تۇركيا 1928 جىلى ءوقۋ-بىلىم، اعارتۋ سالاسىندا رەفورما جاساپ، لاتىن الفاۆيتىنە كوشتى. سول جىلى «تۇرىك ءالفاۆيتىن قابىلداۋ جانە قولدانۋ تۋرالى» زاڭ شىقتى.
الايدا جاڭا الىپپەنى ەنگىزۋ وڭاي بولعان جوق. سەبەبى اراب الىپبيىنە نەگىزدەلگەن وسمانلى جازۋ ۇلگىسى 7 عاسىردان استام ۋاقىت پايدالانىلىپ، ابدەن سىڭگەن كەزى ەدى. بۇكىل ەسكى كىتاپتارى اراب ارپىمەن جازىلعان. عالىمدارى، جازۋشىلارى، مەملەكەت قايراتكەرلەرى سول تاڭبامەن اقپارات الماسادى. ءبىراق باتىس ەلدەرىنىڭ دامۋ كوشىنە ىلەسۋدى كوزدەگەن اتاتۇرىك عالىمداردىڭ تاراپىنان لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە قارسى ايتىلعان پىكىرلەردى تىڭداپ جاتپادى.
وسىلايشا لاتىن تاڭباسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ءالىپبي 29 ارىپتەن تۇردى. ارينە، اسىعىس قابىلدانعان ءالىپبيدىڭ كەمشىلىكتەرى از بولعان جوق. 26 ارىپتەن تۇراتىن كلاسسيكالىق لاتىن ءالفاۆيتىنىڭ ءۇش ءارپىن (q، w، x) قولدانۋعا تىيىم سالىندى. سونىمەن قاتار، تۇرىك تىلىنە ءتان التى ءارىپ ı، ö، ü، ş، ç، ğ ەنگىزىلدى. العاشىندا، حالىق بۇل الىپبيگە كوشۋدى جاقسى قابىلدادى. جازۋ رەفورماسىنا دەيىن، تۇرىك حالقىنىڭ ساۋاتتىلىق دارەجەسى 30 پايىزعا جەتەر-جەتپەس بولسا، ءالىپبي قابىلدانعاننان كەيىن 90 پايىزعا جەتتى.
الفاۆيت اۋىستىرۋ ءدىني، مادەني، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە باسقا دا وزگەرىستەر ناتيجەسىندە جۇزەگە استى. تۇرىك ءتىلىنىڭ ءتول دىبىستارىن بەرۋ ءۇشىن كلاسسيكالىق ۇلگىدەن تىس، قوسالقى تاڭبالار ş، ğ، ı ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولدى. الايدا ءبىر تاڭبا = ءبىر دىبىس ءپرينسيپى بويىنشا جاسالعان بۇل الفاۆيت ءتۇرلى كەمشىلىكتەرگە ۇرىندى. ماسەلەن، تۇركياداعى مارمارا مەن شىعىس انادولۋ ايماقتارىنان تىس جەرلەردە ءجيى قولدانىلعان باڭا، دەڭىز دەگەن سوزدەردەگى ڭ دىبىسى كورسەتىلگەن جوق. قار جانە كار دەگەن سوزدەردەگى ءارتۇرلى ك دىبىستارىن بولەتىن ارىپتەردىڭ كەمشىلىگى سياقتى ماسەلەلەر ءجيى-جيى سىنالىپ، ايتىلىپ تۇردى.
ماسەلەن، ماعىنالى دىبىس بولسا دا، الفاۆيتتە كورسەتىلمەگەن دىبىستار سياقتى، جەكە-دارا ءبىر فونەما بولماسا دا، الفاۆيتتە ءبىر ارىپپەن بەلگىلەنگەن دىبىستار دا بار. لاتىن ۇلگىسىندەگى تۇرىك الفاۆيتىندە دە وسى ماسەلە كەزدەسەدى. ماسەلەن، /ğ/دىبىسى تۇرىكشەدە ءبىر ماعىناعا يە بولماسا دا، (بۇل نەگىزى جۇمساق گ، قازاق تىلىندەگى ع دىبىسىنىڭ بالاماسى رەتىندە ايتىلادى) الفاۆيتتە ءبىر ارىپپەن بەرىلگەن.
