جاقىندا ماسكەۋ مەشىتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا رەسەي فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قازىرگى رەسەي تەك قانا كەڭەس وداعىنىڭ مۇراگەرى ەمەس ەكەندىگىن ايتقان. بۇل تۋرالى «قامشى» پورتالى رەسەيلىك «EADaily»  سايتىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ حابارلايدى.

رف پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ماسكەۋ مەشىتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازىرگى رەسەي تەك  كەڭەس وداعىنىڭ عانا ەمەس، التىن وردانىڭ دا تىكەلەي مۇراگەرى دەپ مالىمدەگەن. سونداي-اق، پرەزيدەنت مىرزا يسلام ءدىنى رەسەي اۋماعىندا مەملەكەتتىك ءدىن ەكەنىن ايتقان.

ماسكەۋدىڭ قاق تورىنەن مەشىت اشقان، دالىرەك ايتساق، ەسكى مەشىتتى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنان وتكىزگەننەن كەيىن پايدالانۋعا بەرۋ  سالتاناتىنا تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان مەن پالەستينا پرەزيدەنتى ماحمۋد ابباس تا قاتىسقان بولاتىن. سالتاناتتى شارا بارىسىندا اۋەلى رەسەيدىڭ باس ءمۇفتيى  راۆيل گاينۋتدين رەسەيدىڭ التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەنىن ايتقان، ارتىنشا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە ءمۇفتيدىڭ ءسوزىن قوستاعان.

رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ وسى جولعى مالىمدەمەسى شىن مانىندەگى ساياسي قاتەلىك ءارى تاريحي ءبىلىمىنىڭ تايازدىعىن كورسەتكەنىن رەسەيلىك ساياساتكەرلەر مەن ساياساتتانۋشىلار مويىنداعان.

ەستەرىڭىزدە بولسا، وسىنىڭ الدىندا قازىرگى رەسەي پرەزيدەنتى پۋتين مىرزا «قازاقتاردا مەملەكەت دەگەن مۇلدە بولماعان. قازاقستاندا تۇڭعىش مەملەكەتتى ورناتقان نۇرسۇلتان نازاربايەۆ» دەپ ايتقان بولاتىن. بۇل كەزدە قازاق تاريحشىلارى پۋتين مىرزانىڭ مالىمدەمەسىنە ناقتى جاۋاپ قايتارعان بولاتىن. ءتىپتى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى باستاما بولىپ، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى تاپسىرعان ەدى عوي.

ال، رەسەيلىك وپپوزيسيونەر الەكسەي ناۆالنىي «ءپۋتيننىڭ بۇل ءسوزى رەسەيلىكتەر ءۇشىن كۇتپەگەن مالىمدەمە بولدى. ەندى ءبىلىپ جۇرەتىن بولدىق. بۇل ءپۋتيننىڭ رەسەي تاريحىن جاڭادان جازۋعا باعىتتالعان ارەكەتى بولسا كەرەك-تى»،-دەيدى.

موڭعوليا تاريحشىلارى پۋتين مىرزانىڭ مالىمدەمەسىنەن كەيىن، التىن وردانىڭ ەسىمىن رەسەيمەن سالىستىرىپ، بىلعاماۋدى تالاپ ەتكەن. ولاردىڭ پىكىرىنشە، التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى – قازىرگى موڭعوليا.

نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، قازاقستان پرەزيدەنتى:

-قازاق حاندىعى بۇدان بەس جارىم عاسىر بۇرىن عانا شاڭىراق كوتەرسە دە، ەۋرازيانىڭ ۇلى دالاسىندا ورناعان ارعى داۋىردەگى ساق، عۇن، ءۇيسىن مەملەكەتتەرىنىڭ، بەرگى زامانداعى ۇلى تۇرىك قاعاندىعى، دەشتى قىپشاق پەن التىن وردا مەملەكەتتەرىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى بولدى.
 

