تۇركيا قازاقتارىنىڭ كوش تاريحىن زەرتتەگەن عالىم ەلىسحان باتىر تۋرالى “قارالى كوش" رومانىن جازعان ءجادي شاكەن ۇلى، تاۋەلسىز قازاقستاندا تاريحي روماندار جاڭا كوزقاراس جاڭا ستيلمەن قايتا جازۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. 2017 جىلى 29 ناۋرىزدا ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا “تاريح-ادەبيەت بايلانىسى: "قارالى كوش رومانى جانە تۇركيا قازاقتارىنىڭ كوش تاريحى” اتتى كونفەرەنسيادا سويلەگەن سوزىندە "شاكەن ۇلى “كەڭەستىك داۋىردە مۇحتار اۋەزوۆ، يلياس ەسەنبەرلين سىندى بەلگىلى جازۋشىلار يدەولوگيالىق قىسىم جانە شەكتەۋلەر سالدارىنان روماندارىندا ءوز ويلارىن ەركىن جەتكىزە المادى. ويتپەسكە شارا دا جوق ەدى. ويتكەنى سەنزۋراعا ىلىگۋى، ارتىنشا قۋدانالانۋى ابدەن مۇمكىن. ال بۇگىن قازاقستان تاۋەلسىزدىك بولعان شاقتا، ءبىز جازۋشىلار قازاق تاريحىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراپ تەك قازاق وقىرمانى ءۇشىن ەمەس، الەم وقىرماندارى ءۇشىن ۇلتتىق تاريح پەن مادەنيەتتى تانىتۋ ءۇشىن تارتىمدى تىلمەن قىزىقتى قىپ جازۋدىڭ جاڭا جولدارىن قاراستىرۋعا ءتيىسپىز” دەدى.

شاكەن ۇلى قارالى كوش رومانىن جازۋ بارىسىندا ەكى ءپرينسيپتى باسشىلىققا العان. بىرىنشىدەن، تاريحي شىندىقتار مەن دەرەكتەردەن اۋىتقىماۋعا كۇش سالعان. ەكىنشىدەن، وتە كوپ تاريحي فاكتىلەرگە بەرىلىپ ادەبيەتتەن الىستاپ كەتپەۋگە دە ابايلاعان. ونىڭ سوزىنشە، تاريحي ۋاقيعالاردى سومداعاندا تەك تاريحقا ەلەمەنتتەردى قانا باسشىلىققا الىناتىن بولسا وندا تاريح پەن ادەبيەت بايلانىسى دۇرىس جاسالماعان بولادى.

كونفەرەنسياعا شاكەن ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىس تۇرىك عالىمدارى، ستۋدەنتتەر جانە قازاق دياسپورا وكىلدەرى قاتىستى.

ءبىر تۇرىك وقىرمان “قارالى كوش” رومانىنان قاتتى اسەرلەنگەنىن ايتا كەلىپ بۇل كىتاپتىن اعىلشىن، فرانسۋز، نەمىس سىندى الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋىن، ءتىپتى بۇدان كينو جاسالۋىنىڭ وتە ورىندى بولاتىنىنا باسا كورسەتتى.

بۇل كىتاپتى قازاق تىلىنەن تۇرىك تىلىنە اۋدارعان نۇرگۇل بەرىكبول كونفەرەنسيادا سويلەگەن سوزىندە كىتاپتىڭ وتە اسەرلى جازىلعانان، اۋدارما بارىسىندا قازاقتاردىڭ كوش جولىندا تارتقان ازاپتارى جازىلعان جولدارعا كەلگەندە وكسىپ وكسىپ جىلاپ ءبىر ەكى كۇن اۋدارماعا ءۇزىلىس جاساعانىن تەبرەنىسپەن اتاپ ءوتتى.

تۇرىك تىلىنە اۋدارمانىن شەبەر شىققان ىستامبۇل ۋنيحەرسيتەتى ءتىل ادەبيەت كافەدراسىنىڭ دوسەنتى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى رايلە قاشعارلى حانىم ايتتى. ول ءوز سوزىندە كىتاپتى وتە اسەر الىپ وقىعانىن جانە كافەدراداعى بارلىق ستۋدەنتتەرگە وقىتقانىن ايتا كەلىپ ەندى وسى كىتاپ تۋرالى كولەمدى ءبىر عىلىمي ماقالا دايىنداپ جاتقانىن، مۇنىڭ بۇكىل تۇرىك وقىرماندارى ءسۇيىپ وقيتىن مىقتا شىعارما ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. 

وسى كونفەرەنسيادا وتىرعان ەلىسحان باتىردىڭ ۇرپاقتارىنان مۇبارەك چالىشقاننىڭ كونفەرەنسيا سوڭىندا ءسوز الىپ كىتاپتى جارىققا شىعارۋعا ەڭبەگى وتكەن بارلىق ازاماتتارعا العىس ايتقان كەزدە تولقىپ تەبرەنىپ كوز جاسىن تيا الماعانى بايقالدى.

تۇركيالىق قازاقتاردىڭ ءاڭشىسى بەشىر احمەت كوسە دە تولقىپ وتىرعانىن وسى كونفەرەنسياعا قاتىسۋشىلاردىن قۇرمەتىنە اتالارىمىز شىققان التاي تاۋى تۋرالى ءانىمدى ايتىپ بەرەيىن دەپ

«بالا كەزىمدە سەنىمەن بىرگە ءوسىپ ەدىم،
اعاشتارىڭا سۋ بەرىپ ءوسىرىپ ەدىم.
قايران تاۋىم سەنى ساعىنۋشى ەدىم.
مال سايراتىپ، ات ويناتىپ ءجۇرۋشى ەدىم.

التاي تاۋىم، قايران تاۋىم.
ايرىلدىم عوي ون بەسىمدە،
جەتىمسىرەپ تۇرسىڭ با سەن؟
سەنى ويلاپ  جۇرەمىن مەن.

دەگەن ءانىن شىرقاپ بەردى. كىتاپتىڭ تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ شىعارىلۋىنا مۇرىندىق بولعان كاتەد قاۋىمىنىڭ ءتوراعاسى سەركان دىنچتۇرك ەندىگى كەزەكتە وسپان باتۇر تۋرالى ءبىر كىتاپتى تۇرىك تىلىندە جارىق كورەتىنىن شۇيىنشىلەدى.

كونفەرەنسيا سوڭىندا تۇركولوگيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دوسەنت ومار قۇل تاريح-ادەبيەت بايلانىسى تۋرالى ەرەكشە جانە تەبرەنىستى ءبىر كونفەرەنسيا وتكەنىن ايتا كەلىپ بۇعان ات سالىسقان، تىڭداۋعا كەلگەن بارلىق ازاماتتارعا العىسىن ءبىلدىردى.

ءابدىۋاقاپ قارا

تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى