پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مۇحتار تىنىكەيەۆتىڭ قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى نيكولاي پوليەۆويدى ۇرىپ، بالاعاتتاعان ۆيدەوسى، سوڭعىسىنىڭ «ءسىز مەنى دەپۋتات ەتتىڭىز» دەگەن ءسوزى الەۋمەتتىك جەلىدە ءجيى تالقىلانعان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولدى.

تاياۋدا ينتەرنەتتە تاراعان داۋلى ۆيدەوعا قاتىستى باق-قا جاۋاپ بەرگەن مۇحتار تىنىكەيەۆ مۇنى «ەكى جىل بۇرىنعى قالجىڭ» دەسە، نيكولاي پوليەۆوي «بالا كەزدەن دوسى تىنىكەيەۆپەن ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى جەكە ماسەلە» دەپ ءتۇسىندىردى. كەيبىر جەرگىلىكتى ب ا ق «ۆيدەونىڭ بيىلعى جەلتوقساننىڭ ورتاسىندا ءتۇسىرىلۋى مۇمكىن» ەكەنىن جازدى.

ءبىراق پوليەۆويدىڭ ۆيدەودا «ءوزىن دەپۋتات ەتكەن ادامدى مويىنداۋى» ءبىر كەزدەرى باسقا ءبىر ساياساتكەردىڭ تىنىكەيەۆتى «پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىن 100 مىڭ دوللارعا ساتىپ الدى» دەپ ايىپتاعانىن كوپتىڭ جادىندا جاڭعىرتتى. سوت ايىپتاۋشىنى سول ءسوزى ءۇشىن تىنىكەيەۆكە 5 ميلليون تەڭگە مورالدىق وتەماقى تولەۋگە مىندەتتەگەن ەدى.

ۆيدەو ينتەرنەتتە جاريا بولعان جەلتوقساننىڭ 20-سىنان سوڭ ءبىر كۇن وتكەندە مۇحتار تىنىكەيەۆتىڭ «جۇرەگى سىر بەرىپ، اۋرۋحاناعا تۇسكەنى» ءمالىم بولدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى گلەب ششەگەلسكييدىڭ ايتۋىنشا، «دەنساۋلىعىن تەكسەرتۋ ءۇشىن گەرمانياعا بارۋعا دايىندالىپ جۇرگەن تىنەكەيەۆ، ءسويتىپ ۇشاق بيلەتىن قايتا وتكىزۋگە ءماجبۇر بولعان». سەنات دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ ءماجىلىستىڭ ەتيكا جونىندەگى كوميسسياسى بۇل ماسەلەنى ارنايى جيىنىندا تىنىكەيەۆتى قاتىستىرا وتىرىپ قارايتىنىن ايتقان.

باستاماشىل دەپۋتات

سوۆەت وداعى ىدىرار قارساڭدا قاراعاندى شاحتەرلارىنىڭ ەرەۋىلى كەزىندە بەلسەندى رەتىندە ەرەكشەلەنىپ، كوپ ۇزاماي قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتىنا اينالعان مۇحتار تىنىكەيەۆتى كەيبىر باسىلىمدار «ەڭ بەلسەندى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى» رەتىندە سيپاتتايدى.

باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارىندا ءوزىن «قاراپايىم حالىقتان شىققان دەپۋتات» وبرازىندا كورسەتەتىن مۇحتار تىنىكەيەۆ 2000 جىلداردىڭ باسىندا دەپۋتات قۇقىعىن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنان بولە-جارماۋ ءۇشىن زاڭدا كورسەتىلگەن «دەپۋتاتقا قول سۇقپاۋشىلىقتى» الىپ تاستاۋ جونىندە دە باستاما كوتەرگەن.

مۇحتار تىنىكەيەۆ 2008 جىلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا استانا قالاسىنىڭ اتاۋىن «نۇرسۇلتان» دەپ وزگەرتۋ جونىندە دەپۋتات ءسات توقپاقبايەۆتىڭ باستاماسىن قىزۋ قولداپ، قازاقستان پرەزيدەنتىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىن سالعان ءبىرىنشى پەتر پاتشاعا تەڭەگەن.

جول پوليسياسىنىڭ «زاڭسىز ارەكەتتەرى»، جۇرگىزۋشىلەرگە سالىناتىن ايىپپۇل مەن «سامۇرىق-قازىنا» كومپانياسى قىزمەتكەرلەرىنە جانە شەتەلدىك لەگيونەر سپورتشىلارعا تولەنەتىن جالاقىنىڭ تىم كوپتىگى جايلى پىكىرلەرى قاراپايىم حالىققا ۇنامدى كورىنگەن. الەۋمەتتىك جەلىنى بەلسەندى پايدالاناتىن ول تانىمال بوكسشى گەنناديي گولوۆكينمەن تۇسكەن فوتولارىن ءجيى جاريالايدى، ءبىراق 2016 جىلدىڭ جازىندا اقتوبەدە بولعان ەكسترەميستەر شابۋىلىنان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءبىرى «ۆكونتاكتەنى» قازاقستاندا قولدانۋعا تىيىم سالۋدى ۇسىنعان.

