قازاقستاندا جىلدان جىلعا كاسىپكەرلەردىڭ سانى 30% ارتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە قانداي كاسىپ تۇرىمەن اينالىسۋ ءتيىمدى جانە كاسىپتە ەشقانداي تاجىريبەسى جوق كاسىپكەر نەنى ءبىلۋ كەرەك. وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا ەكونوميست ماقسات سەرالى جاۋاپ بەردى. 

قازاقستاندا قانداي كاسىپپەن اينالىسۋ ءتيىمدى؟

سۇرانىسقا يە كاسىپتىڭ ىشىندە ساۋدا-ساتتىقتى ايتا الامىن. ەكىنشى ورىندا شاعىن كاسىپكەرلىك. ونىڭ ىشىندە شاعىن كاسىپورىندار، شاعىن وندىرىستەر بار. ماسەلەن، ناۋبايحانالار، تاۋاردى قايتا وڭدەۋ، شاعىن قۇرىلىس ماتەريالداردى ساتۋ، ەت ونىمدەرى، اۋىل شارۋاشىلىعى، بال شارۋاشىلىعى. جىلىجايلاردا ءتۇرلى كوكونىستەر مەن جەمىس-جيدەك وسىرۋمەن اينالىسۋ قازىرگى تاڭدا وتە ءتيىمدى.

ءوز كاسىبىن اشايىن دەپ جۇرگەندەرگە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟

كاسىپ اشقىسى كەلەتىن ادام مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تولىق قاندى بىلگەنى دۇرىس. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ول گرانت الۋ نەمەسە نەسيە الۋعا قاتىستى بولسىن. كاسىپ اشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قارجى كەرەك. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن تەگىن گرانتتىق جوبالار بار. سولاردى ءبىلىپ، قالاي قاتىسۋ كەرەكتىگىنەن حاباردار بولعان دۇرىس. ەكىنشىدەن، مەملەكەتتىڭ تاراپىنان كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر. ياعني، تەگىن وقىتۋ تۇرلەرى. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا «بيزنەستىڭ كەلەشەگى» باعدارلاماسى بويىنشا كەز-كەلگەن ادام بيزنەستىڭ كەز-كەلگەن ءتۇرىن قالاي جۇرگىزۋگە بولاتىنىن بىلە الادى. قانداي سالىق تۇرلەرى بار، ونى قالاي تولەۋ كەرەك، جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ اراسىندا كەلىسىم قالاي جاسالىنادى. وسى سۇراقتىڭ بارلىعىنا جاۋاپ الا الادى. ماسەلەن، ماركەتينگتىك قىزمەت بويىنشا ءار باستاۋشى كاسىپكەر بيزنەس جوبا دايىندايدى. ول بەس جىلعا جاسالۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ قاتەلىگى، ولار وزدەرى شىعاراتىن نەمەسە وزدەرى اينالىساتىن قىزمەت تۋرالى تولىققاندى اقپاراتتانبايدى. سوندىقتان وسىنىڭ بارلىعىن جاقسىلاپ ويلانىپ جاساۋ كەرەك. كاسىپكەر جان-جاقتى اقپاراتتانباعاندىقتان، بانكروتقا ۇشىراتاتىن بيزنەس سالاسىن تاڭداۋى مۇمكىن. ناقتى بيزنەس جوباسى بولماعاندىقتان، قۇيعان اقشاسىن جوعالتىپ جاتادى. ەگەر ول سول قيىنشىلىقتاردى الدىن-الا ءبىلىپ، سونى بولدىرمايتىنداي ارەكەت جاساي بىلسە وندا ول بانكروتقا ۇشىراماس ەدى. سوندىقتان باستاۋشى كاسىپكەر مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ءبىلۋ كەرەك، ءوزىنىڭ اينالىساتىن سالاسىن تەرەڭ مەڭگەرۋى ءتيىس. ۇسىنىلاتىن قىزمەتى دە، تاۋارى دا  الدىن-الا كەلىسىم-شارتتا تۇرۋ كەرەك. ماسەلەن، قاراپايىم ناۋبايحانا تاپسىرىس العاننان كەيىن ارەكەت ەتەدى. ال كەيبىر كاسىپكەرلەر ءبىرىنشى نانىن ءپىسىرىپ الىپ، ودان كەيىن وعان تاپسىرىس بەرۋشىنى ىزدەيتىن ناۋبايحاناشىلارعا ۇقسايدى. سوندىقتان كاسىپتى باستاعاندا جاقسىلاپ ويلاستىرىلعان، جۇيەلى تۇردە جوسپارلانعان ستراتەگياسى بار ناقتى قادامدار جاساۋ قاجەت.

