الماتىدا جولاۋشىلاردىڭ ۇيالى تەلەفونى مەن ءاميانىن ۇپتەپ كەتەتىن ۇرىلاردىڭ سۋرەتتەرى قوعامدىق كولىكتەرگە جاپسىرىلىپ، كوپتىڭ نازارىندا بولادى. ءقازىر قالاداعى قىلمىستىڭ دەنى اۆتوبۋستاردا تىركەلەدى ەكەن. ماسەلەن، ءبىر عانا №34 اۆتوبۋستا جىل باسىنان بەرى 100-دەن استام ۇرلىق جاسالىپتى. ال ۇرىلاردى قولعا ءتۇسىرۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قوعامدىق كولىكتەردىڭ بارلىعىندا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قالتقىسىز جۇمىس ىستەيتىن بولدى. جالپى، جىل سوڭىنا دەيىن الماتىنىڭ قوعامدىق كولىكتەرى 86 پايىزعا جاڭارادى. سونداي-اق، جۇرگىزۋشىلەرگە دە ءبىرىڭعاي كيىم ۇلگىسى ەنگىزىلمەك.
كەلەر اپتادان باستاپ بارلىق قوعامدىق كولىك تىزگىنشىلەرىنىڭ جۇمىسقا جارامدىلىعى تەكسەرىلەدى. قالاداعى 2،5 مىڭ جۇرگىزۋشى وسى ايدىڭ سوڭىنا دەيىن تەست تاپسىرىپ، حالىقپەن جۇمىس ىستەي الاتىنىن دالەلدەۋى ءتيىس. ەڭ اۋەلى، جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ەرەجەسىن قانشالىقتى جەتىك بىلەتىنى قاداعالانادى. كەيىن، پسيحولوگيالىق ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەدى. مۇنىڭ بارلىعىنا 50 مينۋت ۋاقىت بەرىلەدى.
«جول-قوزعالىس ەرەجەسىن ءبارى ءبىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، جول-قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىنە، جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ، ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىنان العاندا جۇرگىزۋشىلەردىڭ پسيحولوگيالىق مىنەزىنە ءمان بەرىلەدى. ولار قازىرگى جاعدايدا، ۇلكەن قالاداعى قوزعالىستا ءوزىن-وزى سترەسستىك جاعدايدان الىپ شىعا الا ما، سابىر ساقتاي بىلە مە، سول جاعىنا نازار اۋدارىلىپ، بەيىمدەۋ ساتىلارىنان وتەدى. جۇرگىزۋشىلەر دارىگەر كەلگەنگە دەيىن جولاۋشىعا العاشقى مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ شارالارىن ءبىلۋى ءتيىس، وعان دا كوڭىل بولەمىز»، – دەدى الماتى قالاسى كولىك ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىك ورتالىعى وقىتۋشىسى باۋىرجان جامانبايەۆ.
اتتەستاسيا قورىتىندىسىن ورتالىق ماماندارى اۆتوپارك يەلەرىنە جىبەرەدى. سىناقتان سۇرىنبەگەن جۇرگىزۋشىلەرگە ارنايى سەرتيفيكات تاپسىرىلادى. ال قارىم-قابىلەتى جەتپەگەندەر جۇمىستان قۋىلمايدى، دايارلىق كۋرسىنان وتەدى. ويتكەنى، ءقازىر قالادا 700-گە تارتا قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىسى تاپشى ەكەن. سوندىقتان، تىزگىنشىلەردى قايتا دايارلاۋ ءۇشىن 40 ساعات كولەمىندە وقىتۋ كوزدەلىپ وتىر. وقۋ اقىسى تاسىمالداۋشى كومپانيا مەن الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى ەسەبىنەن تولەنەدى.
«بۇل جەرگە كەلىپ كوپتەگەن نارسەلەردى ۇيرەنىپ جاتىرمىز. جول ءجۇرۋ ەرەجەسى بويىنشا وزگەرىستەر كوپ ەكەن. پسيحولوگيا ساباقتارىن ءوتىپ جاتىرمىز. جولاۋشىلارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن، ادامدارمەن قالاي جۇمىس ىستەپ سويلەۋ كەرەك ەكەنىن ۇيرەنۋدەمىز»، – دەدى قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىسى ناريمان نۇرتاي.
جۇرگىزۋشىلەردى وسىلاي وقىتۋ ارقىلى تارتىپكە شاقىرماسا، جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزىپ، قالا ورتاسىندا بايگە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ سانى كوبەيىپ كەتكەن. سوڭعى 9 ايدىڭ وزىندە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كەسىرىنەن الماتىدا 186 جول اپاتى ورىن الىپ، 3 ادام قايتىس بولعان. 242 جولاۋشى جاراقاتتانىپتى. بۇل سان بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ. جۇرگىزۋشىلەردىڭ جولاۋشىعا تالاسىپ، بايگەدەگىدەي جارىسۋىنا كەي اۆتوپاركتەردىڭ جالاقى ماسەلەسىن ءالى رەتتەمەگەنى دە سەبەپ بولىپ وتىر. بۇدان بىلاي اۆتوبۋس تىزگىنىندەگىلەرگە ءبىرىڭعاي جالاقى تولەنەدى: 180 مىڭنان باستاپ 250 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا ايلىق الادى.
«بىزگە قوعامدىق كولىكتىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن جول اپاتى كوپ. نەگە؟ ويتكەنى، جۇرگىزۋشىلەردە جوسپار بولعاندىقتان، جولدا «بايگەگە» تۇسەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ولارعا ورىندالعان جوسپارعا ەمەس، جۇرگەن شاقىرىمىنا قاراپ اقى تولەۋ»، – دەدى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان اۋكەنوۆ.
ايلىققا ساي، ساپا دا جوعارىلاۋعا ءتيىس. جۇرگىزۋشىلەر جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتىپ قانا قويماي، كۇندەلىكتى جۇمىسقا كيەتىن كيىمىن دە تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. بۇدان بىلاي قالاداعى بارلىق قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى ءبىرىڭعاي كوكشىل ءتۇستى فورما كيەدى. ولارعا شەتەلدىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە 4 مەزگىلگە ساي كومپلەكت بەرىلەدى. ماسەلەن، جۇرگىزۋشىلەر قىستا جىلى كۇرتەشە كيسە، جازدا ولارعا فۋتبولكا مەن كەپكا جاراسىمدى. قىرجىمدالمايتىن ماتادان تىگىلگەن كوستيۋم كيۋگە ءتوزىمدى. باستىسى، قوزعالىسقا كەدەرگى كەلتىرمەيدى ەكەن. ءبىر جۇرگىزۋشىنىڭ كيىم جيىنتىعى 40 مىڭ تەڭگە تۇرادى.
«قازىرگى جۇرگىزۋشىلەردىڭ فورماسىنىڭ ساپاسى ازداپ تومەن. ولار وزدەرى دە كيگىسى كەلمەيدى. سۇراساڭ، ىڭعايسىز دەيدى. جۇرگىزۋشىلەر كوبىنەسە وسىنداي جيلەتكانى جاقسى كورەدى. ويتكەنى، ول جىلى بولادى، قوزعالىسقا ىڭعايلى. ونى كوكتەمدە دە، كۇزدە دە تەز كيىپ دالاعا شىعا الادى. سونىمەن قاتار، اۆتوبۋستىڭ ىشىندە وتىرا الادى. ماتالارى وتە ىڭعايلى، سينتەتيكا ەمەس، 100 پايىز ماقتادان»، – دەدى الماتى قالاسى كولىك ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىك ورتالىعى مەنەدجەرى راۋشان سەرىكجان.
سونداي-اق، جۇرگىزۋشىلەرگە سانيتارلىق جاعداي دا جاسالماق. بۇعان دەيىن «سوڭعى ايالدامالاردا دارەتحانا تاپپايمىز» دەپ شاعىم ايتقانداردىڭ تالاپ-تىلەگى ەسكەرىلەتىن بولدى.
«سوڭعى ايالدامالاردىڭ جانىنداعى كافە، مەيرامحانالارمەن كەلىسىمشارت جاساڭىزدار. جۇرگىزۋشى قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن ولاردان رۇقسات سۇراپ الەك بولماي، كەلىسىم نەگىزىندە عيماراتقا ەركىن كىرىپ-شىعىپ تۇرسىن. تاماعىن دا سول ورىننان ىشسە بولادى. بۇل جۇمىستى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باسقارماسى قولعا الۋى ءتيىس»، – دەدى ەرلان اۋكەنوۆ.
ەندى جولاۋشىلار ءۇشىن جاسالاتىن جاعدايعا توقتالساق... بيىل الماتىدا ابدەن ەسكىرىپ، توزىعى جەتكەن اۆتوبۋستاردىڭ قاتارى سيرەيدى. ءقازىر قالادا جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋعا كۇن سايىن 1560 قوعامدىق كولىك جولعا شىقسا، ونىڭ 479-ى بىلتىر جاڭارعان. ال بيىل باس-اياعى، 719 اۆتوبۋستى زاماناۋي ۇلگىدەگى جايلىسىنا الماستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ءسويتىپ، جىل سوڭىنا دەيىن مەگاپوليستىڭ اۆتوبۋس پاركى 86 پايىزعا جاڭارادى. بۇل البەتتە، كولىكتەردىڭ ءجۇرۋ جيىلىگىن جىلدامداتىپ، جولاۋشىلاردىڭ ۋاقىتتارىن ۇنەمدەۋگە سەپ. ايتا كەتسەك، قوعامدىق كولىكتەردى اۋىستىرۋ ءۇشىن كەي تاسىمالداۋشىلارعا قالا بيۋدجەتىنەن ارنايى سۋبسيديا دا بەرىلگەن بولاتىن. ءبىراق سول قارجىنى ۋاقتىلى جۇمساپ، بەلگىلەنگەن مەرزىمگە دەيىن جاڭا اۆتوبۋس الماعانداردى ەندى ەشكىم ەسىركەمەيدى. كەلىسىمشارت ءۇزىلىپ، مارشرۋتتارى نارىقتا جۇمىس ىستەي الاتىن وزگە وزگە كومپانياعا بەرىلەدى.
«ءبىز بيىل تاعى 200 اۆتوبۋس ساتىپ الدىق. ولاردىڭ 30-ى شاعىن، قالعان 170ء-ى ورتاشا جانە ۇلكەن اۆتوبۋس. ياعني، 9، 12 جانە 18 مەترلىك اۆتوبۋستار. ءبىز 18 مەرتلىك اۆتوبۋستاردى جاڭا BRT جەلىسىمەن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز»، – دەدى «الماتىەلەكتروترانس» ج ش س ديرەكتورى ريزۆان سينايەۆ.
جىلجىمالى قۇرامنىڭ بارلىعىندا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قالتقىسىز جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ويتكەنى، قوعامدىق كولىكتەردە ۇرلىق كوبەيىپ كەتكەن. اسىرەسە، ۇنەمى ادام لىق تولا جۇرەتىن №34، №65، №38 جانە №32 باعىتتاعى اۆتوبۋستاردا جولاۋشىلاردىڭ زاتتارى كوپ جوعالادى ەكەن. پوليسەيلەردىڭ دەرەگىنشە، جىل باسىنان بەرى بۇل مارشرۋتتاردىڭ ءارقايسىندا 100-گە تارتا ۇرلىق دەرەگى تىركەلىپتى. ەندى تۇرعىنداردى سۇعاناقتاردان ساقتاۋ ءۇشىن، ولاردىڭ تۇر-الپەتى اشىق جاريالانادى. ءقازىر بوستاندىقتا جۇرگەن ۇرىلاردىڭ سۋرەتى قوعامدىق كولىكتەرگە قىستىرىلماق.
«جىل باسىنان باستاپ 350 ۇرى ۇستالدى. ولار 411 قىلمىس جاساعان. قازىرگى ۋاقىتتا بوستاندىقتا جۇرگەن ۇرىلاردىڭ سۋرەتتەرى ەندى ءاربىر قوعامدىق كولىكتەردە كورسەتىلەتىن بولادى. بۇل بىرىنشىدەن، ۇرلىقتىڭ الدىن-الۋ شارالارى بولىپ تابىلادى. اتالعان ۇرلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بۇكىل الماتىنىڭ قوعامدىق كولىكتەرىندە بەينەكامەرالار ورناتىلادى»، – دەدى الماتى قالاسى ءىىد جەرگىلىكتى پوليسيا قىزمەتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تورەحان يسين.
ال كامەرا ورناتۋدان باس تارتقان اۆتوپارك يەلەرى كەرىسىنشە، وزدەرى جازا ارقالايدى. پوليسەيلەردىڭ مۇنداي قادامعا بارماسقا امالى قالماي وتىر. سەبەبى، قوعامدىق كولىكتەردە بەيناكامەرانىڭ جوقتىعىنان، قىلمىستى اشۋ وڭاي بولماي تۇر. ايتا كەتسەك، اۆتوبۋس ۇرىلارى كوبىنەسە، جولاۋشىلاردىڭ ۇيالى تەلەفونى مەن ءاميانىن قولدى قىلادى ەكەن. «قىلمىس جاساۋشىلاردىڭ كوبى جۇمىسسىز جاستار مەن بۇرىن سوتتى بولعاندار» دەيدى ءتارتىپ ساقشىلارى. سۇعاناقتاردىڭ قاتارىندا ءتىپتى، اعايىندى ءۇش قىز دا بار كورىنەدى. ءبىرى جولاۋشىلاردى سوزگە اينالدىرعاندا، ەكىنشىسى ادامداردى يتەرىپ، قىساتىن كورىنەدى. وسى وڭتايلى ساتتە ءۇشىنشى قىز جولاۋشىلاردىڭ قۇندى زاتىن قولدى قىلادى. بۇل قىزداردىڭ ەسىمدەرى پوليسياعا بەلگىلى. دەگەنمەن، قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى جولاۋشىعا قاشاندا ساق بولۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى.