ول «ۇكىمەت ورنىنان كەتسىن» دەپ مالىمدەگەن سيرەك دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى. ءبىراق بۇل مالىمدەمەسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ساياساتىنا قارسى ەمەستىگىن ىزىنشە ءتۇسىندىرىپ تە ۇلگەرگەن. مۇحتار تىنىكەيەۆ 2008 جىلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا استانا قالاسىنىڭ اتاۋىن «نۇرسۇلتان» دەپ وزگەرتۋ جونىندە دەپۋتات ءسات توقپاقبايەۆتىڭ باستاماسىن قىزۋ قولداپ، قازاقستان پرەزيدەنتىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىن سالعان ءبىرىنشى پەتر پاتشاعا تەڭەگەن.

«اق جولمەن» ارازداسۋ

ساياسي ساراپشىلار مۇقتار تىنىكەيەۆ پارلامەنتتە ۇزاق وتىرىپ، «كىلەم استىنداعى ويىندارىنا قاتىساتىن دەپۋتاتقا» اينالدى دەپ سۋرەتتەيدى. 1990 جىلداردىڭ باسىندا، پارلامەنتتىڭ وكىلەتى كۇشتى كەزدە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇكىمەت مۇشەلىگىنە ۇسىنعان كەيبىر تۇلعالاردى بەكىتتىرمەۋگە ءبىر توپ دەپۋتاتتارمەن بىرگە قول جەتكىزە الاتىنداي مۇمكىندىگى بولدى دەپ سانايدى.

مۇحتار تىنىكەيەۆ قازاقستاننىڭ ساياسي ساحناسىندا 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە وپپوزيسيالىق «اق جول» پارتياسىنىڭ تەڭ ءتوراسى بولات ابىليەۆپەن سوتتاسىپ كوزگە ءتۇستى. وزىمەن ءبىر ۋچاسكەدەن سايلاۋعا تۇسپەك بولعان بولات ابىليەۆتىڭ باسپا ءسوز بەتىندە «مۇحتار تىنىكەيەۆ دەپۋتات مانداتىن الدىڭعى سايلاۋدا 100 مىڭ دوللارعا ساتىپ الدى» دەگەن ءسوزى ۇزاققا سوزىلعان داۋعا سەبەپكەر بولعان ەدى.

وپپوزيسيالىق كۇشتەر بۇل داۋدى بيلىك سايلاۋ قارساڭىندا ادەيى ۋشىقتىردى دەسە، مۇحتار تىنىكەيەۆ «جالعان اقپارات تاراتقان بولات ابىليەۆكە كەشىرىم سۇراۋعا ءبىر اي مەرزىم بەرگەنىن، ساياساتتىڭ ەش قاتىسى جوقتىعىن» ايتقان. «تەك ءوزىن عانا ەمەس، قاراعاندى وبلىسىنداعى 145 مىڭعا جۋىق سايلاۋشىسىنا دا جالعان اقپارات تاراتىپ، كىر كەلتىرىپ وتىر» دەگەن ول ار-وجدان زالالىن 10 ميلليون دوللارعا باعالاپ سوتقا جۇگىنگەن. مۇحتار تىنىكەيەۆتىڭ تالاپ-ارىزى بويىنشا بولات ابىليەۆتىڭ ۇستىنەن ەكى ءىس قوزعالدى. ابىليەۆكە 5 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ، ءبىر جارىم جىل باس بوستاندىعىنان شارتتى تۇردە ايىرۋ جازاسى كەسىلدى.

مۇحتار تىنىكەيەۆ پەن بولات ابىليەۆتىڭ سوتى ساياسي وزگەرىستەر تۇسىندا ماڭىزدى سانالعانى سول كەزدەگى اقپارات ءمينيسترى، «اق جول» پارتياسىنىڭ مۇشەسى التىنبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ «اق جول» پارتياسىنا توسقاۋىل رەتىندە باعالاعانىنان دا بايقالدى. ول «بولات ابىليەۆتىڭ جالعان اقپاراتىن» جاريالاعانى ءۇشىن سوتقا تارتىلعان بىرنەشە ءباسپاسوزدى قورعاي جازعان حاتىندا «مۇحتار تىنىكەيەۆتىڭ جاريا ساياساتكەر رەتىندە كەي پىكىرلەرگە ءتوزىمدى بولۋى ءتيىس» ەكەنىن ايتقان ەدى.

