كەرىمقۇل بەگالييەۆ، «زليحا» شارۋا قوجالىعىنىڭ ءتوراعاسى، جۋالى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى:
«زليحا» شارۋا قوجالىعى وڭىردەگى ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى. نەگىزگى وندىرەتىنى كارتوپ ءونىمى. كەڭەس ۇكىمەتى تاراپ، كولحوز، سوۆحوز دەگەندەرىڭىزدىڭ ءبارى ىدىراپ جاتقان كەزدە ءاۋلەتتىڭ تىرەگى اكەلەرى – مامىر بۋرنىي سوۆحوزىنان 56 گەكتار جەر سۇراپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋعا نيەت بىلدىرەدى. الايدا سول كەزدەگى بيلىك گاگارين اۋىلىنان 35 گەكتار عانا جەر بەرىپ، «قازاقتىڭ قولىنان نە كەلەدى؟» دەگەندەي قالعان جەردى باسقا ازاماتتارعا بەرگەن ەكەن. دەگەنمەن، مامىر قاريا ۇلى نۇرجىگىتپەن ءبىرىگىپ، باردى قۇراستىرادى. ءسويتىپ، 1996 جىلى العاش بي-داي تۇقىمىن سەبەدى. سول جىلى مول ءونىم تۇسكەن ەكەن. ءبىراق جيناپ الۋعا تەحنيكا مەن جۇمىس كۇشى تاپشى. مامىر قاريا شىمكەنتتە جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ ءجۇرگەن ۇلى كەرىمقۇلعا كەلىپ، كومەك سۇرايدى. كەرىمقۇل بىردەن مۇنداي باستاماعا قارجى قۇيۋدى ءجون كورەدى. سول جولى قانشا قارجى سالسا دا، العاشقى وراقتان كومباينشىلار 20 پايىز ءونىمدى الىپ كەتەدى. وسىلايشا، ەگەر جەكە تەحنيكاڭ بولماسا شارۋانىڭ ەڭبەگى ەش بولاتىنىنا كوزى جەتكەن بەگالييەۆتەر ورتاق ەڭبەكتىڭ كورىگىن قىزدىرىپ، بەل سىبانا قوجالىق جۇمىسىن باستاپ كەتەدى. شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ەگىستىك كولەمىن 480 گەكتارعا دەيىن جەتكىزەدى. وسىلايشا، بيدايدان بولەك، 2000 جىلى العاش 1،5 گەكتارعا كارتوپ ءونىمىن ەگەءدى. ول كەزدە بۋرنىي سوۆحوزى ورتا ازيا ەلدەرىن كارتوپپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان، بەلگىلى بىردەن-بىر كەڭشار بولاتىن. ونىمگە دەگەن سۇرانىس تا جوعارى بولدى. ال ونى تولىقتاي قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن كارتوپ كولەمىن ارتتىرۋعا تۋرا كەلدى. كەرىمقۇل ەڭ العاش قاراعاندى قالاسىنا سەمينارعا بارىپ، ول جاقتاعىلاردىڭ شارۋاشىلىققا پايدالانىپ جاتقان گەرماندىق تەحنولوگيالارىمەن تانىسىپ قايتادى. شەتەلدىك تەحنولوگيالاردىڭ تيىمدىلىگىن كوزبەن كور-گەن ول شارۋاشىلىقتى جاڭاشا قارقىندا دامىتۋ تەتىگىن قولعا الا باستايدى. شارۋاشىلىق 2006 جىلى ليزينگكە جاڭا شەتەلدىك تەحنيكالار ساتىپ الا باستايدى. ناتيجەسىندە، كورسەتكىش گەكتارىنا 120 – 150 سەنتنەرگە جەتىپ، كەيىننەن 220 – 250 سەنتەرگە دەيىن ءونىم الۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ال 2011 جىلى گوللاندىق تۇقىم سەبۋ تەحنولوگياسى ارقىلى، ءونىم كولەمىن 430 سەنتنەرگە دەيىن ارتتىردى. ءقازىر ءونىم الماتى، استانا جانە شىمكەنت وڭىرلەرىنە جونەلتىلۋدە. شارۋاشىلىقتىڭ باسىندا جۇرگەندەر 180 گەكتار كارتوپ ەگىستىگىن كەڭەيتۋدى قولعا الۋدى كوزدەپ وتىر.