ءسوزىڭىزدىڭ باسىندا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز. سولارعا جەكە-جەكە توقتالساڭىز.

مەملەكەت تاراپىنان باستاۋشى كاسىپكەرگە نەسيە بەرۋ، سۋبسيديا بار. ول ءتۇرلى سالاعا جەكە-جەكە قاراستىرىلعان. ولار «بيزنەستىڭ جول كارتسا 2020» باعدارلاماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. مىسالى، دامۋ قورى، قازاگرو فينانس جانە ت.ب ۇيىمدار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ ءوز باعدارلامالارى بار. ول جەردە دە ايتارلىقتاي ۇلكەن جەڭىلدىكتەر قاراسىتىرىلعان. باستاۋشى كاسىپكەر دامۋ قورى ارقىلى 80% دەيىن نەسيە الا الادى. سونىمەن قاتار، 20 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە الادى. ال ورتا كاسىپكەرگە 50% دەيىن مەملەكەتتىك كەپىلدەمە بەرىلەدى.

ءار ادام كاسىپ اشقاندا وعان ەڭ الدىمەن اقشا قۇياتىنى انىق. الايدا كەي جاعدايلاردا كاسىپكەر سالعان اقشاسىن قايتارىپ الا الماي، بانكروتقا ۇشىراپ جاتادى. وسىنى الدىن-الۋعا بولا ما؟

كاسىپكەر سالىق تولەيتىنى انىق. ەگەر ونىڭ جۇمىسى دۇرىس جۇرمەي جاتسا، مەملەكەت ونى قاتتى قىسپايدى. كەرىسىنشە سول قيىنشىلىقتى شەشۋگە كومەكتەسەدى. وتاندىق ءونىم رەتىندە ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر جاسايدى. وعان ارنالعان مەملەكەتتىك ارنايى باعدارلاما بار. كاسىپكەرلەر پالاتاسى سوت جۇيەسى ارقىلى كەرەك ەمەس ايىپپۇلداردى الىپ تاستاي الادى. وسىلايشا كاسىپكەرگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتادى.  

ەڭ باستىسى، كاسىپكەر ءوزىنىڭ قۇقىعىن ءبىلۋى كەرەك. كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قىزمەتىن تولىق قاندى قولدانۋ كەرەك.

كاسىپ اشۋداعى ەڭ تومەنگى كاپيتالدى اتاي الاسىز با؟

كاسىپكەرلەر ءىسىن جەكە كاسىپكەرلىك نەمەسە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك ارقىلى جۇرگىزە الادى. جەكە كاسىپكەرلىكتى اشۋ ءۇشىن ەشقانداي جارنانىڭ قاجەتى جوق. ول قاراپايىم عانا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا جەكە كۋالىگىمەن بارادى دا ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە جەكە كاسىبىن اشادى. جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلەدى. ال ج ش س رەتىندە اشقاندا جاعداي وزگەشەلەۋ.

كاسىپ اشۋ ءۇشىن ەشقانداي كاپيتال كەرەك ەمەس. ال ناقتى ىسكە كىرىسكەندە جۇمىلاتىن قاراجات اركىمدە ءارقالاي. ول كاسىپكەردىڭ اينالىساتىن سالاسىنا بايلانىستى.