2006 جىلدىڭ باسىندا التىنبەك سارسەنباي ۇلى قاستاندىقپەن ولتىرىلگەن سوڭ ءماجىلىستىڭ سول كەزدەگى دەپۋتاتى امالبەك تشان ساياساتكەردىڭ ولىمىنە قاتىستى پارلامەنتتە جابىق تىڭداۋ وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعاندا قارسى بولعانداردىڭ ءبىرى مۇحتار تىنىكەيەۆ ەدى. كەي دەپۋتاتار «حالىقتى ودان سايىن دۇرلىكتىرمەيىك» دەسە، مۇحتار تىنىكەيەۆ ارىپتەستەرىنە «وسىدان ءبىر جىل بۇرىن شاحتينسكىدە 35 شاحتەر وپات بولعان كەزدە نەگە وسىلاي كوتەرىلمەدىك؟ نەگە پارلامەنتتىك تىڭداۋ وتكىزبەدىك؟» دەگەن ەدى.

الايدا ارادا ەكى جىل وتكەندە، 2008 جىلى قاڭتار ايىندا قاراعاندى وبلىسىنداعى «اباي» شاحتاسىندا جارىلىس بولىپ، 30 شاحتەر قازا بولعاندا دەپۋتات مۇحتار تىنىكەيەۆ ماجىلىستە ماسەلە كوتەرمەي، ونىسىن باق-قا «كوميسسيا جۇمىس ىستەپ جاتىر» دەپ قانا تۇسىندىرگەن.

«پارتيانىڭ سولداتى»

ازاتتىق ءتىلشىسى نيكولاي پوليەۆويدىڭ شۋلى ۆيدەودا مۇحتار تىنىكەيەۆكە قاراتا «مەنى دەپۋتات ەتتىڭىز» دەگەن سوزىنە وراي «دەپۋتاتتىق قىزمەتكە قول جەتكىزۋ جولدارى» تۋرالى بىرنەشە ساراپشىدان سۇراستىرىپ كورگەن ەدى.

قاراعاندىلىق قوعام بەلسەندىسى، 2004 جىلى مۇحتار تىنىكەيەۆ پەن بولات ابىليەۆتىڭ سوتىنا كۋاگەر رەتىندە قاتىسقان ايتقوجا فازىل «دەپۋتات بولۋ ءۇشىن جوعارىدان تىرەك كەرەك ەكەنى ءقازىر ەشكىمگە قۇپيا ەمەستىگىن» ايتادى.

- وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى وبلىس اكىمدىگىنىڭ، ال پارلامەنت دەپۋتاتتارى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تىزىمىمەن وتەدى. مۇنداي «پوليەۆويلار» مەن «تىنىكەيەۆتەر» وتە كوپ، - دەيدى ول.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى سەرىكباي الىبايەۆ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىن ۇزاق جىلدار باسقارعان زاعيپا بالييەۆا 1999 جىلعى ءماجىلىس سايلاۋىنان كەيىن دەپۋتاتتارعا «قالاي كەلگەندەرىڭدى ۇمىتپاڭدار!» دەپ ەسكەرتكەنىن ەسكە الادى.

- ول كەزدە پارلامەنتكە بيلىك كەدەرگىسىنە قاراماستان ون شاقتى دەپۋتات بولسا دا، حالىق تاڭداۋىمەن وتەتىن. ال ءقازىر ءماسليحاتتارعا دا، ماجىلىسكە دە كەزدەيسوق ادام دەپۋتات بولا المايدى، - دەيدى ول.

ال ءماجىلىستىڭ قازىرگى دەپۋتاتى ۆلاديسلاۆ كوساريەۆ قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى نيكولاي پوليەۆويدىڭ «مەنى دەپۋتات ەتتىڭىز» دەگەن ءسوزىن «تۋرا ماعىنادا تۇسىنبەۋ كەرەك» دەپ سانايدى.

- تىنەكەيەۆ تاجىريبەلى دەپۋتات بولعاندىقتان ساياسي مەكتەپتەن وتكىزىپ، جۇمىستى قالاي ىستەۋدى كورسەتىپ، شىنىقتىرا الاتىنداي جاعدايى بار، -دەيدى ول.

ۆلاديسلاۆ كوساريەۆ ارىپتەسى مۇحتار تىنىكەيەۆتى «ءپرينسيپشىل، ەڭبەكقور جانە ار-وجدانىن بيىك قوياتىن ادام» دەپ سيپاتتايدى. ازاتتىق ءتىلشىسى بارىنشا حابارلاسۋعا تىرىسسا دا، دەپۋتات تىنىكەيەۆتەن كوممەنتاريي الۋ مۇمكىن بولمادى.

كەزىندە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سولداتىمىن» دەپ مالىمدەگەن مۇحتار تىنىكەيەۆ قازاقستان پارلامەنتىندە شيرەك عاسىرعا جۋىق دەپۋتات قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.

اۆتور: اسىلحان ماماش ۇلى

دەرەك كوز: azattyq.org