qamshy.kzء-تىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىنا سەرىك سامارقانوۆتىڭ اتىنان حات كەلىپ ءتۇستى. ماقالانى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
ادايدىڭ ۇلى سەرىكبول قوندىباي مارقۇمنىڭ ارعىقازاق ميفولوگياسى اتتى عىلىمدى ەنگىزىپ كەتكەنى بەلگىلى. مىنە، وسى عىلىمنىڭ نەگىزىندە قازاقتىڭ ناقتى تاريحىن تانۋعا بولادى. سەركىبولدىڭ جازىپ كەتكەن «ارعىقازاق ميفولوگياسى» كىتابىنەن ءدارىس الىپ، تاريحشى رەتىندە، شەجىرەشىنىڭ بالاسى، نەمەرەسى، شوبەرەسى رەتىندە «قازاقتاردىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتتى كىتاپتى جازۋ ۇستىندەمىن. العاشقىدا ۇسىنىس جەتىسۋ تورەلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى، قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى، «شىڭعىس حان» وردەنىنىڭ يەگەرى مۇحتارحان اباعاننان تۇسكەن ەدى. ياعني، شىڭعىس حاننىڭ تۇرىك ەكەنىن دالەلدەۋ كەرەك بولدى. الايدا، زەرتتەۋ بارىسىندا تۇرىكتىڭ بولەك، قازاقتىڭ بولەك ماسسيۆتەر ەكەنى ايقىندالدى. سوندىقتان تۇرىكشىل تورەلەر مەنىڭ ايتقاندارىممەن كەلىسپەدى. بالكىم، ولارعا بابالارىنىڭ ءتۇبىنىڭ «ءتيتۋلدى رۋلاردان» -ۇيسىننەن، دۋلاتتان بولعانى كەرەك شىعار؟ ويتكەنى، ق.بايباتشانىڭ جازعان «قازاقستاننىڭ انتروپوگەندىك تاريحى» اتتى كىتابىندە تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى ەكەنى ايتىلدى. تۇرىك اتاسى دەگەن اشينانىڭ دۋلات ەكەنى ايتىلادى. شىڭعىس حان اداي حالقىنىڭ ۇلى بولعان سوڭ، اقتاۋداعى جولداستارىم بۇل كىتاپتى ادايلاردىڭ قارجىلانعاندارىنىڭ دۇرىس بولاتىنىن ايتقان ەدى. انىعىندا، بۇل كىتاپ جالعىز شىڭعىس حاننىڭ تاريحىنا قاتىستى ەمەس، جالپى قازاقتىڭ تاريحىنا قاتىستى. ويتكەنى، شىڭعىس حاننىڭ تاريحىن قازاقسىز، قازاقتىڭ تاريحىن شىڭعىس حانسىز ايتۋ مۇمكىن ەمەس. اداي اعايىندار قالاماقى مەن باسپالىق قارجىعا كەلىسىم بەرگەن ەدى، الاي دا، ولاردىڭ قارجىگەردى تابۋى ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى. كىتاپتى لايىقتى تۇردە جازىپ شىعۋ ءۇشىن ماڭعولياعا بارىپ قاراقورىمدى كورىپ، ماعول حالقىنىڭ قۇرامىنداعى باياتتاردىڭ شەجىرەسىمەن تانىسۋ كەرەك ەدى. بۇلاردىڭ، ماعولداردىڭ اراسىندا قالىپ قالعان باي ۇلى ادايلار ەكەندەرى تالاي جەردە ايتىلعان. باياتتار ماعول تىلىندە سويلەسە دە، ديالەكتەرىندە قىپشاق ءتىلىنىڭ ەلەمەنتتەرىن ساقتاپ قالعاندار. جانە دە، ماعولداعى ناقتى باياتتىڭ تۇقىمىنىڭ دنك بەلگىسىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ماعول گەنەتيكتەرى 30% ماعول حالقىنىڭ دنك بەلگىسىنىڭ قازاقتاعى ءالىم ۇلى مەن باي ۇلىنىڭ 18 تايپاسىنىڭ ادامدارىنىڭ دنك بەلگىسىمەن سايكەس ەكەنىن ايتىپ وتىر. الاي دا، بۇل 30 پايىزدىڭ اتا-تەگىنىڭ كىمدەر ەكەنىن جاسىرىپ وتىر. شىڭعىس حاننىڭ حالحا-ماعول بولماي شىعاتىنىنان قورقىپ وتىر. وسىنى انىقتاۋ ءۇشىن شەجىرەشىنىڭ ايتقانى بويىنشا دنك ساراپتامىسىن جۇرگىزۋ كەرەك. ياعني، شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى سوڭعى نۇكتەنى بىزدەر گەنەالوگيالىق (شەجىرەلىك) جانە گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە عانا قويا الامىز. وسى ءىستىڭ ءبارى دە قارجىنى تالاپ ەتەدى. ماڭعىستاۋدىڭ قالتالى، پاتريوت ازاماتتارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزسەك پە دەيمىن. تومەندە بولاشاق كىتاپتان قۇلاققاعىس رەتىندە قىسقاشا مازمۇن جىبەردىم.
سەركىبول قوندىبايدىڭ ەڭبەگىندە ايتىلاعانداردى قازىرگى تاڭداعى عالىمداردىڭ وزدەرىنىڭ ۇعا المايتىنىن ونىڭ جاقتاستارى ايتقان ەدى. ماسەلەن، وسى سەرىكبولدىڭ قولجازباسىمەن تانىسىپ يمانعالي تاسماعامبەتكە جەتكىزگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ ءوزى سەرىكبولدى ۇقپاعان. سوندىقتان دا، ءوزىنىڭ جازعان ماعولدار جونىندەگى كىتابىندە مىعۇلداردىڭ ءتۇبىن ازاۋ تەڭىزى جاعىنان تارتقاندا، ول جاقتا قاسيەتتى جەر ۇيىعى، اڭىزداعى ەرگەنە قوڭنىڭ بار-جوعىن بىلمەگەن. مىڭعۇلدىڭ ءتۇبىن ەرگەنە قوڭدى تاپپاي ايتۋ بوس اڭگىمە. مەن بولسام، سەرىكبولدىڭ ەڭبەگىمەن تانىسقاننان كەيىن، كۇللى تۇرىك الەمى، كۇللى ماعول الەمى عاسىرلار بويى ىزدەگەن، اسان قايعىنىڭ ءوزى التى اتانعا جۇك ارتىپ، التى جىل ەل كەزىپ، جەر كەزىپ ءجۇرىپ تابا الماعان ەرەگەن قوڭدى تاپتىم. سوندىقتان دا عالامتوردا جارىق كورگەن ءبىر ماقالامدا، سەرىكبول بولماسا، مەن بۇل جاڭالىقتى اشا الماسىمدى ايتقان ەدىم. ەرگەنە قوڭ تابىلعاننان كەيىن، قازاق عالىمدارىن ەرەن ەڭبەك كۇتىپ تۇر. ول ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى – قازاقتىڭ ناقتى تەگىن كۇللى الەمگە پاش ەتۋ بولماق. ەڭ جوعارعى ناسىلدىك، ارييلىك تەگىن.
قايرات زارىپحان. شەجىرەتانۋشى. «ءبورى نايمان»، پلەميا ۆولكوۆ» اتى شەجىرە-كىتاپتاردىڭ اۆتورى. پۋبليسيست. «ۇلت اقپارات» جانە دە «اباي اقپارات» پورتالدارىندا جارىق كورگەن 15 شاقتى ماقالانىڭ اۆتورى. ءوز ەلىندە شەجىرەشى، الەۋمەتتىك جۇيە كەڭىستىگىندە شىڭعىستانۋشى رەتىندە تانىمال. قازاقتىڭ حاس باتىرى كوكجال باراقتىڭ قارا شاڭىراعىنداعى توتە ۇرپاعى.
