بيىل التىنشى رەت وتكىزىلەتىن «التىن دومبىرا» رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ توڭىرەگىندە تاعى دا داۋلى ماسەلە شىقتى. ايتىستىڭ قارا نارى، ۇلتتىق ونەردى بۇگىنگى بيىگىنە جەتكىزگەن ءجۇرسىن ەرمان الامان ايتىستىڭ جولىنا قويىلعان كەدەرگىلەر مەن باسىنان كەتپەي تۇرعان پروبلەمالار جايلى اشىق سۇحبات بەرىپ، اشىنا سويلەدى. بۇگىنگى ايتىس ونەرىمەن ەگىز ۇعىمعا اينالعان ءجۇرسىن ەرمانمەن بولعان اڭگىمەنى "جاس الاش" رەسپۋبليكالىق گازەتى قاز قالپىنادا بەرىپ وتىر.
— وتكەندە الماتىدا وتەدى دەلىنگەن «اشىق قوعام — اشىق بيۋدجەت» تاقىرىبىنداعى ايتىس وتپەيتىن بولىپتى. وسىنىڭ جاي-جاپسارىنان حابارىڭىز بار ما؟
— بۇل ايتىستى ۇيىمداستىرۋشىلار بىلتىردان بەرى جوسپارلاپ، قارجىسىن ءبولىپ، ءبارىن دايىنداپ قويعان ەدى. ءسويتىپ، «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىندا وتكىزبەكشى ەدىك، بيلىك الىپ تاستادى. سودان «قازاقكونسەرتتىڭ» زالىن العان ەكەن ولار دا باس تارتىپتى. بۇل ايتىستان بىلەتىنىم – وسى. ال ايتىستاعى قازىرگى ەڭ باستى ءارى نەگىزگى ماسەلە – «التىن دومبىرا» توڭىرەگىندە بولىپ تۇر.
— وسى «التىن دومبىرانىڭ» باسىنان نەگە داۋ كەتپەي قويدى، اعا؟
— مەن ايتايىن، سەن تىڭدا!«التىن دومبىرا» بيىل التىنشى رەت ءوتۋى كەرەك ەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق ايتىس – بۇرىنعى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى دارحان مىڭبايدىڭ كەزىندە جاسالعان جوبا. بۇعان دەيىن بەس رەت وتكىزدىك، بەس جەڭىمپاز بار. ال بيىل نە بولدى دەسەڭىز، ول ماسەلەنى ايتپاس بۇرىن، ءسال شەگىنىس جاسايىن. بيىل ءساۋىر ايىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جيىرما بەسىنشى سەسسياسىندا سەزىندە ەلباسىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. سوندا پرەزيدەنت «وڭىرلەردە ايتىس وتكىزىڭدەر، سول ايتىستاردا كوزگە تۇسكەن جاقسى اقىنداردى جيناپ، استانادا نەمەسە الماتىدا قورتىندى ايتىس جاساڭدار» دەدى. جيىننان كەيىن وسى ءسوزىن قولىمدى الىپ تۇرىپ، تاعى قايتالاپ، قاداپ ايتتى. بىزدە حالىقارالىق ايتىس اقىندارى مەن جىر-تەرمەشىلەردىڭ وداعى بار. ءوزىم سول وداقتىڭ باسقارما ءتوراعاسىمىن. مىنە، وسى وداق پرەزيدەنتتىڭ سوزىنەن كەيىن مامىر ايىنان باستاپ، ايماقتاردا سونىڭ ىشىندە اتىراۋدا، ماڭعىستاۋدا، ورالدا، اقتوبەدە، پاۆلوداردا، شىعىس قازاقستاندا وڭتۇستىك قازاقستاندا بارلىعى ون التى ايتىس وتكىزدى. بۇل ايتىستاردىڭ ءبارى رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ءوتتى.
