ءوزارا مال-مۇلىكتەرىڭدى كۇنالى جولمەن جەمەڭدەر" جانە  "ادام ءۇشىن ءوز ەڭبەكتەنگەنىنەن ارتىعى جوق" -دەگەن  ادام بالاسىن ارامنان تياتىن اياتتارمەن قاتار پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) -نىڭ «ەي، ادامدار! ءشۇباسىز اللاھ بارلىق نارسەدەن پاك. سول سەبەپتى ادال جانە تازادان باسقانى قابىلدامايدى" -دەگەن تەرەڭ ماعانالى حاديستەرى جەتەرلىك. الايدا، قۇدايدىڭ ءسوزىن قۇلاعىنا قىسپايتىن ناداندار ازات باسىن ءناپسىنىڭ ق ۇلى ەتىپ اداسۋ ۇستىندە. "شىن مانىندە ازابىم قارسى كەلۋشىلەرگە جولىعادى"-دەپ جاراتۋشىمىز ەسكەرتكەندەي  ولاردىڭ ول دۇنيەدە جازاسىن تارتارى انىق-دەدىم شىنايى نيەتىممەن.

    - "قۋلىقپەن كەلگەن مال، سۇمدىقپەن كەتەدى"-دەگەن حالىق دانالىعى دا بار -دەپ قوستادى جۇرگىزۋشى. ۇشەۋىمىزدىڭ وي-نيەتىمىز ءبىر ارنادا توعىسقان سوڭ جان-دۇنيەمىزدە جادىراپ سالا بەردى. كولىك ءىشىن دە ءبىر ءتۇرلى ۇيلەسىمدىلىك پەن تۇسىنىستىك ورناپ، دالانىڭ مامىراجاي كەلبەتى كولىك ىشىنە كوشىپ كىرگەندەي بولدى. الدىمىزدان التىن وردانىڭ اسپالى كوپىرىدە كورىندى.  كولىك كەپتەلىسى دە بارعان سايىن كۇشەيىپ كەلەدى. جاراسىمىن تاپقان اڭگىمەمىزدى جالعاستىرا تۇسەيىن ءارى كەپتەلىستە قاۋزاي وتىراتىن تاقىرىپ بولسىن دەپ ويىمدى ورتاعا سالدىم:

    - قۇدىرەتى كۇشتى جاراتۋشى يەمىز تىرشىلىك يەلەرىن جاراتقاندا ءۇش دەڭگەيگە ءبولىپتى، جوعارى دەڭگەيدە - پەرىشتەلەر، ورتادا - ادام بالاسى، ال تومەنگى دەڭگەيدە جانۋارلار جايعاسىپتى. پەرىشتەلەر ناپسىدەن ادا، تازا، كىرشىكسىز جاراتىلىس بولسا، ادام بالاسى - جەر بەتىنىڭ، وسى عالامنىڭ ارداقتىسى رەتىندە جارالدى. ونىڭ قالاۋىنا ەرىك، اقىل مەن سانا بەرىلدى. ەگەر كىم دە-كىم جاراتۋشى الدىنداعى، اتا-اناسى مەن ەل-جۇرتىنىڭ الدىنداعى مىندەتىن ادال ورىنداسا، ادام بالاسىنا پايدالى بولسا پەرىشتە دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ، ورىنى جانناتتان بولادى ەكەن. ال اقىلىن، ساناسىن دۇرىس باعىتقا جۇمساماسا، وزىنەن تومەنگى حايۋان دەڭگەيىنە تۇسەدى، ءسىز ايتىپ وتىرعان "جەمقورلار" - سول حايۋاني قاسيەتى باسىم پەندەلەر - دەدىم ءسوزىمدى بارىنشا تۇسىنىكتى ەتۋگە تىرىسىپ.

    - اڭگىمەڭىزگە راحمەت، مەن دە جەتتىم-دەپ جولاۋشى كولىكتەن ءتۇسىپ، بىزبەن جىلى قوشتاستى دا ءوز جونىنە بەتتەدى. التىن وردادان وتكەن سوڭ كەپتەلىس ازايىپ، كولىگىمىز ەركىن تىنىستاپ كەلەدى. ءار ەكەۋىمىز دە ءوز ويىمىزبەن بولىپ ءۇنسىز كەلەمىز. جۇرگىزۋشىنىڭ نە ويلاپ كەلە جاتقانى قايدام، ءوز باسىم الگى جىگىتتىڭ سوزىنەن ءالى ارىلا الماي كەلەمىن.  اراداعى ۇنسىزدىكتەن جالىقتىما جۇرگىزۋشى ەپتەپ راديو قابىلداعىشىن قوستى.  بيىك-بيىك مىنبەلەردەن سويلەپ ۇيرەنگەن بايلاۋى جوق كوپ شەشەننىڭ ءبىرىنىڭ ساڭقىلداعان داۋىسى ەستىلدى:

    - قازاقستان مينەرالدىق رەسۋرستارعا وتە باي. قازاقستان دۇنيە ءجۇزىنىڭ 186 ەلىنىڭ ىشىندە ۆولفرام، قورعاسىن جانە ءبارييدىڭ قورى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا، حروميت، كۇمىس جانە سينك بويىنشا ەكىنشى، مارگانەس جانە موليبدەن— ءۇشىنشى، مىس — ءتورتىنشى، ۋران — بەسىنشى، التىن — التىنشى، تەمىر كەنى — جەتىنشى، قالايى مەن نيكەل — سەگىزىنشى، كومىر مەن تابيعي گاز — توعىزىنشى، مۇناي بويىنشا ون  ءۇشىنشى ورىندا قازاقستان جەرىندە ءحروميتتىڭ الەمدىك قورىنىڭ ۇشتەن ءبىر، ۋران مەن مارگانەستىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى، تەمىر كەنىنىڭ وننان ءبىر بولىگى ورنالاسقان. ءسوز وسى اراعا كەلگەندە جۇرگىزۋشى ونىڭ لەپىرگەن، جىتىرمىلەتە، ەكپىندەتە سويلەگەن ءسوزىن ءتۇسىنىپ الدە تىڭداپ ۇلگىرە الامادى ما راديو قابىلداعىشىن سىرت ەتكىزىپ ءۇنىن  ءوشىردى.

    - ءۇھ، مىنانىڭ اش ىشەگى ءۇزىلىپ كەتپەسە ەكەن دەپ وتىر ەدىم، وشىرگەنىڭ دۇرىس بولدى - دەدىم مەندە ونىڭ ءىسىن قۇپ كورىپ. ول اششى ءبىر مىرس ەتتى دە:

    - بۇلاردا ۇزىلە قوياتىن اش ىشەك قالمادى-اۋ ءسىرا، ءبارى ماي ىشەككە ايلانىپ كەتكەنى قاشان -دەدى  ەزۋىنەن مىسقىلداي كۇلىپ. سودان ۇزىناعاشقا جەتكەنگە دەيىن ءتىس جارىپ ءۇن قاتىسبادىق.  ول ارەدەك كوكىرەكتەگى شەرىن شىعارعان جانداي اۋىر كۇرسىنىپ قويادى. ال مەنىڭ كوز الدىمنان جۇپىنى، جۇدەۋ ءجۇزدى، ءبىراق كوزى مەن سوزىندە وت بار جولاۋشى جىگىتتىڭ بەينەسى ەلەستەسە، قۇلاعىمنىڭ تۇبىنەن جاڭا عانا ەستىگەن ەسىرمە سوزدەر جاڭعىرىپ كەتپەي كەلەدى.

(سوڭى)

 

اباي اتىنداعى  قازاق ۇلتتىق پەدپگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى،

ەلتانۋ جانە تۋريزم كافەدراسىنىڭ دوسەنتى

قاستەر سارقىتقان