شىڭعىس حان تۋدى ارقاردان
دالا اۋىز تاريحى بار حالىق بولعاندىعىمىزدان بىزدەردىڭ ءتۇپ-تامىرىمىزدى شەجىرە دەرەكتەرى عانا ناقتى ايتا الادى. الاي دا، شەجىرەنىنىڭ جاسىرىن ماعىنالارىن تۇسىنە ءبىلۋ ۇلكەن تاجىربيەنى تالاپ ەتەدى. شەجىرەنىڭ سىرلارىن كورە الاتىن كوز، سەزە الاتىن جۇرەك كەرەك. بىزدەردىڭ تاريحىمىز تاڭبالى تاستاردا، شەجىرە اڭىزدارىندا، ءاڭىز-افسانالاردا، ءتىپتى، ەرتەگىلەردە سايراپ جاتىر. وسىنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بىزدەر قازاقتاعى جاڭا ءىلىم – ارعىقازاق ميفولوگياسىن جەتە زەرتتەۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا قازاقتىڭ شىعۋ تەگىن شەجىرە دەرەكتەرىنەن قاراستارايىق. شەجىرەدە الاش پەن ناۋرىزدىڭ اعايىندار بولعانى، ناۋرىز ەرتە قايتىس بولىپ، كوز جۇمارىندا: «جىل سايىن مەنى ەسكە الۋ ءۇشىن جىلقى سويىپ اس بەرەرسىڭ» دەپ كەتكەنى جونىندە ايتىلادى. ارتىنان ۇرپاق قالماعان ەكەن-مىس. ناۋرىز دەگەنىمىزدىڭ پارسىشا «جاڭا كۇن» ەكەنى بەلگىلى. سوندا، پارسى تىلىندەگى اتاۋ قازاقتىڭ اراسىندا قايدان ءجۇر؟ دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جانە دە، ول نەگە الاشقا، ياعني قازاققا اعايىن بولادى؟ الاش دەگەن كىم؟ مىنە، ارعىقازاق ميفولوگياسى دەگەنىمىز وسى سۇراقتاردىڭ بارىنە جاۋاپ بەرە الادى. ال ەندى، ارعىقازاق دەگەنىمىز ەڭ جوعارعى ءناسىل - ارييلەر بولادى. قازاق عالىمى پروفەسسور ەرەنعايىپ وماروۆ پەن گەنەتيك عالىمى جاقسىلىق ءسابيتوۆتار ميفولوگيا مەن قازبا جۇمىستارىنىڭ نەگىزىندە قازاقتاردىڭ بابالارىنىڭ ارييلەر ەكەندەرىن دالەلدەپ بەرگەن ەدى. قازاقتىڭ ارىس دەگەنى – ارييلىك (اريەس) دەگەن ماعىنادا ايتىلعان. سوندىقتان دا قازاق شەجىرەسى ءۇش ءجۇزدى – اقارىس، جانارىس، بەكارىستاردان تاراتادى. ارييلەردىڭ قاسيەتتى كىتابى «اۆەستادان» بىزدەر قازاقتاردى كورە الامىز. وتكەن ءداۋىردىڭ 10-8 عاسىرلارىندا ون ەكى مىڭ سيىردىڭ تەرىسىنە التىنمەن جازىلعان بۇل كىتاپتا، ارييلەردىڭ كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن حاوما ىشىمدىگىن دايىنداپ ىشەتىندەرى جونىندە ايتىلادى. وسى حاوما ءسوزىنىڭ بۇگىنگى قازاقتىڭ قىمىز سوزىمەن ۇندەس ەكەنى ايدان انىق. حووما-حوومىز. تاريحي دەرەكتەردەگى ساكي-حاوماۆارگي دەگەندەرىمىزدىڭ قىمىز ونىدەرتىن ساقتار ەكەندەرىن تۇسىنۋگە بولادى. ال ەندى ساقتاردىڭ ارييلەرمەن بايلانىسىنىڭ بار ەكەنى عىلىمدا ەشبىر داۋ تۋعىزبايدى. ساق دەگەنىمىز پارسى تىلىنەن كەلگەن – ساعى، ياعني يت دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني، ساق دەگەنىمىز «يت ەلى» دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇر. سوندىقتان دا قازاقتار يتكە قاتىستى ساق، ساققۇلاق دەگەن سوزدەردى قولدانادى. ال ەندى يت بولسا، ەجەلگى ارييلەردىڭ اۋليەگە تەڭەلگەن جانۋارى بولادى. سوندىقتان، ارييلەر جونىندەگى اڭگىمەمىزدى، بابالارىمىز جەتى قازىنانىڭ بىرىنە ساناعان يت جانۋارىنان باستالىق.
وڭتۇستىك قازاقستانداعى ارپاوزەن ماڭىنداعى تاڭبالى تاستاردا، ارييلەردىڭ زامانىندا سالىنعان سۋرەتتەن بىزدەر ارييلەردىڭ قوساياق اربالارىنىڭ قاسىندا تازى يت پەن توبەتتەردىڭ جۇگىرىپ كەلە جاتقاندارىن كورەمىز. ەڭ العاشقى قوساياق اربالار ارييلەردە بولعان، جانە دە بۇل اربالار – سوعىس اربالارى بولعان. ارييلەردىڭ قوساياق ارباعا مىنگەن زاماندارى تاريحتا «قاھارماندىق زامان» (گەرويچەسكيي ۆەك) دەپ اتالادى. ياعني، قوساياقتى اربا يت جانۋارى سياقتى ارييلەردىڭ ەندى ءبىر بەلگىسى بولادى. ال ەندى، تازى ءيتتى يراندار، ياعني ورتا ازياداعى ارييلەر جونىندە جازعان فەردوۋسي سول قالپىندا – تازى دەپ اتايدى. اۆەستادا بولسا، تازى ءيتىن «دۋجاكا» دەپ اتاعان. مىنە، عاسىرلار بويىندا وسى دۋجاكا اتاۋى –دۋجا، دوجى، داجى، تازى بولىپ رەكونسترۋكسياعا تۇسكەن، ارييلەردىڭ قاسيەتتى جانۋارىن بىلدىرەتىن اتاۋ. ارييلەردىڭ ۇعىمىندا سارى ءتۇستى تازى ءجىن-شايتاندى قۋاتىن بولعان ەكەن. سوندىقتان دا ارييلەر تازى يتتەرىن كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە ۇستاپ، سولارمەن ءبىر داستارحاننىڭ باسىندا تاماق ىشەتىن بولعان. ال ەندى، ءبىزدىڭ بابالارىمىز بولسا، وسى سالتتى ۇستانىپ، تازى يتتەرىن كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە جاستىققا جاتقىزىپ ۇستاعاندارى بەلگىلى. قازاقتاردىڭ تورتكوز يتتەردى ۇستامايتىندارى بەلگىلى. ەجەلگى ارييلەردىڭ ۇعىمىندا، تورتكوز يت ءوز يەسىن و دۇنيەگە ەرتىپ اكەتەتىن بولعان ەكەن، سوندىقتان ولار بۇنداي ءيتتى ۇستاماعان. ارييلەردە ءيتتى ءولتىرۋ ۇلكەن كۇناعا جاتاتىن بولعان. ءتىپتى، توبەت پەن قانشىق قاسقىردان تۋعان كۇشىكتى ءولتىرۋ كۇنا بولعان. تەك قانا، قاسقىر مەن قانشىق يتتەن تۋعان كۇشىك قانا ولتىرىلەتىن بولعان ەكەن. ال ەندى، قاسقىر، ياعني ءبورى بولسا، قازىرگى قازاقتارعا سياقتى، ارييلەردە ادامنىڭ ناعىز جاۋى سانالعان. سوندىقتان بولار، قازاقتاردىڭ ءبورىنى – «قاس»، سوندىقتان «قىر» دەگەن ۇعىمدا قاس+قىر دەپ اتاعاندارى. ارييلەر تاسباقانى دا جەك كورىپ، ونى «زيامينۋرا» دەپ اتاعان. وسىدان قازاقتا «زىميان» دەگەن ءسوز قالعان. تاسباقانى ءولتىرۋ ۇلكەن ساۋابقا جاتاتىن بولعان. ارييلەردىڭ ەندى ءبىر جاۋى ايداھار ەدى. قازاقتىڭ ايداھار دەگەنى ارييلەردىڭ تىلىندەگى «اجيداحا» دەگەننەن قالعان. ارييلەر اقبوز اتتى قۇربانعا شالىپ، بۇل ءىستى «اشۆامەدحا» دەپ اتاعان سوڭ، قازاقتىڭ «اس» ءسوزى وسىدان بولعان. (اس بەرۋ). ارييلەر اس بەرگەندە تەك قانا اعاش ىدىستاردى قولدانعان. اعاش تاباق تا، ارييلەردىڭ بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولادى. مىنە، وسى اقبوز اتقا قاتىستى الاش اتاۋى پايدا بولعان. ياعني، ناۋرىزدىڭ باۋىرى دەگەن الاش اتاۋى ارييلەردىڭ زامانىنان بەرى كەلە جاتىر. ونىڭ ءمانىسى مىنادا.
قازىرگى تاڭدا اقىلدارى تاياز زەرتتەۋشىلەر الاش دەگەندى دۋلاتتار قۇرعان تۇركەش الاچۋ زامانىنان بەرى كەلە جاتقانىن ايتادى. بۇل جەردەگى «الاچۋ» دەگەنىمىز ءپاس، الاسا، تومەن دەگەن ماعىنادا ايتىلعان. ياعني، كىشى قاعانات دەگەندى ايتىپ تۇرعان بولسا كەرەك. بۇل الاچۋدىڭ اڭىزداعى اقباس (الاباس) بالاعا ەشبىر قاتىسى جوق. قازاق ميفولوگياسى قىزىل ارىستان حاننىڭ ايەلى الاباس بالانى تۋعاندا ونى اي دالاعا اپارىپ تاستالعانى جونىندە ايتادى. بالا جات جەردە ەر جەتىپ، كەيىن اكەسىن تاۋىپ الادى ەكەن-مىس. بۇل جەردەگى قىزىل ارىستان دەگەنىمىز – قىزىلباس، ياعني پارسى دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر. ارييلەردىڭ يران زامانىنداعى ايتىلاتىن اڭىزدا سامنىڭ ايەلى اقباس بالانى تابادى ەكەن. ونىڭ اتىن زال قويادى. اكەسى اقباس بالادان شوشىنىپ، ونى «پياتنيستىي لەوپارد» اتاپ، تاۋعا اپارتقىزىپ تاستاعانىندا، ءسابيدى سامۇرىق قۇسى اسىراپ الىپ ەر جەتكىزەدى. كەيىن، بالا باتىرعا اينالعاندا اكەسىن تاۋىپ الادى. پاتشا وعان ارابتاردىڭ اقبوز اتىن سىيلايدى. (تەڭبىل كوك). زالدىڭ ءوزى دە، قول استىنداعى اسكەرى دە كىلەڭ اقبوز اتتارعا ءمىنىپ تۋرانداردى شاپقاندا، ولار ارييلەردى «الااتشىن»، ياعني الا ات مىنگەندەر اتاپ كەتەدى. مىنە، وسى «الااتشىن» دەگەننەن الاش اتاۋى شىققان. ياعني، تۇرىك داۋىرىندە الااتشىن دەگەنىمىز الاچين دەپ ايتىلىپ، الاچين، الاچ، الاشقا اينالعان. الشىن دەگەنىمىز دە، وسى الا ات مىنگەندەر بولادى. دەمەك، الاش دەگەنىمىز ارييلەر قاستەرلەپ قۇرباندىققا اتاعان قازاقتىڭ اقبوز اتى. اقبوز اتتى الا ات دەپ تە ايتۋعا بولاتىنى بەلگىلى. ال ەندى، اكىم ءتارازيدىڭ ايتقانىندا، ەرتەدە «اق» پەن «الا» دەگەنىمىز ءبىر ءسوز بولعان ەكەن. اتام قازاق: «الاش، الاش بولعاندا، الا تاي ات بولعاندا» دەپ، الاشتى اتسىز ايتپاعان.
قازاقتاردىڭ سامۇرىق قۇستى قاستەرلەپ، «ماڭىگىلىك ەل» مونۋمەنتىنىڭ ۇستىندە سامعاتىپ قويعاندارىنىڭ، وسى ارييلەردىڭ زامانىنداعى زالعا، ياعني الاشقا قاتىسى بار ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازاقتىڭ، ياعني الاشتىڭ قامقورشىسى دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر. ال ەندى، «كوكتۇرىكشىلەر» تابىنىپ جۇرگەن قازاقتىڭ جاۋى كوك ءبورىنىڭ استانامىزدا بىردە-بىر نىشانى جوق. ويتكەنى، قازاقتاردىڭ ءتۇبى ءبورىنى قاستەرلەگەن عۇن-تۇرىك ەمەس، يت جانۋارىن قاستەرلەپ جەتى قازىناعا ساناعان - ارييلەر!
جوعارعى زال تۋرانداردى جەڭگەن سوڭ، يران ەلىنە پاتشا كەرەك بولعاندا، اكەسىنىڭ تاپسىرماسىمەن البۋرز (ەلبۋرس) شىڭىنان كەي كۋۆادتى الىپ كەلەدى. وسى كەي كۋۆاد ارييلەردىڭ پاتشالار اۋلەتىنىڭ اتاسى (رودوناچالنيك) بولىپ كەلەدى. بۇل اۋلەتتتى عىلىمدا «كەيانيدى» دەپ اتايدى. ياعني كەي، كاي اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى دەگەن ماعىنادا. كەي كۋۆاد دەگەنىمىز قازاق ميفولوگياسىنداعى، اتاپ ايتقاندا «الپامىس» جىرىنداعى الپامىس باتىردى زىنداننان شىعارىپ العان كەيقۋات بولادى. پروفەسسور ەرەنعايىپ وماردىڭ ايتقانىندا، الپامىستىڭ كەيقۋاتتى يران ەلىنە پاتشا قويعانىنىڭ تاريحي نەگىزى بار. قازاقتاردىڭ حاندى كوتەرگەندە اق كيىزگە سالاتىنى، اق كيىز تاۋدىڭ باسىنداعى اق مۇزدى شىڭدى بىلدىرەتىن بولعاننان. ويتكەنى، ارييلەردىڭ ۇعىمىندا، كوك ءتاڭىرى جىبەرگەن پاتشالار اۋلەتى تاۋدىڭ باسىنداعى شىڭنان تۇسكەن. وسىدان بىزدەر شىڭعىس حاننىڭ لاقاب اتىنىڭ انىعىندا شىڭ+قۇز بولعانىن تۇسىنەمىز. بۇل ءسوز تەمۋجينگە قاتىستى «تاۋدىڭ باسىنداعى شىڭنان، قۇزدان تۇسكەن» دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇر. ياعني، «پاتشا» دەگەن ماعىنادا. ەندى، «الپامىس» جىرىنداعى «قاراقان تاۋدا قامالىم» دەگەن ءسوزدى تالدالىق.
ارعىقازاق ميفولوگياسىندا ەرگەنە قوڭ دەگەن جەر اتاۋى بار ەكەنى بەلگىلى. تۇرىك اڭىزىندا وسى ەرگەنە قوڭعا جاۋلارىنان جاسىرىنۋ ءۇشىن قايان مەن توعىز، ەندى ءبىر نۇسقاسىندا قيان مەن نۇكۇز ەكى ايەلىن ەرتىپ كەتىپ قالادى ەكەن-مىس. كەيىن، 450 جىلدان سوڭ، ولاردىڭ ۇرپاقتارىن باستاعان بورتە شەنە مەن قۋا مارال انا، ەرگەنە قوڭنىڭ جالعىز قاقپاسىن جاۋىپ تاستاعان تاس بوگەۋدى وت قويىپ جارىپ شىعىپ، تالاي-تالاي تەڭىز-داريانى كەشىپ، ماعول ۇستىرتىندەگى بۇرقان-قالدان تاۋىنا كەلىپ قونىس تەبەدى. ميفولوگيا ەرگەنە قوڭنىڭ التاي تاۋلارىندا ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان دا، بارلىق زەرتتەۋشىلەر، سونىڭ ىشىندە الكەي مارعۇلان دا بار، بۇل جەر جۇماعىنىڭ التاي تاۋلارىندا ەكەنىن ايتادى. بىرىنشىدەن، ماساسى مەن قارى قالىڭ، ايازى قاتتى التاي تاۋلارىنىڭ قاي جەرى بولسا دا، جەر جۇماعى بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىدەن اڭىزدا ولاردىڭ التاي تاۋىنان كەتكەندە ەرگەنە قوڭعا جەتۋ ءۇشىن ايلاپ، جىلداپ جۇرگەندەرى ايتىلادى. جانە دە ولار ەرگەنە قوڭدى ارحاردىڭ ىزىمەن تاپقان. دەمەك، ولار جىلدار بويى جۇرسە، وندا التاي تاۋلارىنان شىعىپ كەتكەن. زەرتتەۋشىلەردەن تەك قانا قايرات زاكيريانوۆ اعامىز ەرگەنە قوڭنىڭ ماۆرەنناحردا، ياعني سىرداريا مەن امۋداريا ماڭىندا ەكەنىن ايتقان. الاي دا، ول كىسى بۇل جەر جۇماعانىڭ گەوگرافيالىق تۇسىن دۇرىس ايتسا دا، ەرگەنە قوڭنىڭ قاي جەر ەكەنىن ايتا الماعان. ەرگەنە قوڭ دەگەنىمىز قازىرگى فەرعانا تاۋ اڭعارى بولادى. بۇرىنعى تاجىكشە، ياعني ارييلەرشە اتاۋى – يارگانا، ەرگەنەمەن ۇندەس اتاۋ. مىرزاشولگە قاراعان جالعىز قاقپاسى بار، اڭىزدا ايتىلعانداي ورتاسىنان داريا وزەن، ياعني سىرداريا اعىپ جاتىر. جەر جۇماعىنا ءتان باۋ-باقشا، ءجۇزىم وسەدى. ەگىن مەن مال جىلىنا ەكى ءونىم بەرەدى.
