اينالامىز انتالاعان جاۋ. ەشكىم، توبەمىزدەن مىلتىعىن ءتوندىرىپ تۇرماسا دا، جەڭىنىڭ ىشىنە جاسىرىپ جۇرگەنى وتىرىك ەمەس. ارينە، «تاتۋ كورشى، دوس مەملەكەت» دەگەن سىلدىر سوزدەر سىپايى ديپلوماتيا ءۇشىن كەرەك شىعار. ءبىراق، ءوزىمىزدى ونداي جالپاق شەشەي، جالتاق مىنەزبەن قاشانعى الداۋسىراتا بەرەمىز. ءيا، دوستىق كەرەك، ءبىراق ىشكى ساقتىق ءتىپتى قاجەت.

نەگىزى، بەتپە-بەت كەلگەن جاۋدان گورى، تۋىرلىق پەن ءشيدىڭ اراسىنا جاسىرىنعان جىمىسقى دۇشپان ءقاۋىپتى. بۇگىنگى كۇنى جىميا كۇلىپ، جىمپيا كىرىپ، قازاقستانعا ءۇنسىز ەكسپانسياسىن كۇشەيتىپ جاتقان ەڭ بەلسەندى ەل – جۇڭگو. البەتتە، ءبىز توماعا-تۇيىق جاعدايدا ءومىر سۇرە المايمىز. حالىقارالىق دەڭگەيدە ءتۇرلى ەلدەرمەن ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەني قارىم-قاتىناستاردىڭ بولۋى زاڭدى. ءبىراق، ءار نارسەنىڭ شەگى بار. دوزاسى اسىپ كەتكەن ۋكولدىڭ ادام ولتىرەتىنى سەكىلدى، قالىپتان شىعىپ كەتكەن قاتىناس قاتەر توندىرەدى. «دوسىڭدى كوپ ۇستاما جولىنان قالادى، دۇشپانىڭدى كوپ ۇستاما سىرىڭدى الادى» دەيدى.

بۇل ءسوز ارقىلى قارا اسپاندى ءتوندىرىپ، ىرگەدەن جاۋ ىزدەيىك دەپ وتىرعان جوقپىز. وكىنىشكە قاراي، ءقازىر «جايىلىپ جاستىق، ءيىلىپ توسەك» بولعىمىز كەلگەنىمەن، ەجەلدەن ەگەسىپ كەلە جاتقان ەل. ول تاريحتان ماڭدايىمىزعا جازىلعان تاعدىرىمىز. سوناۋ عۇن، كوكتۇرىكتەر زامانىنان تارتىپ، كەشەگى كوكجال وسپان باتىرعا دەيىن ەلى مەن جەرىن قورعاعان قانشاما بوزداقتىڭ قانى توگىلدى، قانشاما حالىق شابىندىعا ءتۇسىپ، قانشاما جەرىمىز قىتايدىڭ قولىندا قالدى؟! ەندى مىنە، تاۋەلسىزدىك الىپ، دەربەس ءومىر سۇرەمىز دەگەن ارمانىمىزدى قاپتاعان جۇڭگو جىمىسقى ەكسپانسياسىمەن تۇنشىقتىرعالى وتىر. وعان كۇن وتكەن سايىن جاريالانىپ جاتقان فاكتىلەر كۋا. ءبىراز بۇرىن، 31 ارنانىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان «ءسوزدىڭ شىنى كەرەك» باعدارلاماسىندا جۋرناليست جانيا وسەرقۇلدىڭ ساراپتاماسىن كورگەن بولارسىزدار. قازاقستاندا 300 مىڭ جۇڭگو بار ەكەن. ولار جاي جۇرگەن جوق، قازاقتىڭ قىزدارىنا ۇيلەنىپ، وسىندا ۇرپاق ءوربىتىپ جاتىر. ەكونوميكالىق جاقتان دا قىتايعا تاۋەلدىلىگىمىز كۇشەيە تۇسكەن. شيكىزات وندىرەتىن ورىندارىمىز سولاردىڭ مەنشىگىنە وتە باستاعان. جەرىمىزگە دە، قالامىزعا دا قاتتى قىزىعۋدا. بۇنداي ايعاق-دالەل، دەرەك كوپ.

ەلىنە سيماي جاتقان 1 ميلليارد 300 ميلليون جۇڭگو الىپ تاسقىن، جوڭكىلگەن تاۋداي سەل. ءبىز سونىڭ يەگىنىڭ استىندا تۇرىپ، وزىمىزشە بەيعامسيمىز. قىتايمەن تەرەزەسى تەڭ قارىم-قاتىناس جاساپ جاتقانداي ماردامسيمىز. كەشىرىڭىزدەر، ءبىز ءوز اۋلامىزدا سولاي تالتاڭداعانىمىزبەن، اۋىلىڭنىڭ سىرتىندا تۇرعان جۇڭگو سەنىڭ وسال جەرىڭدى باياعىدا اڭداپ بولعان. الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان 31 ارنانىڭ الگى باعدارلاماسىن كورگەن سوڭ ونى ءبولىسىپ، شىعىستانۋشى، تاريحشى عالىمدار دۇكەن ءماسىمحان ۇلى، تۇرسىنحان زاكەن ۇلى، ساياساتتانۋشىلار ەرلان سايروۆ، ايدوس سارىم، ەرلان قارين سەكىلدى ازاماتتاردىڭ پىكىرىن بىلگىمىز كەلدى. د.ءماسىمحان ۇلى قىتايدا جاسىرىن مەكەمەلەردى قوسپاعاندا قازاقستاندى زەرتتەيتىن 20-دان استام ورتالىق بار ەكەنىن مىسالعا كەلتىردى. تۇرسىنحان زاكەن ۇلى تابعاشتارعا الدانىپ، سولارعا جەم بولعان بابالارىمىزدىڭ اۋىر تاعدىرىن ايتىپ، سولاردان ساباق الۋدى قاپەرگە سالدى.

ال، ساياساتتانۋشىلار ەرلان سايروۆ پەن ايدوس سارىم جۇڭگو ەكسپانسياسىن زەردەلەپ، الدىن-الۋ امالىن قاراستىراتىن «قىتايتانۋ ينستيتۋتىن» قۇرۋدى وتە وزەكتى دەپ ەسەپتەيدى. ا.سارىم بۇل ماسەلەنى ايتا-ايتا جاۋىر بولعانىن دا جەتكىزدى. د.ءماسىمحان ۇلى بولسا ينستيتۋت قۇرۋ يدەياسىن پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆپەن كەزدەسۋىندە دە ايتىپتى. ءبىراق، تاپسىرما بەرىلگەنىمەن بۇل شارۋا كەيىن اياقسىز قالعان. قازىرگى كۇنى ينستيتۋتتى قويىپ، ءجونى ءتۇزۋ ورتالىق تا جوق. قىسقاسى، قىتايدىڭ ەكسپانياسى كۇن سايىن كۇشەيىپ، ءقاۋپى ارتىپ بارادى. ەندى ءبىر 20-30 جىلدا قازاقستاندا جۇڭگو اتتى الىپ دياسپورا، قالىڭ ەل، حالىق پايدا بولادى. سول كەزدە قازىرگى ۇيعىر، ورىس، وزبەك ماسەلەسى جايىندا قالىپ، تاۋەلسىزدىكتى ىشتەن ىدىراتاتىن ءقاۋىپتى كۇش باستى پروبلەمامىزعا اينالادى. سەبەبى، ولار ىرگەمىزدە عانا تۇرعان جۇڭگو دەيتىن الىپ مۇحيتتان كۇش الىپ، سولاردىڭ قولداۋىنا يە بولادى. الدىمەن اسسامبلەيانى جاۋلايدى، (ول كەزگە دەيىن بولسا) ودان دەپۋتاتتارىن سايلاتادى، كەيىن اۆتونوميا سۇرايدى، سوڭىندا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارىن ۇسىنادى. ەگەر، وسى ساياساتپەن، جەمقورلىققا سۇيەنگەن كوز جۇمبايلىقپەن كەتە بەرسەك، ايتىلعان جايلاردىڭ اينىتپاي كەلۋى ابدەن مۇمكىن. ارينە، بۇل تۋرالى سالماقتى ساراپتاما، تولعامدى ويلار بۇرىننان ايتىلىپ ءجۇر. ءبىراق، ونىڭ ءبارى جارتاسقا جاڭعىرىققان زار-نالا بولعاننان باسقا نە پايدا بەردى؟!

ال، ايتىلعاننىڭ قۇرعاق ءسوز، جالاڭ ۇران بولىپ قالماۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بيلىك رۇقسات ەتپەدى، ۇكىمەت جاساپ بەرمەدى دەپ قاراپ وتىرساق، بىزگە دايىن دۇنيە وزدىگىنەن كەلە مە؟ شىنى كەرەك، مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا، ۇلتتىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن قانشاما كەرەعار ءىستى، تاعدىرىمىزعا، بولاشاعىمىزعا بالتا شاباتىن قياناتتاردى كورىپ وتىرساق تا، تۇزاقتاعى قويان قۇرلى تىپرلاي المايتىن كۇيگە جەتتىك. ساياسي ءھام قوعامدىق بەلسەندىلىگىمىزدى «لايك» باسۋدان ارىعا اسىرا المايتىن، مونيتوردان زار-مۇڭ توگىپ، قۇر كىجىنگەنىمىزگە مارقايىپ، ۇلكەن ءىس تىندىرىپ تاستاعانداي توقمەيىلسيتىن «توبان اقياتىڭ» ءوزى بولدىق. قازىرگى بيلىك ەليتاسىنىڭ، اق جاعالى شەنەۋنىكتەردىڭ ءبارى دەمەسەك دە، كوبى ءوز كرەسلوسىن، كارەراسىن ويلايتىن توعىشار جاندار. ولار مەملەكەت پەن حالىقتىڭ، ۇلتتىڭ جاعدايىنان قارىننىڭ قامىن ارتىق قوياتىنى ءمالىم جايت. ولار حالىقتان بولەك، ۇلتتان الشاق اسپاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگەشە توپ. ولاي بولسا تۋماعان سيىردىڭ ۋىزىنان دامەتكەن جارلىداي نەگە ولارعا جالتاقاتاي، جالباقتاي بەرەمىز؟! ەرتەڭ اۋمالى-توكپەلى زامان كەلسە جاڭاعى ەليتا، سول اسپانداعى قالپىمەن ارى قاراي تارتىپ وتىرادى. ال، ەل مەن جەردىڭ مۇڭىن ارقالاپ، قايعىسىن تارتاتىن قاراپايىم قازاق، مىنا ءبىز بەن ءسىز بولامىز. جەر وزىمىزدىكى، ەل وزىمىزدىكى ەكەنىن سەزىنەتىن، باتىل قيمىلدايتىن، ناقتى ارەكەت جاسايتىن كەز كەلدى، اۋەلى ءوتىپ بارا جاتىر. ىرگەدە جۇڭگو سەكىلدى الىپ ايداھار ون وراپ جۇتقالى تۇرعاندا، ىشتەگى ۇساق داۋدى مىجىپ، ءبىر-بىرىمىزدى كەكەتىپ-مۇقاتقان بۇرالقى سوزىمىزگە توياتتاپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس. ءوزىمىزدى تۇزەپ، وزگەنىڭ جايى قالعانداي، ايدالاداعى ەلدىڭ داۋىن ساتىپ الىپ، سالعىلاسىپ جاتاتىن پارىقسىزدىعىمىزدىڭ دا كەسىرىن تارتاتىن ءوزىمىز.

جۇڭگو ەكسپانسياسى تۋرالى جاريالانىپ جاتقان فاكتىلەرگە جىلامسىراي قاراپ، جۇرەگىمىزدى اۋىرتا بەرگەنشە، سولاردىڭ جىمىسقى ەكسپانسياسىنا جۇمىلا قارسى تۇرايىق. ارينە، بۇل ايتا سالۋعا وڭاي. ءبىراق، قيىندىقسىز قولىڭا ەشتەڭە قونا سالمايدى. ءبىز كەيدە «مەملەكەتكە، ۇلتقا جاسالعان قياناتتاردى تۇزەيتىن ۋاقىت ءالى كەلەدى، الدا ءبارى جاقسى بولادى» دەگەن سەزىممەن كۇن كەشەمىز. سەنىممەن ەمەس، سەزىممەن. ءبىراق، تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇتىندىگىن، ۇلتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ۇلكەن مايدان. ال، مايداندا سەزىمگە ورىن جوق. تەك بەت قاراتپاس باتىلدىق پەن ارپالىسقان شايقاس قانا بار. قاراپ تۇرساق قازاقستانعا ءقاۋىپ توندىرەتىن سول شايقاستى بىرەۋلەر باستاپ كەتتى. ءبىراق، مايداندا ءبىز جوقپىز.

ايتايىن دەگەنىم، ۋاقىت پەن ورايدى ءبىز كۇتكەنمەن، ولار ءبىزدى كۇتپەيدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى قولعا قارۋ الاتىن كۇن جەتكەنشە كۇتىپ وتىرۋ قاجەت ەمەس. ونى دابىل قاعىلعان كەزدەن باستاي بەرۋ كەرەك. ال، دابىل قاعىلعالى قاشان؟! سونىڭ ءبىر عانا كورىنىسى رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىدەن «جۇڭگو ەكسپانسياسىنا قارسى تۇرايىق!» اتتى توپ قۇردىق. مىنا سىلتەمەمەن كىرىپ، توپقا قوسىلۋعا بولادى. (https://www.facebook.com/groups/1608534422737634/) ءيا، رەسمي بيلىك بۇنداي قادامدى اشىق جۇرگىزە المايدى. ونىڭ الۋان سەبەبى بار شىعار. ءبىراق، بۇگىنگى كۇنى بيلىك جاسىرعانمەن، قىتايدىڭ ەكسپانسياسى اشىق ءجۇرىپ جاتقانىن حالىق كورىپ وتىر. كوزىڭدى باقىرايتىپ قويىپ جاسالىپ جاتقان باسقىنشىلىققا وسى ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە ءبىزدىڭ ءۇن قاتۋىمىز پارىز دەپ سانايمىن. جانە وعان بولا اقتالىپ، تالقىعا سالۋدىڭ دا رەتى جوق. ءار ۋاقىتتا جاريالانعان اقپاراتتارعا، جۇڭگو ەكسپانسياسىنا قاتىستى ورىن العان جاعدايلارعا ءار جەردەن ءبىر ءۇن قاتقانشا، وسى توپتىڭ اياسىندا بىرگە پىكىر ءبىلدىرىپ، تالقىلاپ وتىرساق. سوعان وراي ىستەلەتىن ناقتى ىستەر مەن جوسپارلار ورتاعا سالىنسا. بۇل الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاي مۇڭ-شەر شىعاراتىن الاڭ ەمەس، بولعان وقيعالارعا وراي ناقتى ارەكەت جاساۋدى ۇيىمداستىراتىن ۆيرتۋالدى كەڭسە، ورتالىق ءرولىن اتقارسا. ءبىز ارەكەتسىز وتىرساق، انتالاعان قىتايدىڭ ارام نيەتى اسقىنا بەرەدى. ال، وسىنداي كىشكەنە ىستەردەن باستاپ، ءوز قارسىلىعىمىزدى، شىنايى پوزيسيامىزدى اشىق بىلدىرسەك، ولار دا سەسكەنەدى، جانە ءبىز دە جۇيەلى ءىس جاساۋعا نەگىز قالاپ، باس بىرىكتىرە بەرەمىز. ۋاقىتى كەلگەندە قوعام دا بيلىك تە وزگەرەدى. بۇيىرتسا، الداعى ۋاقىتتا قۇرىلاتىن «قىتايتانۋ ينستيتۋتىنىڭ» نەگىزى وسى ارادا قالانباسىنا كىم كەپىل. بيلىك ساۋساعىن قيمىلداتپاعان ءىستى ارى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە سەنگەن ءار ازامات ءوزى باستاسا دەگەن وي. ال، ينستيتۋتتىڭ قانداي شارۋا اتقاراتىنى كەزى كەلگەندە بەلگىلەنەر. الايدا، ونىڭ باستى مىندەتى - تاۋەلسىزدىككە ءقاۋىپ توندىرەتىن جۇڭگو ەكسپانسياسىنا قارسى ناقتى جوسپارمەن ءىس جۇرگىزۋ دەپ ويلايمىن.

ءيا، جۇڭگو كوپ شىعار، ەكونوميكاسى مىعىم، اسكەري كۇشى باسىم بولار. ءبىراق، ول مىڭ جەردەن مىقتى بولسا دا، ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزگە، كەڭ-بايتاق جەرىمىزگە تۇمسىعىن تىعاتىن قۇقى جوق. ونىڭ كوپ بولۋى، ەلىنە سيماي جاتۋى ءبىزدىڭ پروبلەمامىز ەمەس. ءبىز ولارمەن كورشى ەكەنىمىزگە، جەرىمىزدىڭ كەڭ بولعانىنا كىنالى ەمەسپىز. ءبىزدىڭ ءوز مۇددەمىز، ءوز جولىمىز، ءوز تاۋەلسىز ەلىمىز بار. جانە ونى قورعاۋ جولىندا قانداي قاۋىپتەن دە باس تارتپايمىز. جۇڭگو كوپ بولسا، قازاق ءولسىن دەگەن زاڭ جوق. قازاق ءولىپ، قىرىلىپ بولعان، ەندىگى كەزەك قازاقتىكى.

جەبە نويان