كورشى رەسەي عالىمدارى بىرنەشە جىلدان بەرى «قازاقستانداعى ارالدى قۇتقارۋ كەرەكتىگىن» ءجيى ايتىپ ءجۇر. رەسەيدىڭ زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاي الادين ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ تالاي ماسەلەنى شەشەتىنىن ءجيى العا تارتادى. مىسالى، 2017-2018 جىلدارى الادين مىرزا «مەن ارالدى قۇتقارامىن، سول ءۇشىن ماعان نوبەل سىيلىعى بەرىلەتىن بولادى» دەپ جالپاق جۇرتقا جار سالىپ نازارىمىزدى ءبىر اۋدارىپ قويعان ەدى. جالپى، ارالدى قۇتقارۋ جايى توقسانىنشى جىلداردان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. تەڭىزدى قۇتقارۋ ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇزىن-سانى 72 جوبا قولعا الىنىپتى. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ بارلىعى ارال سۋىنىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتە المادى.
تەك قانا رەسەي عالىمدارى ەمەس، ارالدى زەرتتەۋ وزبەكستان عالىمدارىنىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. 2018 جىلى وزبەكستان مەن قازاقستان عالىمدارى ارالدى زەرتتەۋ ءۇشىن بەس جىلعا ارنالعان باعدارلاما قابىلداعان بولاتىن.
ارال تەڭىزى وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن الەمدەگى كولەمى جاعىنان ەڭ ءىرى تورتتىكتىڭ قاتارىندا بولعان ەدى. ال ءقازىر تەڭىز ورتا ازياداعى ەكولوگيالىققا ايماققا اينالدى.
جالپى، ارالدى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى ەلىمىزدىڭ ماماندارى ءتۇيىپ وتىرعان ويعا جۇگىنسەك، تەڭىز سۋىنىڭ قۇرامىندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار مەن حيميالىق ەلەمەنتتەر مول بولعان. بۇعان قاتىستى حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى قورلان ابسالىقوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءبىرىنشى كەزەكتە ارال سۋىنىڭ قۇرامىندا يود رەسۋرسى تۇنىپ تۇرعانىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
«ءقازىر تەڭىز سۋىنىڭ قۇرامىندا تۇز اشىق جاتىر. مىنە، وسى اشىق جاتقان تۇزدىڭ اۋاعا تارالۋى الاڭداتۋى ءتيىس. بىلەسىزدەر، قازاقستاندا يود تاپشىلىعى بەلەڭ الىپ تۇر. وسى تاپشىلىقتى عىلىمي تەحنولوگياعا جۇگىنە وتىرىپ، ارالداعى تابيعي بايلىق ارقىلى جويۋعا بولادى. ول ءۇشىن ارالداعى يود رەسۋرسىن تولىق زەرتتەۋگە قول جەتكىزۋىمىز قاجەت. ءبىز ءۇشىن ءقازىر ارالدىڭ سولتۇستىك بولىگىن زەرتتەۋ ماڭىزدى. بىرىنشىدەن، ارالدىڭ سولتۇستىك بولىگى قازاقستاننىڭ تەرريتورياسىندا. سولتۇستىك ارالدا سۋ كوتەرىلىپ، بىرتىندەپ تىرشىلىك جاندانىپ كەلەدى. وندا بالىق تا بار، تەڭىزدىڭ سۋى دا كوتەرىلىپ كەلەدى. ال وڭتۇستىكتە تىرشىلىك بايقالمايدى.
نەگىزى ارال سۋىنىڭ قۇرامىندا كوپتەگەن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار كەزدەسەدى. جاسىراتىنى جوق، ەلدەگى قانشاما جەر استى سۋلارى بولسىن، تەڭىز سۋلارى بولسىن تولىق زەرتتەلمەي جاتىر. بىزدەگى سۋ كوزدەرىندە سۋدان الىناتىن رۋدالار كوپ. الەمدىك نارىقتا سۋدان الىناتىن رۋدالاردىڭ قۇنى التىننان دا، مۇنايدان دا قىمبات. ءقازىر جۇڭگو ەلى وسى سالانى ابدەن مەڭگەرىپ، سۋ رۋدالارىن ساتۋدا العا وزىپ تۇر. وسىعان قاراپ قىنجىلاسىڭ.
ءبىر عانا ارالدى تولىق زەرتتەي الماۋىمىز وكىنىشتى. ءبىز بولاشاقتا ارالدى سورتاڭعا اينالدىرماي تابىسقا كەنەلىپ، وزىندىك برەند جينايمىز دەسەك، وسى سالانى زەرتتەيتىن عالىمدارعا قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك. قۋاتتى تەحنولوگيانى عىلىمعا جۇمىلدىرۋ قاجەت. اسىرەسە ارال ماسەلەسى قۋاتتى تەحنولوگيانى قاجەت ەتىپ وتىر. ەرتەڭ ءبىز قامدانباساق، رەسەي، وزبەكستان عالىمدارى، قىتايدىڭ وقىمىستىلارى ارالدى زەرتتەۋگە قۇلشىنىپ-اق وتىر. سوندىقتان، بۇل ارادا قازاقستاننىڭ ۇلەسى باسىم ەكەنىن وزگەلەر ءبىلۋى كەرەك» - دەيدى حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى، قورلان ابسالىقوۆا.
عالىمدار بولاشاقتا تەڭىز سۋىن زەرتتەۋدە نانوتەحنولوگياعا جۇگىنۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتادى. بۇل رەتتە، عالىمدار بۇگىندە جەر بەتىندەگى تەمىر رۋداسى تاۋسىلۋعا تاياۋ ەكەندىگىن، 40-50 جىلدان كەيىن تەمىر تاپشىلىعى ورىن الاتىنىن العا تارتادى. وسى تۇستا تەمىردىڭ ورنىن الماستىراتىن كومپوزيتتىك ماتەريالدار سۋدان الىنا باستايتىنىن ايتىپ وتىر.
«2012 جىلى ۆەتنام كومپانيالارى ءبىزدىڭ ارال تەڭىزىنەن مۇناي ىزدەۋ ءۇشىن بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگىسى كەلەتىندەرىن ءمالىم ەتتى. رەسمي تۇردە ءبىزدىڭ بيلىك تاراپىنان بۇعان رۇقسات تا بەرىلدى. راس، ارالدى بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرە المايمىز. ارالدا ءقازىر باسقاشا ءومىر. تەڭىزدىڭ تارتىلعان جاعىندا وسىمدىكتەردىڭ وزدىگىمەن ءوسۋ پروسەسى ءجۇرىپ جاتىر. سەكسەۋىل، وزگە دە اعاشتاردىڭ وزدىگىنەن ءوسۋى جەردىڭ استىندا ءالى دە سۋ بار ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان، ارالدى زەرتتەۋدى توقتاتپاۋ كەرەك. سوڭعى بەس جىلدا ارالدى ءقازىر كوپتەگەن ەلدەر تەڭىز سۋىنان قۇرىلىس ورىندارىنا قاجەتتى بازالت دەگەن زات الىپ جاتىر. بۇل ماتەريال وتە جوعارى تەمپەراتۋراعا شىدامدى جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءقاۋىپسىز. تىعىزدىعى جاعىنان المازبەن دەڭگەيلەس. المازدىڭ تىعىزدىعى شارتتى ەسەپتىك كورسەتكىش بويىنشا 10 بولسا، بازالتتىكى 9،8 پايىز قۇرايدى. وسىدان-اق ونىڭ بەرىك ماتەريال ەكەنىن بايقايمىز. سوڭعى كەزدەرى جاپونيادا، قىتايدا، كورەيادا ءىرى بەتون كونسترۋكسيالارىن جاسايتىن قۇرىلىس كومپانيالارى پانەلدەردىڭ اراسىنا بازالتتان جاسالعان ارماتۋرالاردى سالا باستادى. ويتكەنى بازالتتان جاسالعان ارماتۋرا قولدانىلعان پانەلدەر جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى بولادى ەكەن. مىنە، بىزدەگى تەڭىز سۋلارىنىڭ قۇرامىندا رۋدادان بولەك وسىنداي قۇندى ماتەريالدار بار. مۇنى بىلگەندىكتەن دە رەسەيدىڭ عالىمدارى جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ ماماندارى بىزدەگى سۋ كوزدەرىن زەرتتەگىلەرى كەلەدى»،-دەيدى گيدروگەلوگ مامان عازيزا ءتۇسىپوۆا.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىز ءۇشىن تەڭىز سۋلارىن زەرتتەۋ، جەر استى سۋلارىن عىلىمي زەرتتەۋ سالالارى ناقتى تەحنولوگيالىق جاڭارۋعا بەيىمدەلۋى قاجەت. «الداعى ون جىلدا قازاقستانداعى تەڭىز سۋلارىن، جەر استى سۋلارىن زەرتەتۋدە ناقتى جەتىستىككە قول جەتكىزىپ، ونداعى الىنعان باعالى زاتتاردى ەكسپورتقا شىعارا الساق بۇل ءبىز ءۇشىن بەدەل. ءقازىر عىلىمنىڭ قۋاتى بارلىعىنا جەتەدى. دەمەك، بىزگە وسى سالاداعى عالىمدارعا جاعداي جاسالىنۋى كەرەك. ارالدى عانا ەمەس، بالقاشتى، زايسان كولىن، ەرتىستى زەرتەتۋ ءۇشىن ارنايى زەرتحانالار اشىلىپ، سۋلارىمىزدىڭ قۇرامىندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتاللدار انىقتالۋى ءتيىس. ويتكەنى ءقازىر سۋدىڭ دا سۇراۋى ارتاتاتىن زامان كەلە جاتىر»،- دەيدى گيدروگەولوگ عازيزا ءتۇسىپوۆا.
قارلىعاش زارىققان قىزى
