اتا زاڭىم – ەلدىگىمنىڭ بەلگىسى
«...كونستيتۋسيا ءبىزدىڭ بوستاندىعىمىزدىڭ نەگىزى بولدى.
ول ءبىزدىڭ جەڭىستەرىمىزدىڭ،تابىستارىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك ارقىلى كەلگەن بارلىق كەشەنىن نىعايتادى».
ن.نازاربايەۆ
جيىرما ءۇش جىل بۇرىن، 30-تامىزدا قازاقستان حالقى تاريحي شەشىم قابىلدادى. مەملەكەتىمىز قۇقىقتىق-ساياسي ومىرىندەگى جاسامپاز جاڭا داۋىرىنە باتىل قادام باسقان ەدى. بۇل قاتاڭ قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان شەشىم بولدى. وسىنشاما ۋاقىتان بەرى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالعان اتا زاڭ - مەملەكەت پەن قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان بارلىق ساياسي، الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ىلگەرى باسۋىنا، دامۋىنا نەگىز بولا ءبىلدى. كەز كەلگەن ەلدىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن، تاۋەلسىزدىگىن دەموكراتيالىق قۇندىلىعىن انىقتايتىن نەگىزگى قۇجات – كونستيتۋسيا. وندا مەملەكەتتىڭ بارلىق قۇرىلىمدارىنىڭ، جەكە ازاماتتاردىڭ، ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ، الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى، قۇقىقتارى كورسەتىلەدى.
قازاقستاننىڭ اتا زاڭى الەمدەگى ەڭ جاس كونستيتۋسيالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى ەكەن. بۇل مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى ايعاقتايتىن، ەلدىكتىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىن قۇجات بۇگىندە جيىرما ءۇش جاسقا تولىپ وتىر. وسىنشاما از ۋاقىت شەڭبەرىندە كونستيتۋسيامىز ۋاقىتتىڭ سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ، ءوزىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋ تالاپتارىنا لايىقتىعىن جان-جاقتى دالەلدەدى. ال كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاننىڭ كونستيتۋسياسى الەمدەگى جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ەڭ ۇزدىك ەلۋ كونستيتۋسيانىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى ەكەن. بۇل اتا زاڭىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتىپ، مەرەيىن ارتا تۇسپەك. ۇلت كوشباسشىسى ن.نازاربايەۆ:«تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن بىزگە بۇگىنگى ءومىر شىندىعىمەن جانە الداعى ۋاقىتپەن بىرگە قادام باسىپ، وتكەن ۇرپاقتىڭ ىس-تاجىريبەسى مەن جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنىمدى جيناقتاعان نەگىزگى زاڭ قاجەت بولدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋسياسى اشىق جانە دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋدىڭ نەگىزگى پرينسيپتەرىن باياندى ەتۋگە ءتيىس بولاتىن»، - دەپ جازادى ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىندا. مۇندا ەلباسىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىنگى 1993 جىلى قاجەتتىلىكتەن قابىلدانعان كونستيتۋسيانىڭ ۋاقىت وتە كەلە وڭدەۋدى تالاپ ەتەتىنىن جازدى. ءسويتىپ، العاش قابىلدانعان كونستيتۋسيانىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن نىعايتا وتىرىپ، مەملەكەتتىك بيلىكتى باسقارۋ مەن ەكونوميكالىق رەفورمانى ساۋاتتى جۇرگىزۋگە، سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋ مەن داعدارىستان شىعۋعا، ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا، ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا، زامان اعىمى مەن سۇرانىسىنا قاراي اتا زاڭىمىز 1995 جىلى جىلى 30 تامىزدا قايتا تۇلەدى. مىنە، وسىلايشا، ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەن الشاق قاعان العاشقى كونستيتۋسيامىز اراعا ەكى جىل سالىپ، وزگەرسىكە ەندى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىن ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى، ىشكى تۇراقتىلىق، قورعانىس سالاسى سىن كوتەرمەيتىن جاعدايدا ەدى. وسىناۋ اۋمالى-توكپەلى زاماندا بۇكىل حالىقارالىق جۇيەدە قالىپتاسقان قاۋىپسىزدىك شارالارى جويىلا باستادى. كەڭەس وداعى اتتى الىپ يمپەريانىڭ كۇيرەۋى جانە وسى تۇستا كەڭەس وداعىنا مۇشە بولعان كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىك الىپ، جاڭا حالىقارالىق سۋبەكتىگە اينالۋى الەمدە جاڭا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىنا يتەرمەلەدى. بۇل ساتتە تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى جىلداردان باستاپ ءوزىن دامىعان ەلدەر تاراپىنان مويىنداتۋى جانە ۋاقىت تالابىنا ساي بىرنەشە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشەلىككە ەنۋىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور ەدى. قازىرگى تاڭدا جالپى دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇددەلەرىنىڭ بىر-بىرىمەن استاسىپ جاتۋى وسى زامانعى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ ساقتالۋىنا دانەكەر بولادى. قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ۇعىمىنىڭ استارىندا ماقساتتى ەكونوميكالىق مۇددە بولماسا، ونىڭ مىقتى قاۋقارى بولماق ەمەس. الەمدە قانشاما ساياسي وقيعالار، شيەلەنىستەر، كەلىسىمدەر، قاقتىعىستار، ت.ب. تولىپ جاتقان فورۋمدارداردىڭ ىشكى استارى ءبىر عانا مۇددەگە تىرەلەدى. عالامدىق ەنەرگەتيكا داعدارىسى مەن ەكسترەميستىك قيمىلداردىڭ كۇرت ءورشۋى سەكىلدى ەكى فاكتور – ەلىمىزدەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ نىعايا تۇسۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.
1990 جىلداردىڭ باسىندا قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋ مەن اسكەري قۇرىلىستىڭ قاي باعىتىن ۇستانامىز دەگەن وزەكتى ماسەلە تۇردى. بۇل مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە قيىن ساتتەردىڭ ءبىرى بولاتىن. وسى قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ زور كورەگەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا قارۋلى كۇشتەرىمىز قۇرىلىپ، ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن اتاپ ايتقانىمىز ابزال. بۇگىندە ءبىزدىڭ اسكەري باسقارۋ جۇيەمىز نىعايتىلىپ، ونىڭ قۇرىلىمدارى ۇنەمى دامۋ ۇستىندە. اسكەري قۇرالىمدارىمىز ماتەريالدىق تۇرعىدان تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ، ۇلكەن اۋقىمداعى ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق وقۋلار جۇرگىزىپ تۇرادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باستى مۇددەسى - ەل قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، ۇتتىق دەربەستىكتى، اۋماقتىق تۇتاستىقتى، حالىقتىڭ ءومىرىن قورعاۋدى كەپىلدى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
اتا زاڭىمىز بۇگىنگى كۇننىڭ ومىرشەڭ تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى. قازاقستاننىڭ كونستيتۋسياسىندا مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەلىنگەن. ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى بالا دۇنيە ەسىگىن اشقاننان پايدا بولادى. ونى بۇزۋعا ەشكىمنىڭ دە قۇقىعى، قاقىسى جوق. كوپتەگەن ەتنوستار مەن ۇلتتاردىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا ءتاتۋ-تاتتى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى كونستيتۋسيامىزدىڭ وزەكتىلىگىن تانىتادى. سوندىقتان دا، قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ باستى مىندەتى – ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاپ، ەلدىڭ ىشىندەگى تىنىشتىقتى كۇزەتىپ، ەتنوستارىمىزدىڭ اراسىنداعى تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋ. تاتۋ ەلدە تۇراقتىلىق پەن ءتارتىپ تۇعىرىنىڭ بەرىك بولۋى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ مەرەيلى مىندەتى.
راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋت باستىعىنىڭ تجيج جونىندەگى ورىنباسارى-باسقارما باستىعى پودپولكوۆنيك د.ك.ۋمبەتوۆ