مىنە، اڭىزداعى قيان مەن نۇكۇزدەن 450 جىلدا ۇرپاق كوبەيگەن جەرى وسى فەرعانا اڭعارى، تاۋ شاتقالى بولادى. بۇل اڭعار تەڭ قابىرعالى ءۇشبۇرىش سياقتى بولىپ كەلەدى. «الپامىس» جىرىنداعى جيدەلى-بايسىن دا وسى ماڭدا ەكەنىن ەسكەرەتىن بولساق، جىرداعى «قاراقان تاۋدا قامالىم» دەگەندەگى قامالدىڭ وسى فەرعانا اڭعارى ەكەنىن تۇسىنەمىز. الپامىستىڭ ەلى قوڭىراتتىڭ وسى ەرگەنە قوڭنان شىققانى انىق. قاراقان تاۋداعى قامال دەگەنى، اۆەستادا ايتىلاتىن كانگحا قامالى بولسا كەرەك. ولاي بولسا، ەرگەنە قوڭ دەگەندەگى «قوڭ» ءسوزى، سەرىكبول ايتقان «قوڭع»، قاڭع» ياعني قاڭلى بولادى. وسى جونىندە ورىس زەرتتەۋشىسى س.گ. كلياشتورنىي ءوزىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە: «ۆسە يسسلەدوۆاتەلي كانگيۋسكوي (قاڭلى. ق.ز.) پروبلەمى يسحوديات تاك جە يز پولوجەنيا، نەزىبلەموست كوتوروگو نە پودۆەرگالوس سومنەنيۋ، - و توجدەستۆە كانگيۋيا چجان سيانيا س كانگحوي اۆەستى» دەگەن ەدى. فەرعانانىڭ تاجىكشە، ياعني ارييشە اتاۋى يارگانا – تاۋ اراسىنداعى اڭعار دەگەندى بىلدىرگەندە، ەرگەنە قوڭ دەگەنىمىزدىڭ، - تاۋ اڭعارىنداعى قاڭلى ەكەنىن تۇسىنەمىز. ال ەندى، قوڭىرات ەتنونيمىنىڭ ەجەلگى دەرەكتەردەگى اتاۋلارى - حونكيرات، councarates، حۋنارات، كۋنگارات. بۇلاردى وسىلاي دەپ ىرگەلەس وتىرعان ماعول تىلدەس كيداندار اتاعان بولسا كەرەك. ماعول تىلىندەگى «ارات» دەگەنىمىز «حالىق» دەگەندى بىلدىرەتىن بولعاندا، قوڭعارات دەگەنىمىزدىڭ «قاڭلى حالقى» ەكەنى ايقىندالادى.
قوستاناي وڭىرىندەگى ارييلەردىڭ قالاسى ارقايىمىنان قازبا جۇمىستارى كەزىندە ءۇشبۇرىشتى ۇيلەر تابىلعان. اۆەستادا بولسا، يەم پايعامباردىڭ تاۋدىڭ قارىنان بولعان توپان سۋدان ساقتانۋ ءۇشىن، ساماننان ۆارا اتتى ءۇي سالعانى جونىندە ايتىلادى. جاراتىلىستان بەرى جەر بەتىن توپان سۋ ءۇش مارتە باسقان دەيدى. ياعني، يەمنىڭ زامانىنداعى توپان سۋ نۇح پايعامباردىڭ زامانىنان ەرتەدە بولعانداي. كەيبىر دەرەكتەردە بۇل يەمنىڭ سالعان ءۇيىن كانگحا-ۆارا دەپ تە اتايدى. فەرعانا دەگەنىمىز باستاپقىدا ۆاراحانا بولۋى دا مۇمكىن. فەرعانا اڭعارىنىڭ تەڭ قابىرعالى ءۇشبۇرىش بولعانى، بۇل تاۋ اڭعارىنىڭ قولدان سالىنعانىن مەڭزەپ تۇر. وسىدان جيىرما بەس جىل بۇرىن نە بولعانىن ءبىر اللاھ قانا بىلەدى. جالايىرلار وزدەرىنىڭ تاڭبالارىنىڭ جيىرما بەس مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعانىن ايتادى. ەندى وسىنى ايتالىق.
ءوزىمىزدىڭ اقنايمان اعامىز، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور سابەتقازى اقاتاي مارقۇم، جالايىردىڭ تاريحىنىڭ كۇللى قازاقتىڭ تاريحى ەكەنىن ايتقان ەدى. الاي دا، عالىمىنىڭ ايتقان جالايىر اتاۋىنا قازىرگى جالايىر-ماناق تايپاسىنىڭ قاتىسى جوق. جالايىر دەگەنىمىز – جالدى ايىر، اريي-قازاقتاردىڭ تۋى، تاڭباسى بولادى. ياعني، ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىنداعى تەڭىز قۇدايى پوسەيدوننىڭ ايىرىنان وزگەرەك بولۋى ءۇشىن، تۇبىنە اتتتىڭ جالىنىڭ قىلى بايلانعان ايىر. بۇل جالايىر تاڭبانى بىزدەر ب.د.د. 135، ب.د. 1-30 جىلدارى قۇرىلعان يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەسىندەگى پاتشانىڭ قولىنان كورەمىز. وسى تەڭگەدەن بىزدەر نايمان شەجىرەسىندەگى وكىرەشتى دە، «نوقتا اعاسىن» دا (تەرىستاڭبالى)، ءقازىر بىزدەر «ءشومىش» اتاپ جۇرگەن، انىعىندا نايمانننىڭ «نوقتا» تاڭباسىن دا كورەمىز. بۇل يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعى قازاقتاردىڭ ەڭ العاشقى مەملەكەتى بولادى. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ، سونىڭ ىشىندە ليەۆشيننىڭ، ماشانوۆتىڭ، جانە دە پارسى، جۇڭگو دەرەكتەرىنىڭ ايتقاندارىنان بىزدەر قازاق دەگەننىڭ يسا پايعامباردىڭ زامانىنان بۇرىن بولعانىن بىلەمىز. ءتىپتى، سوناۋ اراۆياداعى پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س.-نىڭ وسى قازاقتاردان، ياعني حۋزااعتاردان شىققانى بەلگىلى. حۋزااعتاردىڭ قازاق ەكەنىنىڭ دالەلى رەتىندە بىزدەر، پايعامبارىمىزدىڭ رۋىنىڭ اتاۋىنىڭ «بانۋ كالب»، ياعني يت ۇلدارى، يت ەلى بولعانىن كەلتىرەمىز. ورىستار ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى بىزدەردەن ارتىق بىلەدى، سوندىقتان دا ولار وزبەكتى دە، تاجىكتى دە، قىرعىزدى دا ەمەس، ءدال بىزدەردى «كالبيتى» دەپ اتاعان. بۇل كالبيت دەگەنىمىز كەيىن تەكسىزدەردىڭ شىعارىپ العان «قال» جانە «بيت» دەگەن سوزدەردىڭ قوسىندىسى ەمەس - مااديت، شايبانيد، ۆاححابيت دەگەندەردەگى سياقتى، «كالب» رۋىنىڭ ادامدارى دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر. ياعني، يت ەلى دەگەن ءسوز. بىزدەر قورلاناتىن ەمەس، ماقتان تۇتاتىن ءسوز. وسىدان ءبىز قازاق دەگەن اتاۋدىڭ ارييلەردىڭ زامانىندا پايدا بولعانىن، جانە دە پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س.