الەكساندر لۋكاشەنكو، بەلورۋسيا پرەزيدەنتى:

-ەگەر پۋتين مىرزا تاريحي دەرەكتەردى شاتاستىرىپ جاتسا، ول ونىڭ جەكە ماسەلەسى. ءبىراق، بارىمىزگە ءمالىم تاريح بويىنشا، قازاقتاردا مەملەكەت  ورىستاردان بۇرىن بولعان. ال التىن وردانىڭ مۇراگەرى قازاقستان بولۋى كەرەك.
 

ال پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي «التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرى – ءبىز، قازاقتار» دەيدى.

تۇرسىن جۇرتباي، ف.ع.د.، پروفەسسور:

-قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىلدىعىن تويلاۋ – بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەكىتۋ دەگەن ءسوز.  سوندا ءبىز قايدان شىقتىق دەگەندە ەشقانداي قىسىلىپ-قىمتىرىلماي «ءبىز التىن وردانىڭ مۇراگەرىمىز» دەۋ كەرەك. ال، ودان ارعى كوشپەندى دۇنيەنى دالەلدەۋ ول – ەكىنشى ماسەلە. بۇگىنگى ءبىزدىڭ دالەلدەيتىنىمىز – قازاق حاندىعى التىن وردانىڭ ورنىنداعى ەڭ سوڭعى حاندىق جانە ورىسقا باعىنعان التىن وردا قۇرامىنداعى ەڭ سوڭعى حاندىق ەكەندىگىن، ياعني قازاق حاندىعى التىن وردانىڭ نەمەسە جوشى ۇلىسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى ەكەندىگىن دالەلدەۋ. الداعى ءدۇبىرلى تويدا وسى پىكىردى تۇبەگەيلى دالەلدەپ الۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، قازىرگى قازاق تاريحشىلارىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى مىندەت وسى. سوندا ءبىز الەمگە  يمپەريانىڭ مۇراگەرى رەتىندە قابىلدانامىز.  «يمپەريانىڭ مۇراگەرى رەتىندە قابىلدانامىز» دەگەن ءسوز ول – ەجەلدەن زاڭدى مەملەكەتتىڭ جالعاسى ەكەندىگىن ايشىقتايدى.

سونداي-اق، قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامبايەۆ «التىن وردانىڭ مۇراگەرى – قازاقستان ەكەنى زاڭدى» دەيدى.

المازبەك اتامبايەۆ، قىرعىزستان پرەزيدەنتى:

-سىزدەر مەن بىزدەر تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي، اۋەلدە تۇركى قاعاناتى بولدى. كەيىن ۇيعىر قاعاناتى، سوسىن قىرعىز قاعاناتى، التىن وردا، رەسەي يمپەرياسى، كەڭەس وداعى بولىپ جالعاستى. ياعني، ءبىز ىقىلىم زامانداردان بەرى ءبىر مەملەكەتتىڭ استىندا جاساپ كەلەمىز. تاريحتان بەرى ءبىزدىڭ تەرريتوريامىز ورتاق بولىپ كەلگەن. ال، سول التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى بۇگىنگى – قازاقستان ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسۋعا حاقىسى جوق. بۇل كۇمانسىز، تاريحي دەرەكتەردە دە جازىلعان عوي.

ءتۇيىن: رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ تاريحتى بۇرمالاپ كورسەتۋى ءبىرىنشى مارتە ەمەس ەكەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل پۋتين مىرزانىڭ بىلىمسىزدىگىن ەمەس، ءاسىلى امبيسياسىن اڭعارتسا كەرەك. «التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى – قازىرگى رەسەي»،- دەۋى، رەسەي يمپەرياسىنىڭ نەگىزگى مۇراگەرى – قازاقستان دەگەمەن بىردەي ەمەس پە؟! رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ بۇل جولعى مالىمدەمەسىنە نە دەپ جاۋاپ بەرەدى ەكەن؟..

نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى