الەم تاريحىنداعى ەڭ iرi باسشى، ءارى ءامiرشiلەردiڭ بiرi – شىڭعىسحان تۇلعاسى تۇرالى، ونىڭ ءومىرى، جەڭiستەرi مەن زاڭدارى وسى ۋاقىتقا دەيىن عالىمدارمەن زەرتتەلىپ، تالاي ەڭبەكتەر ءالى جازىلىپ جاتىر.
تاريحي وقيعالاردىڭ وزگەرiستەرiنە وراي، شىڭعىسحاندى بىرەۋى جاقسى، ەكىنشىسى ونى قاتاڭ، ءوزىڭنىڭ قامىن ويلاتىن تۇلعا رەتىندە سيپاتتاسا دا، ونىڭ ەسiمi، زاڭدارى بۇكىل الەم تاريحىندا ۇلكەن ءىز قالدىرعانى ايقىن.
شىڭعىسحان ءوزىڭنىڭ شامامەن 40 جىل iشiندە الەمنiڭ ۇشتەن ەكi ءبولiگiن باعىندىرىپ، اتاقتى داڭققا يە بولعان ادام. ول ءوزىڭ ءتاڭiرiنiڭ جەر بەتiندەگi كولەڭكەسi رەتىندە ساناپ، بۇكىل ادامزاتتىڭ ءامiرشiسi رەتىندە سانايتىن. شىڭعىسحان باسقارۋ زامانىندا تۇرك باسشىلارى ءوزىڭنىڭ ادەپتەرىندە زۇلىمدىق جاساۋ ەمەس، بۇكىل دۇنيە جۇزىندە تۇرك ءادiلەتتiلiگiن ورنىقتىرۋ ماقساتىن قويعان. تۇركى تىلدەس حالقىنىڭ عۇمىرىن زەرتتەگەن عىلىمي دەرەكتەردى قاراعاندا دا، شىڭعىسحاننىڭ نەگىزگى ويى – ءتاڭiرi بەرگەن مەملەكەت پەن كۇش-قۋات ارقىلى الەمدە ءتارتiپ ورناتۋ ەدى. وسى ماقساتىنا اكەلەتىڭ بارلىق اسكەري بولسىڭ، قۇقىقتىقتىق جاعىنان بولسىن تۇپكىلىكتى ويلارىڭ، بۇيرىقتار مەن جارلىقتاردى حان كوك كىتابىنا جازاتىن.
شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ اسكەري-قۇقىقتىق زاڭدار جيناعى - ۇلى ياسا دەپ اتالادى. ياسا دەگەن ءسوزى – قاۋلى نەمەسە زاڭ دەگەندى بىلدىرەدى. جۋۆەينيدىڭ ايتۋى بويىنشا، شىڭعىسحاننىڭ زاندارى مەن قاۋلىلارى ورامالارعا ("تۇمار") جازىلىپ، ياسانى تەرەڭ بىلەتىن نەعۇرلىم بەدەلدى حانزادالاردا عانا ساقتالعان.
ۇلى ياسى نەگىزگى بەس توپتارعا كىرەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردەن تۇراتىن.
- ازاماتتىق تارتىپكە قاتىستى ەرەجەلەردى قامتيتىن جارلىق جانە ىشكى باسقارۋ؛
- اسكەري سيپاتتاعى نورمالاردى قامتيتىن جارلىقتارى؛
- قىلمىستىق زاڭ بار جارلىق؛
- جەكە قۇقىق ەرەجەلەرىن قامتيتىن جارلىق؛
- وتاندىق سيپاتتاعى ەرەكشە ەرەجەلەردى، دالا سالت-بار جارلىعى.
شىڭعىسحان باسقارۋ كەزەنىڭدە وسى قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە تىركەلگەن قۇقىقتاردى بۇزعان ادامداردى جاۋاپتىلىققا تارتاتىن ءبىرىنعاي اپپاراتتى قۇرۋ نەگىزى پايدا بولدى. وسىعان وراي، XII-XIII عاسىرلارىندا سوت تورەلىگىڭ قۇرۋ كەزەڭى باستالدى. 1206 جىلى شىنعىسحان بۇكىل باس ادىلەت «Shihihutuga» قۇرىلۋى تۋرالى جارلىق شىعارعان.
شىنعىسحان كەزىڭدە سوتتاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى - وعان سايكەس جەكە تۇلعالار ساندىق جۇيەسىن قويدى، ورتا جانە جوعارعى اسكەري لاۋازىمدارى سوت فۋنكسيالارىن جۇزەگە اسىراتىن. بايلانىس اسكەري، اكىمشىلىك جانە سوت فۋنكسيالارى نەگىزىندە ءبىر تيپتىك بولدى. مىسالى، كىشى سۋديالاردىڭ مارتەبەسى مىڭ ادامدى قۇرادى «Centurion»، جوعارى سوت- «وڭمىڭدىق» جانە سوتتاردىڭ ءۇشىنشى سىلتەمەسى.
شىڭعىسحاننىڭ ءوزى – حان جارلىعىمەن تاعايىندالعان باس ادىلەت مارتەبەسىن اتقاردى. ونىڭ كومەكشىسى رەتىندە – باس سۋديا بولاتىن. قىلمىس جاساعان ادام ايرىقشا ءولىم جازاسىنا - حان ءولىم جازاسىنا تارتىلعان. شىڭعىسحاننىڭ جارلىعىنا سايكەس، سۋديالار ءولىم جازاسىن قولدانۋ ءۇشىن ارنايى ەسەپ جازۋ كەرەك ەدى. ءولىم جازاسى قولدانىلعان جاعدايلاردا تەك حاننىڭ رەسمي قاۋلىسىنان كەيىن ورىندالۋعا قۇقىلى بولدى. سونداي-اق، حان قاۋلىسىمەن ءولىم جازاسىنا كەشىرىم جاساپ، ءولىم جازاسى جۇمساق جازاسىنا دا اۋىستىرىلاتىن.
ال، جەرگىلىكتى-اۋماقتىق سوت فۋنكسيالارىڭ - جەرگىلىكتى باسشىلارى جانە اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىك باسشىلارى جۇزەگە اسىراتىن. ماسەلەن، قالادا قىلمىس جاسالىنعان بولسا نەمەسە قالانىڭ مۇددەلەرىنە قارسى قىلمىس بولسا، بۇنداي ءىس قالالىق سوتىمەن قاراستىرىلدى. ءبىراق، قالا سۋديالارى باس سۋدياسىنا قاراماۋىندا بولعان. قالا سۋدياسى الدىن الا تەرگەۋ ءۇشىن جاۋاپتى بولدى جانە ءىس بويىنشا ۇكىم شىعاراتىن. كۇردەلى ىستەر بويىنشا اۋىلدىق سۋديالارى قالا سۋديالارىنا جاۋاپتى بولدى جانە قالا سۋديالارى اۋىلدىق ىستەردىڭ بارلىق ءىس جۇرگىزۋىنە تەكسەرىس جۇرگىزۋگە قۇقىلى بولدى.
سول جۇيەسى قالىپتاسقان كەزدەن باستاپ اق، سۋديالارعا بەلگىلى تالاپتار قويىلاتىن. شىڭعىس حان كەزەنىڭدەگى سۋديا رەتىندە تانۋ ءۇشىن نەگىزگى مىناداي ولشەمدەرى بولدى:
- ادالدىق، دانالىق؛
- ءبىلىم، زاڭدار ساقتاۋ؛
- لوگيكالىق ويلاۋدى دامىتۋ.
شىنعىسحاننىڭ سوت كانديداتۋراسىنا قويعان ماڭىزدى قاسيەتتىڭ ءبىرى ول – سوتتىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتىنىڭ بولۋى. سۋديا بولىپ، ايقىن سوتتايتىن، تەرەڭ ءدىني جانە دانا ادام تاعايىندالدى.
شىنعىسحاننىڭ زاماڭىندا سۋديا تاعايىندالعان كۇنى كەلەسىدەي انت بەردى: «وسى كۇننەن باستاپ مەن بۇگىنگى ادال ەمەس بارلىق مىندەتتەمەلەردى ورىندايتىڭ، زاڭ جالتارعان جانە سوعان قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا ونى كەسىپ، سوت تالقىلاۋىن، داۋلاردى رەتتەۋ، تاراپتار شايقاساتىن سالىستىرىپ تەكسەرۋ مىندەتىن اتقارامىن. ونىڭ انت بۇزعان جاعدايدا، مەن كەز كەلگەن جازا موينىنا دايىنمىن، سەنىمدىمىن».
سۋديا تەك قانا زاڭعا باعىنۋ كەرەك ەدى.
شىڭعىسحان سوت جۇەسىنە ۇلكەن ماڭىز اۋدارعان جانە سوت جۇيەسىنىڭ ادال جانە بەدەلدى بولۋىن مەملەكەت ساياساتىن نىعايتۋ جولىنداعى ادىلەت جولى بولىپ سانالاتىندىعىنا سەنگەن. شىڭعىسحاننىڭ «ۇلى ياساسىندا» جازىلعان كىناسىزدىك قاعيداسى «دالەلدەنگەن ەمەس - كىنالى ەمەس» بۇگىنگى كۇندە دە سوت اتقارۋ جۇيەسىنىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى.
ادەل ەشماعامبەتوۆا،
استانا قالاسى ەسىل اۋدانىنىڭ №2 اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى.