داعدارىس ماتەريالدىق تۇرعىدا ادامعا كوپ مۇمكىندىك سىيلايدى دەگەندى ءجيى ەستيمىز. ءتىپتى كەيبىر كاسىپكەرلەر داعدارىس ۋاقىتىندا ءوز كاسىبىن گۇلدەندىرە العانىن بىلەمىز. داعدارىستا قانداي مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا بولادى؟

ءقازىر داعدارىس كەزىندە كاسىپ اشۋ جىلدان-جىلعا 30% ارتىپ كەلەدى. سوڭعى 3-4 جىلدا كاسىپ اشىپ جاتقان ادامداردىڭ سانى كوبەيىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا قازاقستان نارىعىنداعى تاۋارلاردىڭ  باسىم بولىگى شەتەلدىكى. رۋبل، دوللار نەمەس ت.ب شەتەلدىك ۆاليۋتانىڭ وسۋىنەن ىشكى كيكىلجىڭدەر بولىپ جاتىر. وسىنداي ەكونوميكالىق جاعداي كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋعا ماجبۇرلەدى.

قازاقستاندا بارلىق شيكىزات ونىمدەرى بار. ءبىز تەك ونى كادەمىزگە جاراتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ال ىشكى نارىقتا وعان سۇرانىس بار. مىسالى، تاۋاردىڭ 70-80% يمپورت.  10-15% عانا وتاندىق ءونىم. يمپورتقا توتەپ بەرۋدىڭ بىردەن-بىر جولى باعانى قولجەتىمدى ەتۋ. سەبەبى قازاقستان ءونىمىنىڭ باعاسى يمپورتتىق تاۋارلارمەن سالىستىرعاندا تومەنىرەك بولادى. سونىمەن قاتار، ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز ەكولوگيالىق تازا. وتاندىق ونىمدەرىمىزدى شەتەلدىك نارىققا شىعارۋعا بولادى.

قازاقستاندا قانداي سالا بولماسىن بوس جەرلەر كوپ. ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزدى ەۋروپاعا ەكسپورتتاۋعا وتە قولايلى جاعداي جاسالىنىپ وتىر.

قازاقستانعا كوپتەپ ينۆەستورلاردى تارتۋ باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى. الايدا ينۆەستورلار ءۇشىن كوپتەگەن قيىندىقتار بار ەكەنى، سونىڭ سالدارىنان قازاقستانعا ينۆەستيسيا قۇيۋعا باتا بەرمەيتىنى دە كوپ ايتىلىپ ءجۇر. كاسىپكەرلەردىڭ ينۆەستورلاردى تارتۋ جاعى قانشالىقتى جولعا قويىلعان؟

بۇل كاسىپكەردىڭ وزىنە بايلانىستى. ينۆەستورلاردىڭ قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى زور. ولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى تالابى -  مەملەكەتتىك كەپىلدەمە. سەبەبى ول قۇيعان اقشاسى قايتاتىنىنا سەنىمدى بولۋ كەرەك قوي. قازاقستانداعى كازينۆەست كومپانياسى شەتەلدەن كەلگەن كومپانيالارعا ينۆەستيسيا بەرە الادى. بىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيسيالىق پورتفەلدەر وتە كوپ. مەنىڭ ويىمشا قازىرگى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى، ءوندىرىسى شەتەلدىك ينۆەستيسيا قۇيۋعا جاقسى، ءبىراق وتاندىق كاسىپتى ولاردىڭ كومەگىنسىز-اق كوتەرىپ الۋعا بولادى. ينۆەستور ءوزىنىڭ قۇيعان اقشاسىنا كەلىسپەيدى. ال ينۆەستيسيالىق كەپىلدەمەنى كاسىپكەر بەرە المايدى.  وسىنداي دا قيىندىقتارعا تاپ بولادى. شەتەلدىك ينۆەستور قازاقستاندا كاسىپكەرلىكتى جۇرگىزۋ قاعيداسىن كوپ جاعدايدا بىلە بەرمەيدى. شەتەلدىك ينۆەستورلارعا كوپ ءۇمىت ارتا بەرمەي، شەتەلدىڭ تەحنيكاسىن، تەحنولوگياسىن ۇيرەنۋ كەرەك.

سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

سۇحباتتاسقان: اسەم المۇحانبەت