كوپتەگەن افريكالىق ەلدەر ەجەلدەن كەلە جاتقان داستۇرلەردى ءالى كۇنگە دەيىن ۇستانادى. ادام ءولتىرۋ افريكالىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ ءبىر بولشەگى. ەڭ قورقىنىشتىسى تاۋىپتەر مەن باقسىلاردىڭ قۇربانى كوبىنە بالالار بولادى. بيلىك مۇنىمەن بارىنشا كۇرەسسە دە ناتيجە شىعار ەمەس.

البينوستاردى اڭدۋ  

البينوستاردىڭ (اعزاداعى پيگمەنتتەر جۇيەسىنىڭ اۋرۋى) افريكادا ءجۇرۋى ءقاۋىپتى. سەبەبى ورتالىق افريكادا البينوستاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىن جامان ىرىمعا بالايدى. ءبىراق قارا ناسىلدىلەردىڭ تۇسىنىگىندە سيقىر ارقىلى ولاردىڭ اعزالارىنان تۇمار دايىنداۋعا بولادى. جىنىس مۇشەسىنەن جاسالعان تۇمارلار ەرەكشە سۇرانىسقا يە. ولار كەنيا، كونگو جانە تانزانيادا وتە جاقسى وتەدى. وعان ءسپيد-تىڭ كەڭ ەتەك جايىلۋى سەبەپ. كەپتىرىلگەن سىرتقى جىنىس اعزالارىنان جاسالعان تۇمار ادامدى قاتەرلى اۋرۋدان قۇتقارادى دەگەن تۇسىنىك بار.

البينوستاردىڭ اعزاسىمەن ساۋدالاپ جۇرگەن ادامدار ۇزاق ۋاقىت بويى جازالانبادى. ولاردىڭ قۇرباندارىن حابار وشارسىز كەتتى دەپ قانا حابارلاعان. اتالمىش قىلمىسقا قاتىستى ۇكىم العاش رەت 2009  جىلى تانزانيادا شىعارىلدى. قىلمىسكەرلەردى ءولىم جازاسىنا كەسكەن.  وسىدان كەيىن ولار ءوز قۇرباندارىن ولتىرمەي قولدارىن شاۋىپ الۋدى شىعارعان. ولار قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ قولىنا تۇسسە دە دەنەگە جاراقات سالدى دەگەن ايىپپەن 5 تەن 8 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايرىلادى. وتكەن جىلى تانزانيادا 6 جاسار بالانىڭ قولىن كەسىپ العان. شابۋىل جاساعانداردىڭ قاتارىندا بالانىڭ اكەسى دە بار.

البينوس بالالارعا ارناپ ارنايى كۇزەت ينتەرناتتارىن سالىپ جاتىر. الايدا، ازىرشە ناتيجەسىز. سەبەبى كۇزەتشىلەر كەيدە قىلمىسكەرلەردەن پارا الىپ، بالالاردى ۇرلاۋ ءۇشىن مەكەمە شەكاراسىنا كىرۋگە جاعداي جاساعان.  

قارعىس اتقان كوت د’يۆۋار بالالارى

جەرگىلىكتى حالىق، اناسى بوسانىپ جاتقاندا ۋاقىتتا قايتىس بولىپ كەتسە ونىڭ بالاسىن «قارعىس اتقان» دەپ ەسەپتەيدى. ول اينالاداعىلارعا جاماندىق اكەلەدى دەپ سەنەدى ەكەن. ونداي بالالاردان دەرەۋ قۇتىلۋعا اسىعادى. بۇل مۇگەدەك بالالارعا دا قاتىستى. فيزيكالىق كەمشىلىك بىرنەشە جىلدان كەيىن ءبىلىنۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا بەيكۇنا بالا ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى.

كوبىندە ولاردى سۋعا باتىرىپ جىبەرەدى نەمەسە ۋلايدى ەكەن. ەشكىم ەشقاشان  ولاردىڭ ادام قولىنان ولتىرىلگەنىن ايتپايدى. سەبەبى جەرگىلىكتى حالىق «بالالار تۋعان اتا-اناسىنا  ورالدى» دەپ تۇسىنەدى.  

بيلىك قاتىگەزدىكپەن بارىنشا كۇرەسىپ جاتىر. الايدا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەشكىمدى توقتاتىپ وتىرعان جوق. ال قايىرىمدىلىق قورلارى قوعام تەرىس اينالعان بالالاردى تەك 15 جاسىنا دەيىن ۇستاي الادى. ودان كەيىن بالانى قايتا وتباسىنا قايتارۋعا ءماجبۇر. ال جەرگىلىكتى حالىق مىندەتتى تۇردە بىرنەشە جىل بۇرىن ويعا العان ءىسىن جۇزەگە اسىرادى.

ءبىر سىڭارى ءولۋى كەرەك

ماداگاسكار تايپالارىندا ەگىز بالا تۋىلسا بارلىق تۇقىمى قۇريدى دەگەن تۇسىنىك بار. ەگىز قىز تۋىلسا اۆتوماتتى تۇردە ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى. اناسىندا ولتىرەدى. سەبەبى ول بۇكىل ۇرپاققا ءقاۋىپ ءتوندىردى دەپ تۇسىنەدى. ءقازىر باقسىلار جازا ءتۇرىن جۇمسارتتى. ەندى ەگىزدەردىڭ ءبىر سىڭارىن ءتىرى قالدىراتىن بولدى.