لاتىن نەگىزدى تۇرىك الفاۆيتىندە q، w، x ارىپتەرىنىڭ كەمدىگى 1928 جىلى ءتىل كوميسسياسى العاشقى الفاۆيت ۇلگىسىن ۇسىنعان كەزدەن بەرى ءجيى سىنعا ۇشىراپ كەلەدى. ماسەلەن، ساياساتكەر، دەپۋتات اۆني باشمان 1928 جىلعى 28 تامىزدا حايات جۋرنالىنداعى ماقالاسىندا جاڭا تۇرىك الفاۆيتىنە قاتىستى كوزقاراستارىن كەڭىنەن بىلدىرگەن. ول جاڭا الفاۆيتتە q، w، x ارىپتەرىنىڭ جوقتىعىنا نارازىلىق تانىتقان. اسىرەسە ç جانە ş ارىپتەرىنە جالعانعان بەلگىلەردى سىنايدى
تۇرىكتىڭ ءتىلشى، جۋرناليست، پسيحولوگ، پەداگوگ، سوسيولوگ عالىمدارى ءالفاۆيتتىڭ كەمشىلىكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ كەلەدى.
تۇركيانىڭ ۇلتتىق ديسسەرتاسيا ورتالىعىندا جيناقتالعان جۇمىستارعا سۇيەنسەك، (Ulusal Tez Merkezi) 200-گە جۋىق ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق ديسسەرتاسيا وسى تاقىرىپقا ارنالىپتى. اتاپ ايتقاندا، الي گوكدۇل، رەجەپ كانالگا سياقتى عالىمدار تۇرىكشە ءالفاۆيتتى قابىلداۋ مەن قازىرگى كەزدەگى تەحنولوگياعا بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان قيىندىقتاردى عىلىمي تۇردە زەردەلەپ جازعان. ولاردىڭ سوزىنە سەنسەك، نوقاتتى ارىپتەر زاماناۋي تەحنولوگيانى بىلاي قويعاندا، تەرىپ جازۋ كەزىندە باسپا ماشينالارعا دا كوپ قيىندىق تۋدىرعان ەكەن.
مۇستافا ياردىمجىنىڭ «قولجازبا زەرتتەۋلەرىندە تىزبەكتى جانە ءتۇزۋ جازۋلاردىڭ ينديۆيدۋالدى ەرەكشەلىكتەرى» دەگەن دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىندا قولمەن جازعان كەزدە دە تۇرىك الفاۆيتىندەگى نوقاتتى ارىپتەردىڭ قولايسىزدىعىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا، ءاربىر ارىپكە جەكە-جەكە نوقات قويىپ وتىرۋ قولدى بايلاپ، جازۋدىڭ جىلدامدىعىن تومەندەتەدى.
ال تۇرىك الفاۆيتىنە كىرمەي قالعان q، w، x جانە sh ارىپتەرى تالاي داۋعا سەبەپ بولىپ، ءالى كۇنگە دەيىن تالقىلانىپ كەلەدى. بۇل ارىپتەردى تالداعان عالىمدار ولاردى جازۋ ءارى سويلەۋ، ءارى ءتىل ساياساتى تۇرعىسىنان زەردەلەدى. اكادەميالىق عىلىمنىڭ ماماندارى دا «ءۇش ءارىپتىڭ» ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن تۇسىرگەن ەمەس. باستاپقى كەلىسىلگەن ەرەجە بويىنشا، بۇل ءۇش ءارىپ تەك اعىلشىن تىلىندەگى جالقى ەسىمدەردى جازعاندا عانا قولدانىلۋى ءتيىس ەدى. ءبىراق قازىرگى كەزدە taxi، show، ex، fax ءتارىزدى سوزدەردى وسى قالپىندا بەرۋ كەڭ تارالىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە تۇرىك الفاۆيتىندەگى ş ءارپى sh ديگرافىنىڭ بالاماسى ەكەنىنە قاراماستان، show، off shore سياقتى اعىلشىن ۇعىمدارىن دالمە-دال وسىلاي جازۋ ۇردىسكە اينالىپ وتىر. داۋىستى دىبىستى تاڭبالايتىن ö، ü ارىپتەرىنە قاتىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ياعني تەحنولوگيا زامانىندا ءبىلىم العان جاستار قاۋىمى قولايسىزدىق تۋدىراتىن ارىپتەردى حالىقارالىق ۇلگىمەن جازىپ، جاڭا ءبىر ستاندارت تۋدىرا باستادى. ناتيجەسىندە ەلدە ءالفاۆيتتىڭ قوس ستاندارتى پايدا بولدى.
قازىرگى تۇرىك تىلىندە تەك كىرمە سوزدەردە كەزدەسەتىن دىبىستار بار. بۇل دا الفاۆيتكە قاتىستى قيىندىقتار تۋىنداۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.