التىنشى «التىن دومبىرانى» مينيسترلىك كۇزدە، قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا ەكسپو-نىڭ اياسىندا وتكىزەيىك دەدى. ءبىرازدان كەيىن وتپەيتىن بولدى دەدى.ءسويتىپ جۇرگەندە مينيسترلىكتەن حابارلاسىپ 2 جەلتوقساندا، پەتروپاۆلدا وتەدى دەدى. وعان دا ماقۇل بولىپ وتىرعاندا تايانعاندا ول جاقتا دا وتپەيتىن بولدى. جالپى «التىن دومبىراعا» مينيسترلىكتىڭ جىل سايىن بولەتىن 7-9 ميلليون قارجىسى بار. بۇل – «التىن دومبىرانىڭ» جۇمىرىنا جۇق بولمايدى. سوندىقتان بۇل قاراجاتقا جىلدا قورتىندى ايتىس وتەتىن جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەردەن قوسىمشا قاراجات بولگىزىلەتىن.«التىن دومبىرا» جىل سايىن جەلتوقسان ايىنىڭ ءبىرىنشى اپتاسىندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا وتكىزىلەتىن. ۋاقىتى جاقىنداپ قالدى، مينيسترلىك ءۇنسىز. سودان ءوزىم حابارلاسقانىمدا «ايتىستى مينيسترلىك ءوزى وتكىزەدى. جۇرگىزۋشىنى دە، قازىلاردى دا، اقىنداردى دا ءوزىمىز جاساقتايمىز» دەگەن جاۋاپ الدىم. قىسقاسى، شارۋالارىڭىز بولماسىن دەدى عوي. مىنە، وسىنداي تۇسىنىكسىز ماسەلە تۋىنداپ وتىر.نەگە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ايتىستىڭ جۇيەسى بۇزىپ، اقىنداردى ءبولىپ-جارۋ كىمگە كەرەك بولدى؟
ءقازىر ءبىلىپ وتىرعانىمىزداي، مينيسترلىك «التىن دومبىرا» رەسپۋبليكالىق ايتىسىن وتكىزۋدى راديكالدى ءدىني اعىمداردىڭ مۇشەسى دەلىنەتىن بىرنەشە ايتىسكەر اقىندارعا «سەندەر وتكىزىڭدەر» دەپ سولارعا بەرىپتى. بۇل قالاي بولعانى؟ ۇكىمەت سونىڭ ىشىندە مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ۇلتتىڭ ءداستۇر-سالتىنا قارسى شىعىپ جۇرگەن تەرىس ءدىني اعىمعا ايتىس سەكىلدى ءتولتۋما ونەردىڭ تىزگىنىن قالاي بەرىپ وتىر؟ سوندا مينيسترلىكتىڭ كوزدەگەنى نە؟ ۇلتتىق ونەردى دامىتۋ ما الدە باسقا ما؟ بۇل قاي ساسقاندارى؟!
مينيسترلىكتىڭ شەشىمىن ەستىگەن سوڭ، ول جاققا ايتىستىڭ تاعدىرى بۇلاي شەشىلە سالماۋى كەرەكتىگى جونىندە ءسوزىمىزدى جەتكىزدىك. سويتسەك مىناداي جاۋاپ الدىق: «ايتىستا ەلباسىنا قارسى ءسوز ايتقىزۋ ءۇشىن جاسايدى ەكەنسىزدەر، سول ءۇشىن مينيسترلىك ايتىستى ءوزى قولىنا الدى». ول قايدان شىققان ءسوز، ونى بىلمەيمىن. ەلباسىنىڭ الدىندا سويلەپ، ايتىستى وتكىزىپ تۇرۋ جونىندە تاپسىرماسىن الىپ شىققان مەنمىن عوي. جالپى ايتىس بىرەۋدى جامانداۋ ءۇشىن وتپەيدى. ايتىستا قوعامدىق ورتاعا وي تاستالادى، قوردالانعان ماسەلەلەر ايتىلادى. ماقساتى – ەل ىشىنە ىرىتكى سالۋ ەمەس، حالىقتى ۇيىتۋ، بىرلىككە شاقىرۋ، ەڭسەسىن كوتەرۋ، رۋحىن ءوسىرۋ. ايتىس – قازاقتىڭ ۇلتتىق جاسامپاز ونەرى رەتىندە يۋنەسكو نىڭ ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتارى تىزىمىنە ەندى. ءبىراق ەنگەنىن قايتەيىك، ايتىستىڭ مۇددەسى تاپتالىپ، قورعانسىز كۇيدە، اركىمنىڭ قولىنداعى ويىنشىققا اينالىپ كەتسە.
حالىقارالىق ايتىسكەر اقىندار مەن جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ وداعى مينيسترلىكپەن بايلانىستى ايتىسقا قاتىستى جۇمىستار جاسادى. ءسويتىپ، ءتول ونەردىڭ كوسەگەسىن قايتسەك كوگەرتەمىز دەپ جۇمىلا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ەندى اياق استىنان وداق كەرەك بولماي قالعانى قالاي؟ مينيسترلىك «التىن دومبىراعا» قاتىستى ۇستانىمىن وزگەرتەر دەگەن ويمەن ءبىر اي توستىم.
مينيسترلىك ءقازىر ايماقتاردا وتكەن ايتىستاردىڭ جەڭىمپازدارىنا حابارلاسىپ، «التىن دومبىراعا» قاتىسۋعا شاقىرىپ جاتىر ەكەن. اقىندار وداق جوق بولسا، ءبىز قاتىسپايمىز دەپ ءبارى باس تارتىپتى. دەمەك ايتىسكەرلەردىڭ راديكالدى ءدىني اعىمداعىلارىن ءبىر بولەك، اعىمدا جوقتارىن ءبىر بولەك قىپ، بولشەكتەۋ باستالعانى عوي.
مەنىڭ تۇسىنبەيتىنىم، ايتىستىڭ الدىنان نەگە كەدەرگى شىعا بەرەدى؟ حابارىڭ بار شىعار، تورت-بەس جىل بۇرىن باسقا ءبىر داۋ شىققان. بىلتىر مۇحاممەدجان تازابەكوۆ «بىزدەن ءبىر تۇسىنبەستىك بولعان ەكەن، قاتەلىك كەتىپتى، وداقتىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى جاسامايمىز» دەپ مەنەن كەشىرىم سۇراپ، كەلىپ كەتكەن. ەندى مىنە، اياق استىنان جوعارىداعى اڭگىمە شىقتى. «ەلباسىن جاماندايدى» دەگەن اڭگىمەنى شىعارعاندار، ايتىستاردى كورىپ شىقسىن! پرەزيدەنت جانە ونىڭ ساياساتىنا قارسى ءبىر اۋىز ءسوز جوق.
وسىدان ءبىر اپتا عانا بۇرىن ماڭعىستاۋدا «رۋحقا-ۇران، ۇلتقا-قورعان» دەگەن اتپەن ۇلكەن ايتىس وتكىزدىك. سول ايتىستا ەلباسىنىڭ اتىنا ايتىلعان سوزدەردىڭ ءبىر-اق ءۇزىندىسىن كەلتىرەيىن. رۇستەم قايىرتاي ۇلى بىلاي جىرلادى.
عالامعا ايشىقتادى اق وردانى
ەلباسى – زامانىنىڭ قاhارمانى.
پاتشاسى پاراساتى حالىق قانا
الىپتارمەن شەندەسەر جاhانداعى
ەلباسىنىڭ بەدەلىن بايقاتقانداي
كەشەگى ساليحالى ساپارلارى
بايىرعى قۇداسىنداي قارسى الدى
شىرەنگەن شەيحتەر دە كاتارداعى
قازاقشالاپ بەرىپتى قوناقاسى
فرانسۋزدار پاريجدەي شاhارداعى
ارمان جۇگىن ارقالاپ امان ءجۇرسىن
تاۋسىلماي اتار تاڭى، تاتار ءدامى
التى الاش بالاسىنىڭ اماناتىن
ارقالاپ كەلە جاتقان اتان نارى.
وسىنداي حالىقتى ۇيىتقان قۇدىرەتتى سوزدەر ارىستانبەك مۇحامەدياۇلىنا ۇنامايتىن بولسا، سوندا ول وسىعان كەراعار سوزدەردى ايتقىزعىسى كەلە مە؟
ايتىستا قوعامدا، ەل ىشىندە بار پروبلەمالار دا ءسوز بولادى. ايماقتاردا وتكەن ايتىستاردا اقىندار كوزدەرىمەن كورگەن كەمشىلىكتەردى، جولدىڭ، قۇرىلىستىڭ جايىن، بالاباقشا، ءتىلدىڭ جانە لاتىنعا كوشۋ ماسەلەسى دە جىرلادى، ءسويتىپ ەلدى جاقسىلىققا باستايدى. وسىلايشا، جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ايتىس اقىندارى وداعىنىڭ ساياساتى بۇرمالانىپ، نەگە «ەلباسىنا قارسى ءسوز ايتىلادى» دەگەن پىكىر تۋعىزىلادى؟
— ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان، راديكالدى ءدىني توپتاردىڭ ايتىستى ۇيىرسەكتەپ، وسى ءبىر ۇلت ونەرىن توڭىرەكتەپ شىقپايتىنىنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
— ونىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى، ايتىس – حالىققا ءوتىمدى ونەر. ايتىستى يەلەنىپ الۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ءدىني جانە باسقا ساياساتتارىن جۇرگىزۋگە بولادى. مەن سولاي تۇسىنەمىن. وسىدان تورت-بەس جىل بۇرىن دا وسى تەكتەس ماسەلە تۋىنداپ، كەيىن وداقتىڭ ءوز قولىنا قايتارىپ بەرگەن ەدى. ءبىر تۇسىنبەيتىنىم، راديكالدى ءدىني توپتاردىڭ قاتارىندا دەپ سيپاتتالىپ جۇرگەن بىرنەشە ايتىسكەردىڭ ءسوزى مينيسترلىككە ءوتىمدى بولادى دا كاسىبي وداق شەتتەتىلىپ قالادى؟
— مينيسترلىك سوندا قاي تاراپتى جاقتاپ وتىر دەيسىز عوي.
— شىنىندا دا كىمدى جاقتاپ وتىر؟ ساۋىردەگى اسسامبلەيا جيىنىندا اقتوبەدەن كەلگەن تەولوگ عالىم ءسوز سويلەپ «راديكالدى ءدىني توپتاردى ىشكە كىرگىزبەي، قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك» دەپ ەدى، ەلباسى ايتتى: «كۇرەسسەڭدەر قايدا وتىرسىڭدار؟ سەندەر نەگە ولاردى مەشىتتەن شىعارىپ جىبەرمەيسىڭدەر؟ مەن ءارقايىسىنا ادام جىبەرىپ، كۇرەسەم بە؟ سەندەر نەگە قارسى كۇرەسپەيسىڭدەر؟» دەدى. ال بىلدەي ءبىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ كۇرەسىپ وتىرعان ءتۇرى – مىناۋ. ايتىستىڭ باسىنان نەگە داۋ كەتپەي قويعانىن تۇسىنە الار ەمەسپىن. ارىستانبەكتىڭ الدىنان وتكەن ادام ەمەسپىن، ەلدىڭ ساياساتىنا قارسى شىققان جەرىم جوق. تىپ-تىنىش وداقتىڭ جۇمىسىن جۇرگىزىپ، ايتىسىمىزدى وتكىزىپ كەلەمىز. نەگە ولار وزدەرى قولدان جاۋ جاسايدى؟ قانشاما دەگەنمەن قىرىق جىل وسى ايتىستا ءجۇرمىن عوي. اقىنداردىڭ ءبارى بالام سەكىلدى، ءبارى قۇرمەتتەيدى، سىيلايدى. بۇگىن استاناداعى اقىندار حابارلاسىپ، مينيسترلىككە حات جازايىق دەيدى. وزدەرىڭ بىلىڭدەر، مەن سەندەرگە نۇسقاۋ بەرە المايمىن، قاتىسساڭدار قاتىسىڭدار، قاتىسپاساڭدار پىكىرلەرىڭدى بىلدىرىڭدەر دەدىم. ايماقتاردا وتكەن ايتىستاردىڭ جەڭىمپازدارى ون التى اقىن اۋزىن ايعا بىلەپ وتىر: امانجول التايەۆ، مارجان ەسجانوۆا، مەلس قاسىمبايەۆ، اسەم ەرەجە، مۇحتار نيازوۆ، رينات زايىتوۆ، ايبەك قالييەۆ، مەيىربەك سۇلتانحان، اسپانبەك شۇعاتايەۆ، بولاتبەك ورازبايەۆ، ەركەبۇلان قاينازار، يرانعايىپ كۇزەمبايەۆ، ماقسات احانوۆ، تولەگەن جامانوۆ، ديدار حامييەۆ، تىلەگەن ءادىلوۆ، جانسايا مۋسينا، شالقارباي ءىزباساروۆ، رۇستەم قايىرتاي، سەرىك قالييەۆ، شۇعايىپ سەزىمحان، ارۋنا كەرىمبەك، حازىرەت بەردىحان. بۇلار نەگە «التىن دومبىراعا» نەگە قاتىسپاۋى كەرەك؟
— «التىن دومبىرانىڭ» ماسەلەسىنە ءبىرشاما قانىق بولدىم. ەندى ايتىستىڭ وزىنە كەلسەك. ايتىستىڭ تابيعي سيپاتى وزگەرىسكە ۇشىرادى دەپ ويلامايسىز با؟
— ويلايمىن. مەنى ونى ويلاعالى قىرىق جىل بولدى. ايتىس – ەشقانداي سەنزۋراسى جوق كوشپەندى قازاقتىڭ ەركىن ونەرى ەدى. تۋرا ءسوزىن حانعا دا، بيگە دە ايتاتىن. ۋاقىتقا باعىنبايتىن، ەشكىم وعان تورەلىك ايتىپ، بيلىك جۇرگىزبەيتىن. دالانىڭ پارلامەنتى دە، تەاترى دا ايتىس بولدى. سول ايتىستى حالىققا جەتكىزەمىز دەپ تەلەديدارعا لايىقتادىق. فورماسىن وزگەرتتىك. قازىلار قويدىق، ۋاقىتىنا شەكتەۋ سالدىق. ساعاتقا شەكتەپ قويعان سوڭ، اقىن شەكتەۋلى. سەنزۋرانى ايتپاي-اق قويايىن. ايتىستىڭ تابيعاتى مۇلدەم وزگەرتىپ جىبەردىك. امال جوق، ەركىن ونەردى كوشەتكە وتىرعىزعانداي بولدىق. ءبىراق ايتىس تا زامانعا بەيىمدەلىپ، شاپانىن شەشىپ، سموكينگ كيەتىن ۋاقىتقا تاپ كەلدى.
