حاكىم يبراھيم (اباي) قۇنانباي ۇلىنىڭ قاراسوزدەرى مۇرسەيىت بىكە ۇلىنىڭ 1905، 1907، 1910 جىلعى قولجازبالارى ارقىلى بۇگىنگە جەتكەنى بەلگىلى. ءبىراق بىزگە بەلگىسىز سەبەپتەرگە بايلانىستى ابايدىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەن 1909 جىلى شىققان ەڭ العاشقى جيناعىنا ول قاراسوزدەرى كىرمەي قالعان...

ال ەندى «ابايدىڭ سول قاراسوزدەرى باسپا بەتىندە ەڭ العاش قاشان جانە قايدا جاريا بولدى؟» دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق – «1916 جىلى ورىنبوردا («دين ءۋا ماعيشات» باسپاحاناسىندا) سامات ءابىش ۇلى نۇرجانوۆ باستىرعان «اباي تەرمەسىندە» اقىننىڭ تۇڭعىش رەت 1ء-قاراسوزى مەن جەتى ولەڭى باسىلدى» (1). ول 1ء-قاراسوز – ابايدىڭ «بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى وتكىزدىك پە، جامان وتكىزدىك پە، ايتەۋىر، ءبىرتالاي ءومىرىمىزدى وتكىزدىك» دەپ باستالاتىن عاقىلياسى. سونىمەن ابايدىڭ قارا ءسوزى ەڭ العاش رەت وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن جارىق كورگەن دەمەكپىز. ياعني، اباي قاراسوزدەرىن كىتاپ بەتىندە جاريالاۋ ءىسى – 1916 جىلدان باستاۋ الادى. اقىن س.ءابىش ۇلى قۇراستىرعان كىتاپقا ابايدىڭ ءبىر عانا ءقاراسوزى كىرسە دە، مۇنىڭ ءوزى ول كەزدە زور جاڭالىق بولاتىن. وسىدان كەيىن بارىپ اقىننىڭ بارلىق قاراسوزدەرىن تاۋىپ جيناپ شىعارۋ ماسەلەسى قولعا الىندى. اسىرەسە، بۇل ىسكە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بارىنشا كىرىسكەنى بەلگىلى. سوندىقتان «بۇل باسىلىمعا دا م.اۋەزوۆ نازار اۋدارىپ، ابايتانۋدان وقىعان لەكسيالارىندا ءسوز ەتىپ وتىرعان» (2). م.اۋەزوۆ «مۇرسەيىت قولجازباسىندا بار شىعارمالاردان جيناققا ەنبەي قالعان 17 ولەڭ (626 جول ولەڭ)، ءبىر اۋدارما پوەما («ۆاديم»)، 45 ءقاراسوز، 1 تاريحي شىعارما بار ەكەنىن انىقتايدى. بۇلار مۇرسەيىت قولجازبالارىندا بۇرىننان بار، ءبىراق العاشقى جيناققا ەنبەي قالعان اقىن شىعارمالارىنىڭ ءبىر سالاسى عانا. ال قولجازبا كوشىرمەلەرگە تۇسپەگەن، ەگەر م.اۋەزوۆتەي اسا سەرگەك زەرتتەۋشىسى بولماسا، مۇلدە ۇمىتىلۋعا اينالىپ، ءوشىپ كەتۋگە بەت العان ەكىنشى ءبىر سالاسى بارلىعىن ول دەر كەزىندە سەزىندى» (3). 1924 جىلى 19-قازاندا مۇحتار اۋەزوۆ ورىس گەوگورافيالىق قوعامىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە وتكەن كۇنى-اق ابايدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جايلى ۇسىنىسىن وتكىزەدى. وسىدان باستاپ اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن اقىننىڭ تولىق شىعارمالار جيناعىن دايارلاۋ ءىسى قولعا الىنادى. ويتكەنى بۇعان دەيىن اباي جيناقتارى پەتەربۋرگ (1909)، ورىنبور (1916)، قازان (1922)، تاشكەنت (1923) قالالارىندا جارىق كورگەنىمەن، اباي ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرى تولىق قامتىلماعان كۇيدە ەدى. سەبەبى «اباي شىعارمالارىنىڭ دەنى جاريالانعانىمەن، كوپتەگەن ولەڭدەرى مەن پوەمالارى، اسىرەسە، قازاق ادەبيەتى تاريحىندا قايتالانباس ەرەكشەلىگى بار قارا سوزدەرى قولجازبا كۇيىندە جەكەلەگەن كىسىلەر قولىندا ساقتالاتىن» (4). 