پروفەسسور شۇكرۇ حالۋك اكالىن «كلاۆياتۋراداعى Q پروبلەماسى جانە كومپيۋتەردەگى تۇرىكشە ارىپتەر» اتتى ماقالاسىندا تۇرىك ءالفاۆيتىنىڭ كومپيۋتەر مەن گادجەتتەردە قولدانىلۋى پروبلەماسى بارعان سايىن كۇشەيىپ جاتقانىن ايتادى. ويتكەنى پروگراممالاۋ تىلدەرىندە ş، ı، ğ سىندى تاڭبالار جوق. ولاردى ەلدەگى پروگرامميستەر ۇنەمى قايتا جازىپ، كومپيۋتەر مەن گادجەتتەرگە بەيىمدەپ وتىرادى. بۇل جۇمىس ارتىق شىعىن، ارتىق كۇش تالاپ ەتەدى. ال ç، ö، ü سىندى ارىپتەردى بىردەن جازۋ ءۇشىن ءتىلدى اۋىستىرىپ، سيمۆولدار سەتىنە كىرۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل جاعداي جازۋدى باياۋلاتادى. تۇرىكشە ارىپتەردى جازۋ ءۇشىن قوسىمشا ۋاقىت جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى. جانە كىتاپتاعى قاجەتتى ماتىندەردى سكانەرلەپ، ونىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن جاساعاندا، باعدارلامالار ç، ğ، ı، ş، ö، ü ارىپتەرىن تانىمايدى. ولاردىڭ نوقات بەلگىلەرى (ۋملاۋت) مەن استىڭعى سيمۆولدارى ۇشىپ كەتە بەرەدى. اقىر سوڭىندا نوۋتبۋك، سمارتفونداردى پايدالانۋشى جۇرت، اسىرەسە جاستار جاعى تۇرىكتىڭ ەرەكشە ارىپتەرىنىڭ ورنىنا لاتىنداعى ۇقساس ارىپتەردى قولدانىپ جازاتىن بولىپ الدى. ماسەلەن، ç، ğ، ı، ş، ö، ü ارىپتەرىن c، g، i، s، o، u تاڭبالارىمەن بەرەدى. ماسەلەن، چ دىبىسىنىڭ تۇرىك تىلىندەگى بالاماسى ç. ءبىراق ونى اعىلشىن ۇلگىسىمەن ch رەتىندە تاڭبالايتىندار كوبەيىپ كەلەدى. باسقا دا تۇرىك الفاۆيتىنە تيەسىلى ç، ğ، ı، İ، ö، Ş، ü ارىپتەرى كومپيۋتەردەگى لاتىن-1 سيمۆول كودتارى ىشىندە ورىن الماۋى، ەلەكتروندى پوشتامەن قاتار ءارتۇرلى كومپيۋتەرلىك پروگراممالاردا قيىندىقتار تۋدىرىپ وتىر. قازىردە ەلەكتروندى پوشتامەن حات جازىپ جىبەرگەندە، تۇرىكشە ارىپتەردىڭ ورنىنا تۇسىنىكسىز سيمۆولداردىڭ شىعىپ كەتە بەرەتىنى وسىدان. تۇرىك الفاۆيتىندەگى ş ءارپىنىڭ ورنىنا s، ı ءارپىنىڭ ورنىنا i، ğ ءارپىنىڭ ورنىنا g قويىلىپ كەتەدى. ولاردىڭ ءتىلىن تۇرىكشە (ISO) ستاندارتىنا سالىپ قانا تۇزەتۋگە بولادى.
Sh – ش رەتىندە جازۋ ماسەلەسى ۇزاق ۋاقىت بويى تالقىلانىپ كەلدى. ASCII ستاندارتتارىنا كىرمەيدى. تەك ولار ISO-8859-1 (لاتىن-1) ستاندارتىنا كىرەدى. كىشى ı، ۇلكەن İ، Ğ/ğ، Ş/ş ارىپتەرى بولسا ISO-8859-9 (لاتىن-5) ستاندارتىنىڭ ىشىنەن تابۋعا بولادى. ءۇش ءتۇرلى ستاندارتقا ساي بولۋ، بىرتەكتى بولماۋ كومپيۋتەرلىك پروگراممالاۋ تىلىنە كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانى انىق.
ارينە، IT ماماندار ءالفاۆيتتى ۇنەمى تەحنولوگياعا بەيىمدەپ وتىرادى. ءار ءتۇرلى باعدارلامالار جازىپ، ءارقيلى امالدارعا جۇگىنەدى. ءبىراق تەحنولوگيانىڭ وزگەرۋ، دامۋ قارقىنى بارعان سايىن جىلدامداپ بارا جاتقاندىقتان، وعان ىلەسىپ وتىرۋ مۇمكىن بولماي بارادى.