— بۇرىنىراقتا ايتىسقا دەمەۋشى بولاتىن مەسەناتتار كوپ ەدى. ءقازىر سونداي ازاماتتار بار ما؟
— اسسامبلەيانىڭ جيىنىنداعى سوزىمدە ايىسقا ءار كەزدە دەمەۋشىلىك كورسەتكەن ازاماتتاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ ايتتىم. ولار وزدەرىنىڭ تۇپكى ماقساتتارىنا ياعني، دەپۋتات، مينيستر، پارتيانىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە جەتكەن سوڭ ايتىستى ۇمىتىپ كەتتى. ءقازىر قولىندا بيلىگى بار ۇلتجاندى بەس-التى اكىم بار: باۋىرجان بايبەك، نۇرلان نوعايەۆ، قىرىمبەك كوشەربايەۆ، بەردىبەك ساپاربايەۆ، التاي كولگىنوۆ، ەرالى توعجانوۆتار ايتىستى قولداپ، سولاردىڭ ارقاسىندا ايتىس ءوتىپ كەلەدى دەدىم. مەسەناتتار بار ءبىراق وتە از. كەيدە شامالارى دا كەلمەي جاتادى. ماسەلەن، دۋلات تاستاكەيەۆ دەگەن ازامات ەكى جىل قاتارىنان تارباعاتاي، اقسۋاتتا ءوز قارجىلارىنا حالىقارالىق ايتىس وتكىزىپ جاتىر. وسىنداي جەكەلەگەن تۇلعالار ءار جەردە بار، ءبىراق مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. سونداي جەكە دەمەۋشىنىڭ ارقاسىندا قاڭتار ايىنىڭ جيىرماسىندا تۇركىستاندا نۇرتاس وڭداسىنوۆقا ارنالعان ايتىس وتكىزگەلى وتىرمىز.
ايتىس يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتارى قاتارىنا ەنگەننەن كەيىن «ايتىستى مەملەكەت ءوز ەسەبىنەن قارجىلاندىرىپ، نەگە ۇستاپ وتىرمايدى؟» دەگەن ماسەلە پارلامەنتتە كوتەرىلگەن. ءبىراق ول ماسەلە شەشىلمەي قالدى دا ايتىس ءالى دە سول اركىمگە قول جايىپ كەلەدى.
-اڭگىمەمىزدى وزىڭىگە قاراي بۇرساق. اقىن وتەجان نۇرعالييەۆتىڭ قازاسىندا اقىن مەيىرحان اقداۋلەت ءسوز سويلەپ: «وتەجاننىڭ باقىتى ول – جۇمسالماعان ادام. ال ءبىز جۇمسالدىق» دەگەن مازمۇندا ءسوز ايتتى. ءجۇرسىن ەرمانداي تۇلعانى وسى ەكى ءسوزدىڭ قايسىسىنا جاتقىزار ەدىڭىز؟
— مەن ءوزى سانالى عۇمىرىمدى ايتىسقا ارناپ، ەلگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىرمىن. جۇمسالعان اداممىن.جۇمسالمادىم دەپ ايتۋعا بولمايدى. ءبىراز رەسمي قىزمەتتەر دە اتقاردىم. (اڭگىمەنى تەلەفون قوڭىراۋ ءبولدى). مىنە، تاعى ايتىستى وتكىزبەيتىن بولدى دەپ حابارلاپتى دەيدى. 15 جەلتوقساندا «تاۋەلسىزدىككە تارتۋ» دەگەن اتپەن سەگىز اقىننىڭ جەكپە-جەگىن وتكىزەمىز دەپ جوسپارلاپ، دايىندالىپ وتىرعانبىز، مىنە، سونى جاڭا عانا اكىمشىلىك «وتكىزىلمەيدى» دەپتى. نەگە؟
— قالالىق اكىمشىلىك پە؟
— يە.
— بۇل جاپپاي قارسىلىق نەنىڭ بەلگىسى سوندا؟
— نە دەرىمدى بىلمەيمىن ءتىپتى. وسىمەن ەكى ايتىسقا دا رۇقسات بەرمەي وتىر.
— دەمەك ايتىسقا قارسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءبىر قارسى كۇش جۇمىس ىستەپ جاتىر ما؟
— كورىپ وتىرسىڭ عوي،«تاۋەلسىزدىككە تارتۋ» دەگەن تاقىرىپتاعى ايتىستىڭ ءوزىن وتكىزدىرمەي وتىر.
— بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنتتىڭ نازارىنا سالعىڭىز كەلمەي مە؟
— اسسامبلەيانىڭ جيىنىندا ەلباسىنىڭ الدىندا ايتتىم عوي. ول كىسى ءوزى ايتىستىڭ جولىن اشىپ، وڭىرلەردە وتكىزىڭدەر، قورتىندى ايتىس جاساڭدار دەدى. تاپسىرما بەردى. ول جيىندا ۇكىمەت كابينەتى تولىق قاتىستى. ءبارى ەستىدى، اكىمى دە، ءمينيسترى دە. ال ىستەپ وتىرعاندارى – مىناۋ. سوندا ولار ەلباسىنا قارسى جاسىرىن ساياسات جۇرگىزىپ جاتقان شىعار. ياعني، تاپسىرماسىن، نۇقساۋلارىن جۇزەگە اسىرماۋ. دەمەك وزدەرىنىڭ يدەولوگياسىن ناسيحاتتاپ، ساياساتىن جۇرگىزىپ جاتقان ەلباسىنا قارسى كۇشتەر بار.
— ال ايتىس نەگە تەلەارنالاردان كورىنبەي كەتتى؟
— ايتىس تەلەەفيردە ءقازىر مۇلدەم جوق. پرەزيدەنتتىڭ الدىندا سويلەگەننەن كەيىن پرەزيدەنت اپپاراتىنان حابارلاسىپ، «قازاقستان»، «استانا» ارنالارىنان ءتورت ايتىستى بەرەتىن بولىپ كەلىستىك. ءتورت ايتىستى تاڭداپ بەردىم. سونىڭ بىرەۋى دە ەفيرگە شىقپادى. سوندا بۇل نە؟ مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
— بيلىكتىڭ ىشىندەگى كەيبىر كۇشتەر ايتىستىڭ سىنىنان قورقاتىن شىعار مۇمكىن؟
— ايتىستىڭ سىنىنان قورىقپايدى، ءوزىمىز اشكەرە بولامىز-اۋ دەپ ويلايتىن شىعار. ايتپەسە، ايتىس قوعامدىق ماسەلەلەردى كوتەرگەنىمەن ەشكىمنىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ ايتپايدى عوي. كەشەگى تەزەك تورەنىڭ الدىندا كيىزىن ءتىلىپ تۇرىپ ايتقان ءسۇيىنبايدىڭ جاعدايىنا جەتە الماي وتىرمىز. ەل بيلەگەن تەزەك تورە ءسۇيىنبايدىڭ سىنىن تىڭداپ، ات مىنگىزىپ، شاپان جاۋىپ قايتارعان عوي. قازىرگى «تورەلەر» شاپان جاپپاي-اق قويسىن، كەدەرگى جاساماسىنشى. وسىنىڭ بارىنە قولىمدى ءبىر سىلتەپ، كەتىپ قالايىن دەسەم، قالاي بولعاندا دا قىرىق جىل ەڭبەگىم كەتتى. ايتىس كۇنى ەرتەڭ جاڭاعى راديكالداردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتسە، كۇنى نە بولادى؟ ولار قانداي ساياسات جۇرگىزەدى؟
— ەندى نە ىستەمەك ويىڭىز بار؟
— بىلمەيمىن.
— اقىل قوسىپ جاتقان ادامدار بار ما؟
— ماڭايىمداعى ادامدار. ايتىستىڭ توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەر، سۋ استىنداعى قارسىلىق كۇشتەر تۋرالى ەل ءبىلسىن، ايتىڭىز دەگەن سوڭ سۇحبات بەرىپ وتىرمىن. سەندەر بەرە الاسىڭدار ما؟
— بەرەمىز، بەرەتىن بولعان سوڭ كەلىپ وتىرمىز، اعا!
— جوعارىداعى ايتقان ماسەلەنىڭ ءبارى شارشاتادى. قاپتاعان كەدەرگىدەن كەيىن سالىڭ سۋعا كەتكەندەي كۇي كەشەسىڭ. وبلىستاردا دا سونىڭ ىشىندە الماتى، وڭتۇستىك قازاقستان، پاۆلوداردا كورىنبەيتىن بىرەۋلەر بار. راديكال اقىنداردى شاقىرىپ، ايتىس وتكىزىپ جاتادى. مەنىڭ ويىمشا، جوعارىدان وتە كۇشتى قولى ۇزىن، قۋاتتى ادامدار ايتىستى يەلەنىپ كەتكىسى كەلىپ جانتالاسىپ جاتقانداي. ونى ەلباسى بىلمەيدى. ءبىر شەتتە وتىرىپ، اقىرىن عانا ءوز شارۋالارىن ىستەپ وتىر. ول ەلدى ەل قىلاتىن كىسىلەردىڭ تىرلىگى ەمەس قوي.