-نىڭ اريي-قازاق بولعانىن تۇسىنەمىز. پايعامبارىمىزدىڭ باباسى قوساي مەككەگە كەلىپ بۇل جەردى ەڭ العاش پايدا كوزىنە اينالدىرعان. قوساي دەگەنىمىزدىڭ ەكى اي، ياعني «دۆە لۋنى» ەكەنى بەلگىلى. ال ەندى، قوساي ەسىمى بولسا، قازاق اتاۋىنىڭ سينونيمدەرىنىڭ ءبىرى بولادى. ونىڭ ءمانىسى مىنادا.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ «از ي يا» اتتى كىتابىندە ورىستىڭ كوششەي دەگەنىن قيالدان «كوششى»، ياعني كوشپەندى دەيدى. انىعىندا كوششەي دەگەنىمىز وسى قوساي بولادى. قازاقتار اسپاندا بىلتىرعى سياقتى ەكى اي تۋعاندا، اي تاڭىرىنە تابىناتىن بولعاندىقتارىنان وسى كورىنىسكە قۋانىپ، «ءتاڭىر ءبىزدى قولداپ تۇر» دەپ ويلاپ، جاۋلارىنا «قوسايلاپ» ۇران سالىپ شاباتىن بولعان. قوساي اتاۋى وسىدان قالعان. قازاقتىڭ قايسى ءبىر تايپاسىن الساڭىز دا، ولاردا قوساي اتتى رۋ تارماعى بار. جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى قازاقتارعا قاتىستى «حاسا، «كاسا»، «كاسو» دەگەندەرى دە وسى قوساي اتاۋىنا قاتىسى بار بولسا كەرەك. ال ەندى، ورىستاردىڭ بولسا، تولعان ايدان قورقاتىندارى بەلگىلى. تولعان اي كەزىندە «بەسى گۋليايۋت» دەپ شوشيدى. اي ەكەۋلەنگەندە بىرەۋى قىزىل ءتۇستى بولعاندىقتان ولار ونى «كروۆاۆىي مەسياس» دەپ اتاعان. ورىستاردىڭ «سلوۆو و پولكۋ يگورۆە» اتتى ەپوستارىندا كنياز يگوردىڭ كۇننىڭ تۇتىلعانىنان سەكەم العانى جونىندە ايتىلادى. انىعىندا بۇل كۇن ونىڭ كوزىنە تولعان اي كەيپىندە كورىنگەن. سوندىقتان ول: «قازاقتاردىڭ ايى وڭىنان تۋدى» دەپ ۇركىگەن بولسا كەرەك. «لەتوپيسنايا پوۆەست و پوحودە يگوريا سۆياتوسلاۆوۆيچا نا پولوۆسيەۆ ۆ 1185 گودۋ» اتتى دەرەكتە: «كوگدا پودوشلي وني ك رەكە دونسۋ ۆ ۆەچەرنيي چاس، يگور، ۆزگليانۋۆ نا نەبو، ۋۆيدەل، چتو سولنسە ستويت كاك مەسياس» دەلىنەدى. ال ەندى كوششەي جونىندە: «لۋننىي كوششەي بەسسمەرتنىي، پلەميا كوششەيەۆو سپۋستيلوس نا زەمليۋ س لۋنى»، سلاۆيانسكو-ارييسكيە ۆەدى دەرەگىندە: «وپلوتى كوششەيەۆ، چتو نا بليجايششەي لۋنە ناحوديليس» دەپ، ونىڭ اتىن ايعا قاتىستى ايتادى. ياعني ورىستاردىڭ زارەسىن العان كوششەيىمىزدىڭ قوساي بولعانى. قازاقتار 18ء-شى عاسىرعا دەيىن، ياعني جوڭعار شاپقىنشىلىعى زامانىنا دەيىن اسپاندا اي تولعاندا جاۋلارىنا شاۋىپ وتىرعان. ماسەلەن، شاپىراشتى قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلى ءوزىنىڭ جازعاندارىندا، قانجىعالى بوگەنباي باتىردىڭ اي تولعان كەزدە مىندەتتى تۇردە قالماقتاردى شاباتىنىن ايتادى. شىڭعىس حانعا دەيىن، ياعني قابىل قاعاننىڭ كەزىندە وزدەرىمەن سوعىسقان ماعولدار جونىندە قىتايدىڭ «سزا-سزي» اتتى دەرەگىندە: «وني موگلي ۆيدەت نوچيۋ» دەگەندەرىنەن بىزدەر ولاردىڭ دا، اي جارىعىمەن شابۋىل جاساعاندارىن تۇسىنەمىز. ماعول دەگەننىڭ دە قازاقتىڭ ءبىر اتاۋى ەكەنى تومەندە ايتىلاتىن بولادى. ال ەندى، ەجەلگى پولوۆەستەردىڭ قاڭلى-قىپشاقتار ەكەندەرى وسى ەپوستاعى: «كرىچات تلگي پولۋنوشى، رسي، لەبەدي راسپۋجەنى» دەگەن سوزدەردەن بىلىنەدى. «ولاردىڭ اربالارى ۇركىگەن اققۋلارداي قاڭقىلدايدى» دەگەندەرى، اربالارىنىڭ «كاڭع» دىبىسىن شىعاراتىن قاڭلىلاردى ايتىپ تۇر.
قازاق دەگەنىمىز ورىستار ايتقان كاي+ساك، ياعني كاييلەر جانە ساقتار دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. كاي دەگەنىمىزدىڭ بىرىنشىدەن پاتشالار اۋلەتى ەكەنىن ايتتىق. ەكىنشىدەن شاكارىم قاجىنىڭ ايتقانىندا كاييلەردىڭ قاڭلى ەكەندەرى بەلگىلى. مىنە، قازاقتىڭ اتاسى وسى قاڭلى بولادى. سوندىقتان دا قازاقتا: «قازاق بولماعاندا قاڭلى بولعان» دەپ ايتىلادى. جوعارعى ەرگەنە قوڭعا كەتكەندەر دە، ودان شىققاندار دا وسى قاڭلى-كاييلەر بولادى. قياننىڭ تۇقىمى - قيات دەگەنىمىز كاي+ۋت دەگەن اتاۋدىڭ رەكونسترۋكسياسى. بۇل جەردەگى «ۋت» جالعاۋى – وت، وشاق، اۋلەت دەگەندى بىلدىرەدى. ماسەلەن، تايشىۋت دەگەنىمىز تايشى اۋلەتى، بەسۋت دەگەنىمىز بەس اۋلەت، بۋرۋت دەگەنىمىز بۋرا اۋلەتى بولادى. شىڭعىس حاننىڭ وسى قيات-بورجىگىندەردەن شىققانى بەلگىلى.
ال ەندى، قاڭلى دەگەنىمىزدىڭ باستاپقى اتاۋىنىڭ «حانلى» بولۋى دا مۇمكىن. ياعني بۇلاردان ەل باسقارعان ادامدار شىعا بەرگەن سوڭ گەرودوت «سارسكيە سكيفى» دەپ ايتقان ساقتاردى – حانساقتارى، كەيىن حانلى اتاعان بولسا كەرەك. سوندىقتان دا، قازاقتا: «كەلەلى ەلدە قاڭلى بار، قاڭلىدان حان كوتەر» دەپ ايتىلادى. ويتكەنى، ارييلەردىڭ ۇعىمىندا، ەلباسى ارييلىك بولماسا، ول ەلدە ءشايتان وينايدى ەكەن. (زلوي دۋح تام، گدە پراۆيتەل نە اريەس. اۆەستا). سوعىس ارباسىنا يە بولىپ جۇرگەن ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ ءتۇبىنىڭ ارييلەر ەكەندەرى انىق. «وعىزنامەدەن» بىزدەر قاڭلىلاردىڭ، قىپشاقتاردىڭ، قارلۇق پەن قالاشتاردىڭ ولارعا (تۇرىكتەرگە) جاتپايتىنىن تۇسىنەمىز.
وسىمەن قاتار قاڭلى ەتنونيمىنىڭ «قاڭع» ياعني اربا دەگەننەن بولعانى ايتىلادى. ورال تاۋلارى، جايىق وزەنى مەن كاسپيي تەڭىزىنىڭ تەرريتورياسىندا مەملەكەتى بولعان ارييلەردەن كەيىن، تاريحي دەرەكتەردە ءبىز اربانى وسى قاڭلىلاردان كورەمىز. ياعني ارييلەردەن حانساقتارى، حانساقتارىنان قاڭلى، قاڭلىدان قىپشاق، قىپشاقتان قازاق پايدا بولعان دەسە بولادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قاڭلى مەن قىپشاقتىڭ ءبىر ءماسسيۆتىڭ ەكى اتاۋى ەكەنىن ايتادى. قىپشاق دەگەنىمىز كاۆي+شاق دەگەننەن بولعان. كاۆي اتاۋى ەڭ العاش اۆەستادا كەزدەسەدى. باستاپقى اۆەستادا بۇل اتاۋ ابىز-اقىن، ياعني كورىپكەل، اۋليە، اقىن دەگەندى بىلدىرسە، كەيىنگى اۆەستادا پاتشا دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇر. انىعىندا كاۆي دەگەنىمىز كاي دەگەننىڭ باستاپقى فونەتيكالىق نۇسقاسى. سوندا كاۆي+شاق دەگەنىمىز كاي+ساق بولادى. قىپشاق شەجىرەسى بۇلاردى كوبەقالىپتان تاراتادى. كوبەقالىبىمىز – كاۆي، ياعني ابىز اقىن، قالىپ دەگەنىمىز ءتۇپ-تامىرى دەگەندى بىلدىرەدى. قازىرگى زامانداعى قازاقتىڭ باقسى-بالگەرلەرىنىڭ ارۋاقتاردىڭ باتاسىن بەرگەندە تاقپاقتاپ سويلەتىندەرىنەن بىزدەر، ولاردىڭ وسى ابىز اقىنداردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرىن تۇسىنەمىز. قۇران كارىمنىڭ دە جىر بولىپ تۇسكەنى بەلگىلى. ال ەندى، جوعارعى قياندى تاريحي دەرەكتەردە حۋيان، قويان دەپ تە اتايدى. قيان اتاۋى – كەيانيد، ياعني كاي اۋلەتىنىڭ وكىلى دەگەن ماعىنا بەرىپ تۇر. ياعني ەرگەنە قوڭعا كەتكەندەر ەشقانداي دا عۇن-تۇرىكتەر ەمەس، قاڭلى-قازاقتار. ەرگەنە قوڭ - عۇن-تۇرىكتىڭ وتانى ەمەس، اريي-قازاقتىڭ قاسيەتتى مەكەنى، تاريحي وتانى بولادى. ەندى تاڭبالارعا ورالايىق.
قازاق عالىمدارى: «ەكى ادامعا ءبىر ءتولقۇجات بەرىلمەيتىندەي، ەرتەدە ەكى تايپاعا ءبىر تاڭبا بەرلىمەگەن» دەگەندى ايتسا، قايرات زاكيريانوۆ: «تامگا –يدەنتيفيكاتور پلەمەني» دەيدى. ياعني كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىزدەر تاڭبالاردان تاني الامىز. ماسەلەن، كاييلاردىڭ تۇرىك داۋىرىندەگى تاڭباسى نايمانننىڭ «بۇقا ءمۇيىز» (V) تاڭباسى مەن قىپشاقتاردىڭ «ەكى پىشاق» ( II ) تاڭباسى. دالىرەك ايتقاندا نايماننىڭ تاڭباسى كاي اۋلەتىنىڭ تاڭباسى. ال ەندى، اريي داۋىرىندەگى كاي اۋلەتىنىڭ تاڭباسى قازىرگى «ءشومىش»، انىعىندا «نوقتا» تاڭباسى. بۇل نوقتا تاڭبا قازىرگى تەرىستاڭبالى مەن تابىنداردا، البان مەن سۋانداردا، قورالاستاردا، كەردەلىلەردە، رامادانداردا ساقتالعان. كەيانيدتەردىڭ نوقتا تاڭباسىنىڭ ءبىر شەتىندە نايزانىڭ ۇشى بار. ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن ايتقاندا، ءشومىشتىڭ سابىنىڭ ۇشىندا نايزانىڭ باسى. ياعني كەيانيدتەردىڭ تاڭباسى «نوقتالى نايزا» بولادى. ەلباسىمىزدىڭ شەجىرەلىك باباسى بايدىبەكتىڭ نوقتالى نايزاسىنىڭ بولعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. جانە دە، شاپىراشتىنىڭ ءتۇبى دە قاڭلى-قيات. سوندىقتان دا شەجىرە، بەسشام شاپىراشتىنى كەيانيدتەردىڭ اتاسى دەگەن بورتەدەن تاراتادى. انىعىندا بەسشام شاپىراشتى قياتتاردىڭ بەسۋت تايپاسى. (بەس وت، بەس شام). تەڭ قابىرعالى ءۇشبۇرىش سياقتى «تۇمار» تاڭباسى، ەجەلگى تۇيمەگە ۇقساس بولعان سوڭ، پارسى تىلىندەگى تۇيمەنىڭ «چاپراز» اتاۋىنا قاتىستى «چاپرازلى» اتانىپ كەتكەن. ەكىنشى ءۇ تاڭباسى كاييلاردىكى. ءۇشىنشى تاڭباسى اي تاڭبا. نوقتا تاڭبانى دا، ءۇش اشا جالايىر تاڭبانى دا، وكىرەشتى دە، بىزدەر التىن تەڭگەدەن باسقا جەردە، ياعني الماتى وبلىسىنداعى تامعالىداعى ارييلەردىڭ زامانىندا سالىنعان اسپان استى عيباتادحاناسىنان كورەمىز.