IT ماماندار بيزنەس كومپانيالاردى تۇرىك ءالفاۆيتىنىڭ قولايسىزدىعىنان قۇتىلۋ ءۇشىن، 26 تاڭباعا نەگىزدەلگەن كلاسسيكالىق لاتىن ءالفاۆيتىن پايدالانۋعا شاقىرادى. كومپيۋتەر، سمارتفون، ەلەكتروندى پوشتا پايدالانۋشىلارى دا ءوزارا حات الىسىپ، حابارلاما جازۋدا كلاسسيكالىق تاڭباعا جۇگىنەتىن بولدى. ءىس-قاعازداردا، سچەت-فاكتۋرا، تۇبىرتەك، بانكتىك وپەراسيالارداعى جازۋلاردىڭ بارىندە نوقاتتار، قۇيرىقشالار بولمايدى. ياعني تەك كلاسسيكالىق 26 لاتىن قارپىندە عانا جازادى. اەروپورتتا، تەلەكوممۋنيكاسيا سالاسىندا دا وسى جاعداي. وسىعان بايلانىستى تۇرىك ءتىلىنىڭ ماماندارى رەسمي ءالىپبي بارا-بارا مۇلدە قولدانىستان ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ءبىر جاقتى ەتۋىمىز كەرەك دەپ دابىل قاعىپ وتىر.
عالىمدار باسقا دا تۇركى حالىقتارىنىڭ (ماسەلەن، وزبەك، ازەربايجان) ورتاق ءالىپبي قولدانۋدى جوسپارلاعانىن، ءبىراق ولارعا ءتان دىبىستاردى تاڭبالاۋعا قاجەتتى ارىپتەردىڭ لاتىن – 1 سيمۆول كودتارى ىشىندە جوقتىعى كەسىرىنەن قيىندىقتارعا تاپ بولعانىن ايتىپ وتىر. سول سەبەپتەن ولاردىڭ كوپشىلىگى اعىلشىن الفاۆيتىندەگى ديگرافتاردى قولدانۋ قاجەتتى دەگەن پىكىر ۇستانىپ وتىر. ماسەلەن، ş دىبىسى ءۇشىن sh، ç دىبىسى ءۇشىن ch ديگرافىنا كوشۋدى تاجىريبە جۇزىندە سىناپ وتىر دەيدى.
تۇركيادا بۇل تاقىرىپ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزۋ تالقىلانىپ، كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. بىرەر جىل بۇرىن تۇركيا پرەزيدەنتى تايىپ ەردوعان تۇرىك ءالىپبيىن كەمشىلىكتەردەن ارىلتىپ، جەتىلدىرۋ جونىندە ارنايى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. ول كۇندەلىكتى تۇرىك جۇرتشىلىعى ءبىر اۋىزدان ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ جانە تولىقتىرۋدى قولدايتىن ايتتى. دەگەنمەن عالىمدار جاعى تۇرىك ءتىلىنىڭ وسى ءبىر پروبلەماسىن رەتتەۋدىڭ ىڭعايلى جولىن تابا الماي اتىر. وكىنىشكە قاراي، ءاۋ باستا تۇرىك ءتىلىنىڭ ءالفاۆيتى جاسالعاندا سينگارمونيزم زاڭدىلىعى نازارعا الىنباعان. ماسەلەن، قازىرگى قازاق ءتىلى سياقتى ۇندەستىك قابىلەتىنەن ايتارلىقتاي ايىرىلىپ قالعان. سوندىقتان ءقازىر ءالفاۆيتتى ۇندەستىك زاڭى بويىنشا نەگىزدەۋ مۇمكىن بولماي وتىر.
ءبىر قىزىعى، كلاسسيكالىق 26 ارىپكە ءوتۋ ماسەلەسىن تۇركيا عانا ەمەس، گەرمانيا دا ءجيى قوزعاپ تۇرادى. كلاسسيكالىق 26 تاڭباعا ءۇش ۋملياۋت (Ä ä، Ö ö، Ü ü) پەن ءبىر ß ليگاتۋراسىن قوسىپ العان نەمىس ءتىلى دە بۇل پروبلەمانى اينالىپ وتە الماي وتىر. وندا دا الفاۆيتكە رەفورما ەنگىزىپ، كلاسسيكالىق تاڭباعا ءوتۋدىڭ جولىن ىزدەپ جاتقان عالىمدار بارشىلىق.
جالپى الەمدە لاتىن گرافيكاسىن پايدالاناتىن 50 شاقتى ەل بار. سونىڭ 40 شاقتىسى ءتىلدى كلاسسيكالىق 26 تاڭباعا بەيىمدەي الماي، زاماناۋي تەحنيكالىق كەدەرگىلەرگە ۇشىراپ وتىر.
بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قازاقستان جاڭادان الفاۆيت قۇراپ جاتقان ەل، تۇرىك الىپپەسىنىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋعا مۇمكىندىگى بار. كەزىندە رادلوۆ، مەليورانسكيي، كازەم-بەك ت.ب. عالىمدار ايتىپ وتكەن قازاق تىلىندەگى سينگارمونيزم ءالى تولىق جويىلعان جوق. ءبىراق سونى جاڭا الىپپەگە ءساتتى ەنگىزۋ ۋاقىت ەنشىسىندە.
ادىلبەك ءنابي