1933 جىلعى تولىق جيناق – سوناۋ 1924 جىلدان باستاۋ الاتىن ۇزاق ىزدەنىستى ەڭبەكتىڭ ناقتى ناتيجەسى ەدى. اۋەزوۆتىڭ سول كەزدەن باستاپ باس-كوز بولۋىمەن ابايدىڭ بارلىق قارا سوزدەرى ەڭ العاش 1933 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان 6 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن «تولىق جيناقتا» جاريالاندى. وسى سەبەپتى «ابايدىڭ «قاراسوزدەرى» اقىننىڭ جيناعىنا 1933 جىلدان باستاپ قانا كىرىپ ءجۇر» (5) دەگەن پىكىر دە وسىدان كەيىن قالىپتاسىپ قالعان ەدى. جالپى قازاق جۇرتى 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ءىلياس بوراگانسكييدىڭ باسپاحاناسىنان ابايدىڭ ولەڭدەرىن كىتاپ قىلىپ شىعارعان ءاليحان، كاكىتاي مەن تۇراعۇلدارعا قالاي العىس ايتقان بولسا، سول سەكىلدى ابايدىڭ بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان ءبىر ءقاراسوزى («ءسوز باسى» رەتىندە بەرىلگەن) مەن جەتى ولەڭىن («جازدىگۇنى قىلتيعان ءبىر جاۋقازىن»، «اتا-اناعا كوز قۋانىش»، «قۇر ايعاي باقىرعان»، بەلگىلى ءسوز ءولدى-ولدى»، «كۇشىك اسىراپ يت ەتتىم»، «تايعا مىندىك») ەڭ العاش «اباي تەرمەسى» ارقىلى بۇكىل قازاققا تانىتقان ءوزى دە اقىن سامات ءابىش ۇلىنىڭ دا ەسىمىن سولايشا ارداقتاۋى قاجەت! ابايتانۋشى م.مىرزاحمەتوۆتىڭ: «جيناقتى قۇراستىرۋشى «اباي تەرمەسىندە» اقىن قالامىنان تۋعان قارا سوزدەرىنىڭ ىشىنەن «ءبىرىنشى» ءسوزدى ارنايى تۇردە «ءسوز باسى» دەگەن ايدارمەن بەتاشار ءسوز رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان «اباي تەرمەسىندەگى» ايتا قالارلىقتاي سونىلىقتاردىڭ بىرىنە سانالماق. ويتكەنى اباي قاراسوزدەرىنىڭ تۇڭعىش ۇلگى-ونەگەسى، ءتول-نۇسقاسى باسپا ءسوز ارقىلى بۇكىل قازاققا وسى ەكىنشى جيناق ارقىلى تانىلعانى شىندىق قوي» (6)، - دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار. اتتەڭ، 1995 جىلى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا وراي شىعارىلعان «اباي» ەنسيكلوپەدياسىندا سامات ومىردەرەگىنىڭ جەكە-دارا سيپاتتا بەرىلمەۋى وكىنىشتى-اق. اباي ءقاراسوزىنىڭ ەڭ العاشقى شىعارۋشىسى – سامات ءابىش ۇلىنىڭ ەسىمى ونداي بيىك قۇرمەتكە ابدەن لايىقتى ەدى.

اۆتور: باۋىرجان بەرىك ۇلى

دەرەككوز: http://adebiportal.kz/kz

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى

1. م.مىرزاحمەتوۆ «مۇحتار جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» (قازاق سسر «عىلىم» باسپاسى، الماتى، 1982، 78-بەت). 2. «اباي» ەنسيكلوپەدياسى (الماتى، «اتامۇرا»، 1995، 55-بەت). 3. م.مىرزاحمەتوۆ «مۇحتار جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» (قازاق سسر «عىلىم» باسپاسى، الماتى، 1982، 78-بەت). 4. سوندا، 94-بەت. 5. ق.مۇحامەدحانوۆ «اباي شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگياسى جايىندا» (الماتى، «قايىم مۇحامەدحانوۆ اتىنداعى ءبىلىم جانە مادەنيەت ورتالىعى» قوعامدىق قورى، 2010، 118-بەت). 6. م.مىرزاحمەتوۆ «اباي جۇرگەن ىزبەنەن» (الماتى، «قازاقستان»، 1985، 63-64-بەتتەر).