تامعالى تاستارداعى سۋرەتتەر قولا داۋىرىنەن كەلە جاتىر. مىنە، وسى سۋرەتتەردەن بىزدەر قازاقتىڭ ناقتى تاريحىن بىلە الامىز. «ماعولداردىڭ قۇپيا شەجىرەسىندەگى» بورتە شەنە مەن قۋا مارال دەگەنىمىز قازاقتارعا سوناۋ قولا داۋىرىنەن بەرى بەلگىلى بولعان. جانە دە، «ماعول» دەگەنىمىز قازاقتىڭ ءبىر اتاۋى بولادى. كەيىن، قازاقتار سولتۇستىكتەن كەتكەندە بۇل ماعول اتاۋى ءبىزدىڭ ورنىمىزدا قالعان، جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى ورمان حالىقتارى، ياعني «جابايى تاتارلارعا» اۋىپ كەتكەن. «قۇپيا شەجىرە» بورتە شەنەنىڭ ۇرپاقتارىن دۋبۋن-بايان، ياعني تەرىستاڭبالىنىڭ اتاسى دەگەن دومباۋىل مەرگەنگە دەيىن تاراتادى. وسى دومباۋىل مەرگەن، اسىراپ الۋ ءۇشىن ۇيىنە باياۋت، كازىرگىشە باي ۇلى تايپاسىنىڭ «ماعال» رۋىنان ءبىر بالانى الىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ بوگەنتاي، بەلگىمتاي دەگەن ەكى ۇلى بولادى. ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسقان بۇل بالانى «قۇپيا شەجىرە» – «باياۋت-ماعالىق» دەپ اتايدى. ياعني، ماسەلەن، «ساتىيلىق»، «ءتورتقارالىق» دەگەندەگى سياقتى، بۇل جەردەگى «ىق» جالعاۋى بۇل بالانىڭ «ماعال» رۋىنان ەكەنىن ءبىلدىرىپ تۇر. قازىرگى «ماعول» دەگەنىمىز وسى «ماعال» بولادى. ونىڭ ءمانىسى مىنادا.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، مونگوليادان قايتقان ورالمان عالىم، «شىڭعىس حان» اتتى زەرتتەۋ كىتابىنىڭ اۆتورى زاردىقان قينايات ۇلىنىڭ ايتقانىندا، دومباۋىل مەرگەن قايتىس بولعاننان كەيىن، ونىڭ جارى - قوڭىرات-قورالاستىق الان انا وسى باياۋت-ماعالىقتان ءۇش ۇل (ۇشتىك) تابادى. تۋىستارى مەن بالالارى «قۇلدان تاپتىڭ» دەپ بۇلاردى ءولتىرىپ قويماۋى ءۇشىن الان انا بۇل بالالاردى اي ساۋلەسىمەن بىرگە كەلگەن كوكتىڭ نۇرىنان تاپتىم دەپ لاقاب ايتىپ، بۇلاردىڭ «جۇمباق» جاراتىلۋىن يدەولوگياعا اينالدىرادى. مىنە، وسى ءۇش بالانىڭ كەنجەسى بودانجار – شىڭعىس حاننىڭ اۋلەتى سانالاتىن بورجىگىن-قيات، نيرۋن، ياعني «نۇردان جارالعان» اۋلەتتىڭ اتاسى سانالادى. تاڭباسى ارييلەردىڭ «سۆاستيكا» تاڭباسى بولعان بۇل بودانجار شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى بولادى. «بالالارعا ءوزىنىڭ اتا-تەگىن ۇمىتپاۋدى ۇيرەتىڭدەر» دەپ وسيەت ايتقان شىڭعىس حان ءوزىنىڭ ناقتى اتا-تەگىن جاقسى بىلگەن، سوندىقتان دا، ءوزى قۇرعان يمپەرياعا ءوزىنىڭ ناقتى اتا-تەگى ماعال رۋىنىڭ اتىن بەرگەن بولسا كەرەك. بۇل ماعال رۋى دەگەنىمىز قازىرگى باي ۇلى ادايلاردىڭ قۇرامىنداعى ەڭ ۇلكەن رۋ - مۇڭال بولادى. ەسكى جازۋلاردا مۇڭال اتاۋى مۇعال، مۇقال دەپ تە جازىلادى. مۇڭ+ال دەگەن ءسوز «قايعىنى ال» دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇر. ال ەندى ماعول حاندارىنىڭ تاريحىن جازعان راشيدەن بولسا، ماعول اتاۋىنىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرگەندە: «بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي» دەپ تۇسىندىرەدى. (قايعىلى بولىڭدار، قايعىنى الىڭدار). «تۇرىك شەجىرەسىن» جازعان شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى ءابىلعازى حان بولسا: «سلوۆو «مۋنگۋل» سوستويت يز سلوۆ «مۋن ي «ول»، نو تاك كاك ليۋدي نە موگلي ەگو ۆىگوۆوريت، ونو سو ۆرەمەنەم پريەۆراتيلوس ۆ «مۋگۋل». و توم، چتو سلوۆو «مۋن» وزناچاەت «پەچال» يزۆەستنو ۆسەم تيۋركام، ا زناچەنيە «ول» تاكجە بليزكو ك پەچالي، پودحوديت پو سمىسلۋ «ۋگريۋمىي» - دەگەن ەدى. مەنىڭشە، بۇل جەردەگى «ول» ءسوزى ەجەلگى تۇرىك، قازىرگى وزبەك تىلىندە «ال» دەگەندى (ۆوزمي) ءبىلدىرىپ تۇر. وزبەكتەردىڭ «الىڭىز» دەگەندى «ولىڭىز» دەيتىندەرى بەلگىلى. وزبەك ءتىلىنىڭ ەجەلگى تۇرىك تىلىنە بىزدەردىكىنەن جاقىنداۋ ەكەنى ايان. مىنە، وسىدان بىزدەر مۇڭال دەگەندى «مۇڭلى» ياعني راشيدەن ايتقان «پەچالنىي» دەپ تۇسىنەمىز. ياعني «ماعول» اتاۋىنىڭ باستاپقى ماعىناسى ەشقانداي دا مىڭ+قول، مىڭ+قۇل، ماڭگى ەل ەمەس، مۇڭلى-مۇڭال بولعان. قازاق اقىندارىنىڭ قازاقتى «مۇڭلى بابام» دەيتىندەرى وسىدان بولعان. قازاقتىڭ قايسى ءبىر كۇيىنىڭ، اسىرەسە، قوبىزداردا وينالاتىن كۇيلەردىڭ مۇڭ مەن شەرگە تولى ەكەنى انىق. بۇل مۇڭ مەن شەر قازاقتا وزدەرىنىڭ ەڭ العاشقى مەملەكەتتەرى يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنان ايىرىلىپ قالعان سوڭ پايدا بولعانداي. ورىس زەرتتەۋشىلەرى ريم يمپەرياسىمەن تەرەزەسى تەڭ بولعان بۇل پاتشالىقتىڭ قايدا كەتكەنىن تۇسىنبەي قالعاندىقتارىنان «يمپەريا-پريزراك» دەپ اتاعان. عىلىمدا بۇل پاتشالىق – «كۋشانسكايا پروبلەما» دەپ اتالادى. بۇل پروبلەماعا ەڭ العاش جارىق تۇسىرگەن عالىم، قازاققا ارعىقازاق ميفولوگياسى اتتى عىلىمدى ەنگىزىپ، «ارعىقازاق ميفولوگياسى» اتتى ءتورت تومدىق قالىڭ كىتاپ جازىپ كەتكەن ادايداعى مۇڭالداردان شىققان گەوگراف - سەرىكبول قوندىباي مارقۇم بولادى. بۇل سەرىكبولدى اشقان ەلتۇلعاسى يمانعالي تاسماعامبەت ەدى.
جۇلدىزشى بولعان سەرىكبول قوندىباي: «يۋەچجيلەر – تۇركى، قازاق تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋگە ەڭ باستى تىرەك بۋىن بولادى» دەگەن ەدى. ال ەندى، «الاش» اتتى تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عالىمدارى، ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقتىڭ رۋ-تايپالار تاريحىن جازعاندا، وسى يۋەچجي ماسەلەسىنىڭ قازاقتانۋدىڭ ەڭ ەلەۋلى ماسەلەسى ەكەنىن ايتقان ەدى. سەرىكبول قوندىباي ءوزىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ەجەلگى جۇڭگو اقىنى لي بونىڭ ولەڭىن كەلتىرەدى:
كونەي نەبەسنىح رود ناچالسيا،
ۆ سترانە يۋەچجي ۆ پەششەراح.
نا سپيناح ۋ نيح كاك ۋ تيگرا ۋزور،
س دراكونيمي كرىليامي تەلو.
بۇل جەردە، ارينە ارقاسى الا جولاق (الا ات) بولعان قازاقتىڭ جىلقىسى ايتىلىپ تۇر. ال ەندى وسى ولەڭدە ايتىلعان قاناتتى جىلقى رەتىندە بىزدەر اداي جىلقىسىن تانيمىز. ادايلاردىڭ اڭىزىندا اداي جىلقىسى تەڭىزدىڭ جاعاسىندا جايىلىپ جۇرگەن جابىعا تەڭىزدىڭ تۇبىنەن ۇشىپ شىققان قاناتتى ايعىردىڭ شاپقانىنان بولعانى ايتىلادى. ال ەندى يۋەچجي دەگەنىمىز جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى ياتيي، ياديي، يادا، ياعني، - اداي بولادى. يۋەچجي، يۋەدجي، ادجي، ادجاي، ياديي، يادا، اداي. ياعني اۆەستادا ايتىلعان ارييلەردىڭ بەس تايپاسىنىڭ ءبىرى داي، داحتار. مەنىڭشە دايلار تاريحي دەرەكتەردەگى پاراداريا ساقتارى. (ساكي پارادارايا). ياعني پارسى جاقتان ايتقاندا تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنداعى، ماڭعىستاۋ، جايىق، سىر بويىنداعى اريي-ساقتار. «پاراداريا» دەگەنىمىز «تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنداعى» دەگەندى بىلدىرەدى. ال ەندى، كۋشان دەگەنىمىز جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى حۋشالار، ياعني قىپشاقتار. قىتايلار قىپشاقتاردى وسىلاي – حۋشا، حۋشيانگ دەپ اتاعان. سوندا، يۋەچجي-كۋشان دەگەنىمىز – اداي-قىپشاق بولادى. قىپشاق پەن قاڭلىنىڭ ءبىر ءماسسيۆتىڭ ەكى اتاۋى ەكەنىن ەسكەرسەك، وندا، اداي-قىپشاق دەگەنىمزىدىڭ كاي+ساقتار ەكەنىن تۇسىنەمىز. ياعني حانساقتارى (سارسكيە سكيفى) مەن پاراداريا ساقتارىنىڭ قوسىندىسى. ەندى وسى ايتقاندارىمىزدىڭ دالەلدەرىن تاڭبالى تاستاردان، ياعني قازاقتىڭ تاس كىتابىنەن كەلتىرەلىك.
بىرىنشىدەن تامعالىداعى تاستاردا قولا داۋىرىندەگى ارييلەردىڭ قوساياقتى ارباسى سالىنعان ەكەن. ياعني «ءبىزدى تانىسىن» دەگەندەرى. ەكىنشىدەن، بۇل تاستاردا شىڭعىس حاننىڭ تاراق تاڭباسى دەگەن ءۇش اشا ايىر تاڭبا، العاشقى قازاقتاردىڭ جالايىر تاڭباسى سالىنعان. ادايداعى مۇڭالداردىڭ تاڭباسى دا وسى ءۇش اشا تاڭبا. تاڭبالى تاستاردان بۇل تاڭبانىڭ اي ءتاڭىرىن بىلدىرەتىنىن تۇسىنەمىز. كۇن ءتاڭىرى بولسا، ارحاردىڭ كەيپىندە بەرىلگەن. تورەلەردىڭ ۇراندارىنىڭ «ارحار» ەكەنى وسىدان بولعان. قيان مەن نۇكۇز ەرگەنە قوڭعا كەتكەندە ارحاردىڭ ىزىمەن كەتتى دەگەندەرى، ولاردىڭ كۇننىڭ ارتىنان، ياعني شىعىستان باتىسقا كەتكەندەرىن ايتىپ تۇر. جۇڭگو دەرەكتەرى فەرعانا اڭعارىن «باتىس ءوڭىرى» دەپ اتايدى. وسىمەن قاتار تامعالىداعى تاڭبالى تاستاردا (عيباداتحانادا) قۇيرىعى شۇناق يت پەن ارحار جانۋارىنىڭ اي مەن كۇننىڭ سيمۆولدارى ەكەندەرى انىق كورسەتىلگەن. ياعني قۇيرىعى شۇناق يت – اي، ارحار –كۇن. وسىدان بىزدەر قازاق ميفولوگياسىنداعى بورتە شەنەنىڭ ءبورى ەمەس، بورتە شۇناق يت ەكەنىن تۇسىنەمىز. ال ەندى بورتە شەنەنىڭ جارى دەگەن قۋا مارال انىعىندا قويمارال بولادى. ءابىلعازى ارحاردىڭ ەجەلگى اتاۋىنىڭ قويمارال بولعانىن ايتادى. ياعني، «قۇپيا شەجىرەدەگى» بورتە شەنە مەن قويمارال انامىز ەشقانداي دا تاريحي تۇلعالار ەمەس، دالا اۋىز تاريحىنىڭ دەرەك بەرۋىندەگى شەجىرەلىك تاسىلگە ساي ايتىلعان، قازاقتار تابىنعان اي مەن كۇننىڭ سيمۆولدىق تۇلعالارى. ورىستاردىڭ ءيتتىڭ كۇشىگىن «ششەنوك» دەيتىندەرى قازىرگى ماعولداردىڭ تىلىندەگى چينو-شەنەدەن، ياعني بورىدەن ەمەس، قازاقتىڭ «شۇناق» دەگەنىنەن بولعان. شۇناق دەگەنىمىز يت اتاۋىنىڭ ءبىر ءسينونيمى بولادى. ويتكەنى، قازاقتار ەستە جوق ەرتە زاماننان بەرى، ءيتتىڭ قۇيرىعى ۇيىقتاعاندا تۇمسىعىن باسىپ قالىپ، اتاڭا نالەت ءبورىنىڭ ءيىسىن سەزبەي قالماسىن دەپ، ونىڭ قۇيرىعىن شاۋىپ تاستايتىن بولعان. سوندىقتان دا تاڭبالى تاستاردىڭ بارىندە دەسە بولادى، توبەتىمىز قۇيرىقسىز سالىنعان. تەك تازى يت قانا قايقى قۇيرىقتى كورسەتىلگەن. ماتايلاردىڭ «ءبورى» تاڭبا دەپ جۇرگەن، بىردە قايقى قۇيرىقتى، بىردە شۇناق قۇيرىق جانۋاردى بەينەلەگەن تاڭبالارى انىعىندا ارييلەردىڭ «يت» تاڭباسى. تاڭبالى تاستاردا ءبورىنىڭ سۋرەتى ەشقاشان دا قايقى، شۇناق قۇيرىق بولىپ سالىنباعان. ءيتتىڭ قۇيرىعىن قايقى قىلىپ ارييلەر قاسقىردان ايىرۋ ءۇشىن سالعان. قاسقىر تومەن سالاقتاعان تىك قۇيرىقتى رەتىندە سالىناتىن بولعان. مىنە، «قۇپيا شەجىرەنىڭ» باسىنداعى بورتە شەنە مەن قۋا مارال دەگەن كەيپكەرلەر قازاقتاردىڭ تابىنعان ايى مەن كۇنى بولادى. قاشاعان جىراۋدىڭ: «شىڭعىس حان تۋدى ارحاردان» دەگەنى، شىڭعىس حان ارحار جانۋارىنىڭ كۇن ءتاڭىرىنىڭ سيمۆولى ەكەنىن بىلگەن، سوندىقتان ونىڭ ۇرپاقتارى «ارحار» ۇرانىن العان. مەركىتتەر بورتەنى ۇرلاپ اكەتكەندە، شىڭعىس حان قىمىزدى توگىپ كۇن تاڭىرىنە قۇربان ەتكەن.
شىڭعىس حاننىڭ اداي ەكەنىنىڭ كوپتەگەن ميفولوگيالىق، فولكلورلىق، شەجىرەلىك، گەنەتيكالىق، تاڭبالىق دالەلدەرى بار. ماسەلەن، شىڭعىس حان باياۋىتتارعا، ياعني بايۇلىنا «ۋتەكۋ» دەگەن اتاق بەرگەن. ۋتەكۋ دەگەنىمىز «اتەكە»، عىلىمدا «وتوك» – اتا رۋ دەگەندى بىلدىرەدى. كەيبىر دىم بىلمەستەر: «شىڭعىس حان قايدا، اداي قايدا؟» دەپ، ماعول ءۇستىرتى مەن ماڭعىستاۋدىڭ اراسىنىڭ جەر مەن كوكتىڭ اراسىنداي ەكەنىن ايتادى. كەزىندە حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى بولدى، تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ الاي-دۇلەي زاماندارى بولدى، شىڭعىس حاننىڭ الاماندىعى بولدى، وسىدان كەيىن التايداعى تايپالار ەدىل، جايىق، كاسپييدىڭ جاعالاۋىنان ءبىراق شىقتى. دنەپردەگى تايپالار ورتا ازياعا كەلدى. بەلگىلى تۇركىتانۋشى سارسەن امانجولوۆ اعامىزدىڭ ايتقانىندا الشىندار، سونىڭ ىشىندە اداي دا بار، التاي تاۋلارىنان اۋعان. كەزىندەگى نايمان مەملەكەتىن ادايلار دا قۇرىسقان، سوندىقتان دا نايماندار بيلەگەن جەرلەردە، ياعني تارباعاتاي، التايدان باستاپ حانگايعا دەيىنگى جەر اتاۋلارىندا ادايلاردىڭ ءىزى قالعان. ماسەلەن، قازىرگى التاي حالقى دەيتىن تەلەنگيتتەردە، ياعني بۇرىنعى جالايىردىڭ قۇرامىندا بولعانداردا «ما-اداي قارا» جىرى بار. وسى جىردا:
&