ايتىستىڭ جولىندا كورمەگەنىم جوق. سەندەي قىلشىلداعان جىگىت ەدىم، اق باس شال بولدىم. «وسىنىڭ ماعان نە كەرەگى بار» دەپ ويلايىن دەسەڭ، حالىققا كەرەك ونەر عوي، ونىمەن بىرەۋ اينالىسۋى قاجەت قوي.
— ءبىراق ايتىستىڭ دا ءجۇرسىن ەرمانعا بەرگەنى بار عوي.
-بەرگەنى كوپ. ايتىستىڭ ارقاسىندا ءجۇرسىن ەرمان بولدىم، ازامات بولدىم، ەلگە تانىلدىم. 1992-1997 جىلدار ارالىعىندا ايتىستان كەتىپ قالدىم. ونىمەن ەشكىم اينالىسپادى. 1997 جىلى قايتىپ كەلىپ، قازاننىڭ 19 كۇنى داريعا نازاربايەۆامەن كەلىسىپ، «حاباردان» ايتىستى قايتادان باستادىم. ايتىسقا ماشينا قويۋ سول كەزدە باستالدى. التى اي بويى «حاباردىڭ»تىكەلەي ەفيرىندە ايتىس ءجۇردى. ايتىسپەن ەل قايتا تابىستى. ءسويتىپ، ءومىرىڭدى ارناپ كەلە جاتقان ايتىسقا وسىنداي كەدەرگى، توسقاۋىلدار شىعىپ جاتىر.
— ءجۇرسىن ەرماننىڭ ارمانى بار ما؟
— الپىس التىعا كەلدىم. ارمان تاۋسىلا ما ادامدا. ايتىستىڭ بەرگەنى دە بولدى. ءبىراق جەكە شىعارماشىلىعىما قانشاما نۇقسان كەلدى. مەنىڭ قاتارلاستارىم كوش ىلگەرى كەتىپ قالدى: تۇرسىن جۇرتباي، نەسىپبەك ايتوۆ، مەيىرحان اقداۋلەت، سەرىك اقسۇڭقار ۇلى. سولاردىڭ دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىتتان ايىرىلىپ قالدىم.
— دەمەك ايتىسقا ارالاسقانىڭىزعا كەيدە وكىنەسىز؟
— كەيدە وكىنەسىڭ، راس. ىلعي كەدەرگىدەن كوز اشپاي قويدى عوي، ايتىس. ارمان دەگەن — سول، ويلاعانىڭا جەتە الماۋ، جەتكىزبەيدى.
— ايتىستىڭ الدىنان ايتەۋىر ءبىر ءبورىباي شىعىپ تۇرادى دەيسىز عوي.
— ءبورىبايىڭدى قايدام، باتىراشتار بار. ايتىس دەگەندى اقىنداردى جۇپتاستىرىپ ساحناعا شىعارا سالۋ دەپ ويلايدى-اۋ دەيمىن. ولاي ەمەس قوي، ودان بۇرىن قانشاما دايىندىق جۇمىستار جاسالادى. جىلدار بويعى ەڭبەكپەن جاسالىپ جاتقان ايتىستى بىرەۋلەر كولدەنەڭنەن كيىپ، قولجاۋلىق قىلماق نيەتىنە كۇينىەسىڭ.
— اشىلىپ ايتقان اڭگىمەڭىزگە راحمەت، اعا!
سۇحباتتاسقان – ءومىرجان ءابدىحالىق ۇلى