نيگەريادا جاعداي كۇردەلىرەك. ەگەر ەگىزدەر ۋاقىت وتە كەلە بىر-بىرىنە ۇقساماي كەتەتىن بولسا، بىرەۋىن ءولتىرۋ كەرەك ەدەگەن تۇسىنىك ورناعان. سوندىقتان اتا-انالار ەگىزدەردى بىردەي كيىندىرىپ، شاش ۇلگىسىن دە بىردەي جاساعان. ەگىزدەردىڭ جاندارى ءبىر دەپ ەسەپتەلگەن. ەگەر ولاردىڭ ءبىرى قايتىس بولسا، ەكىنشى سىڭارى مولاعا سارى گۇل قويىپ، «مەن ساعان سارى گۇل بەرەمىن، سەن ماعان جارىق سىيلا» دەيدى ەكەن. بۇل ونى ولىمنەن قۇتقارۋ ءۇشىن ايتىلادى.

سيقىرشى بالالار

نيگەريادا زاڭ تۇرىندە سيقىر جاساۋعا تىيىم سالىنعان. ماگيا جاساعانداردى كوپ جىلعا تۇرمەگە توعىتادى. ءبىراق سيقىرشىلارمەن كۇرەس شەكتەن شىعىپ جاتادى. ماسەلەن كوزى ءتيدى نەمەسە سيقىر جاسادى دەپ ەرەسەكتەردى عانا ەمەس، بالالاردى دا ايىپتاعان. بىرنەشە جىل بۇرىن ەۋروپالىق ەرىكتىلەر ەكى جاسار بالانى اشتىقتان ساقتاپ قالدى. ونى سيقىرشى دەپ ايىپتاپ، ۇيىنەن قۋىپ جىبەرگەن. بالا تۋىستارىنا قانداي زيان كەلتىرگەنى جۇمباق بولىپ قالدى. ۇيىنەن قۋىلعان بالالاردىڭ ءبىرى ءوز وقيعاسىن ايتىپ بەردى. «مەنىڭ اتا-انام قايتىس بولدى. اتام اۋىرىپ قالدى. اپكەم وسىنىڭ بارلىعىنا مەنى كىنالاپ، مىستان دەپ اتاپ ۇيىنەن قۋىپ جىبەردى» دەيدى كينشاسىدان كەلگەن ناومي. مۇناي جاعدايلار وتە كوپ كەزدەسەدى.

باقىت ءۇشىن ادامدى قۇرباندىققا شالۋ 

2013 جىلدىڭ كوكتەمىندە Humane Africa ۇيىمى «ۋگانداداعى بالالاردىڭ ءولىمى جايىنداعى» باياندامادا ادام شوشىرلىق دايەكتەر كەلتىردى. سوعان سايكەس ەلدە ۇنەمى بالالاردى قۇرباندىققا شالاتىنى ايتىلدى. اپتاسىنا از دەگەندە ءبىر بالا ولتىرىلەدى ەكەن. بۇل كاسىپكە اينالعانداي. بالالاردى قۇرباندىققا شالۋ جەتىستىككە جەتكىزەدى دەپ تۇسىنگەن. سونىمەن قاتار وسىلايشا رۋحتاردىڭ قولداۋىنا يە بولامىن دەپ ويلاعان. بىرنەشە جىل بۇرىن ۋگاندا استاناسى كامپالادا بالانى تاپسىرىسپەن ولتىرتكەن قالتالى كاسىپكەر ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايرىلدى. بالانىڭ دەنەسىن جەتىستىك الىپ كەلەدى دەگەن تۇسىنىكپەن قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان ايماققا كومگەن.

بۇل ءبىر عانا جاعداي. ستاتيستيكا جىل سايىن اتالمىش قىلمىس ءوسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. قىلمىستىڭ بۇل تۇرىمەن كۇرەسەتىن ارنايى پوليسيا جاساقتالعان.  ءبىراق ءراسىم تۋرالى ەشكىم ءتىس جارمايدى. پوليسيا قىزمەتكەرلەرى دە باقسىلاردان قورقادى ەكەن. سونىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر قارجىعا ولار قىلمىستى «بايقاماي» قالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

2008 جىلعى زەرتتەۋگە ساي، ۋگاندا سۇمدىق سالتتارى بار جاعىز ەل ەمەس. ولار وار جانە موزامبيكتە دە بار. كوبىنە 3 تەن 18 جاس ارالىعىنداعى بالالار قۇربان بولادى. كەيدە ەكى قابات ايەلدەردى ءولتىرىپ، ىشىندەگى بالانى الادى ەكەن.

افريكالىق سيقىرشىلار كوپ جاعداي دا وزدەرى دە قۇربانعا اينالادى. 2014 جىلى تانزانيانىڭ ءبىر اۋىلىندا 7 ادام ولتىرىلگەن. جەرگىلىكتى حالىق ولاردى سيقىر  جاسادى دەپ كۇدىكتەنگەن. جىل سايىن 500 باقسى كوز جۇمادى. ءبىراق ولاردىڭ ورنىنا جاڭا سيقىرشى كەلىپ، ءىستى ارى قاراي جالعاستىرادى.

دەرەك كوز: lenta.ru