– 2006-2007 جىلدارى قىرعىز ەلىمەن سۋعا تالاسىپ، جاعا جىرتىسۋعا دەيىن باردىق. سول كەزدەرى «تاۋەلسىز ەلىمىزدە قاشانعى اعىن سۋعا تاۋەلدى بولامىز؟» دەپ بيلىككە دە بىرنەشە مارتە حات جولداعانىم بار. دەگەنمەن، 2013 جىلى جانايقايىمىز جوعارى جاققا جەتىپ، «كوكساي» كانالى سالىندى. ءقازىر اتالمىش كانالدىڭ اۋداندى سۋمەن قامتۋ دەڭگەيى جامان ەمەس. ول ءۇشىن ەلباسى مەن وبلىس اكىمىنە العىسىم شەكءسىز. دەسە دە، ءالى دە بولسا ولقىلىقتار بار. ءماسەلەن، كانالدىڭ سىيىمدىلىعى جوبا بويىنشا 3500 ليتر سۋعا قاۋقارلى بولۋى قاجەت بولاتىن، الايدا ءقازىر 2000 ءليتردى ارەڭ سىيعىزىپ وتىر. ويتكەنى اعىن سۋدىڭ جىلدامدىعى ساعاتىنا 100 شاقىرىمعا جەتۋدە. مۇنداي جاعدايدا ەگەر 3500 ليتر سۋ بىردەن كەلەتىن بولسا، كانالعا زاقىم كەلۋى مۇمكىن. كانالدىڭ جوباسىن و باستا جۇيەلى قىلىپ جاساۋ قاجەت ەدى دەپ ويلايمىن. ارينە، بۇل ماسەلە بيلىك نازارىندا ەكەنىنە بەك سەنىمءدىمىن. سول سەبەپتى، بۇل تۇيتكىلدىڭ دە ءتۇيىنى تارقاپ قالار. ەگىستىكتى ءتيىمدى سۋعارۋ جايىن ويلاپ، بيىل 50 گەكتارعا جاڭبىرلاتىپ سۋعارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزدىك. بۇيىرتسا، بۇل تىرلىكتىڭ سوڭى جەمىستى بولار. جالپى، ايماقتا شاعىن شارۋالاردىڭ بىزدەن ءبولىنۋىنە قىزعانىش پەن كورەالماۋشىلىق سەبەپ بولدى. «زليحانىڭ» قارقىندى دامىعانىن كورىپ، وزگەلەر دە ءوز بەتىنشە تىرلىگىن تىكتەي الامىز دەپ سەندى. الايدا ولاردىڭ اراسىندا ءقازىر تاس-تالقان بولىپ ىدىراپ، جوق بولىپ كەتكەندەرى جەتەرلىك. وعان سەبەپ، كوپشىلىك جەرىن جالعا الىپ پايدالانىپ وتىر.
ال وزگەنىڭ جەكە مەنشىگىندەگى جەردەن شارۋالار سۋبسيديا الا المايدى. وعان قوسا، اعىن سۋ ماسەلەسى دە ءبىر بۇيىردەن قىستى. وسىدان بارىپ، شارۋالاردىڭ دەنى تىرلىگىن تاستاپ كەتتى. جالپى، ءقازىر ءبىز دە جەرىمىزدى وزگەدەن جالعا الىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ كارتوپتان دا قولعا تيەتىن سۋبسيديا جوق. بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ، قاقپاعان ەسىگىم قالمادى. الايدا ءالى شەشىمىن تابار ەمەس. وسى جاعىن مەملەكەت ءبىرجاقتى ەتىپ بەرسە، شارۋالارعا كوپ دەمەۋ بولار ەدى. ال ۇساق شارۋالاردى قايتا بىرىكتىرۋ جاعىنا كەلەر بولساق، وعان ءقازىر ءبىز مۇقتاج ەمەسپىز. راس، ءالى دە بولسا ەگىستىك كولەمىن ارتتىرۋعا جەر قاجەت. الايدا ءبىر قوسىلىپ، ءبىر بولىنەتىن قوجالىقتاردىڭ ماعان تۇككە قاجەتى جوق. ودان دا بارىمدى ۇقساتىپ، «اسىقپاي اربامەن قويان ىلگەنىم» ارتىق. جالپى، «كارتوپتى ەگەمىن» دەيتىن شارۋالارعا مول ءونىم الۋ ءۇشىن بۇل ءىستى ەرەكشە ماحابباتپەن ىستەۋى قاجەت. ەگەر اس پىسىرەتىن بولساڭ، ونى سۇيىسپەنشىلىكپەن، قوسپالارىن قوسىپ جاساساڭ ءتاتتى تاعام شىعادى عوي. ءدال سونداي كارتوپ كۇتىم مەن ماحابباتتى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق جۇمىسىڭنان جەمىس كۇتەتىن بولساڭ، نە ەكسەڭ سونىمەن بىرگە جەرگە ەنىپ كەءتۋى كەرەك. ءسويءتىپ، ءتورت اي بويى تۇقىممەن بىرگە ءونىپ، جەر بەتىنە بىرگە شىقساڭ ءونىم جاقسى شىعادى. كوپ شارۋالار تۇقىمدى سەپكەننەن كەيىن، جۇمىسىندا قالعىپ ءجۇرىپ ءداندى قۇرتىپ الادى. ال مۇنداي جاعدايدا ساپالى ءونىم الۋ مۇمكىن ەمەس، – دەيدى كەرىمقۇل بەگالييەۆ.
شارۋاشىلىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان كەءرىمقۇل گوللانديا ەلىنەن تۇقىم مەن زاماناۋي تەحنولوگيانى قاتار الىپ كەلىپ، شارۋاشىلىعىمدى جاڭاشا دامىتىپ جاتقان كەز ەدى. سول جىلى ءونىم كولەمىن دە سان ەسە ارتتىردى. مىنە، وسى ەڭبەگى باعالانىپ، 2011 جىلى استانادا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى فورۋمىنا قاتىستى. وسى جيىندا ەڭ العاش ەلباسىمەن جۇزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ۇلت كوشباسشىسىن العاش كورگەنىمدەگى ءساتتى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى ول. «ءبىر قاراسام، پرەزيدەنت حالىقپەن امانداسىپ، زالدان شىعىپ بارا جاتىر ەكەن. وسى ساتتە بەينەبىر اكەسىمەن قاۋىشا الماي قالعان بالاداي ورنىمنان تۇرا كەلىپ، «نۇر-اعا، استاناعا ءسىزدىڭ قولىڭىزدى الۋ ءۇشىن كەلىپ ەدىم» دەپ ايقاي سالدىم. ەلدىڭ ءبارى ماعان قاراي جالت قاراپ، زالدىڭ ءىشى تىم-تىرىس بولا قالدى. اياعىمدى تەز-تەز باسىپ قاسىنا قالاي كەلگەنىمدى وزىمدە بايقاماي قالدىم. ەلباسى «ساعان قول كەرەك پا، ءما!» دەپ كۇلىپ جىبەردى. اينالاداعىلاردىڭ بارلىعى قوسا كۇلىپ جاتىر. ال مەن ارمانىما جەتكەنىمە سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەي، جۇرە-گىم جارىلارداي بولىپ تۇر. ول كىسى بولسا قولىمدى ۇستاپ تۇرىپ كەلگەن جەرىمدى، اۋىلدىڭ جاعدايىن سۇراپ جاتىر. «جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنان كەلگەن شارۋا-مىن» دەگەننەن باسقا، نە ايتقانىمدى شىنى كەرەك، ءقازىردىڭ وزىندە ەسكە تۇسىرە المايمىن.ايتەۋىر ءسوز سوڭىندا ەلباسى-مىز «جارايسىڭ، شارۋاشىلىعىڭ العا باسسىن!» دەپ اق باتاسىن بەرگەنى عانا ەسىمدە» دەيدى سول ءساتتى ۇلكەن تەبىرەنىسپەن ەسكە العان كەرىمقۇل.
– ال ەكىنشى كەزدەسۋىمدە ول كىسىنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كەرەمەت ەكەنىنە قايران قالدىم. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزى ەلوردادا وتەتىن بولدى. سوعان جامبىلدىق ءبىر توپ ازامات اتتاندىق. تاعى الدىڭعى قاتاردا وتىرمىن. ۇيىمداستىرۋشىلار مەنى تانىپ قالىپتى. «اعا ءوتكەندەگىدەي، ەلباسىنىڭ الدىنان ايقايلاپ شىعا كەلمەڭىز» دەپ ماعان ەسكەرتۋ جاساپ جاتىر. ال مەنىڭ بار ويىم ۇلت كوشباسشىسىنىڭ قولىن تاعى ءبىر مارتە الۋ. جيىن باستالدى. پرەزيدەنت بايانداماسىن جاساپ بولعاننان كەيىن، ارتقا قاراي ءسال شەگىنىس جاساعانى سول ەدى تاعى دا ورنىمنان تۇرەگەلىپ «اسسالاۋماعالەيكۋم، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى» دەپ العا شىعا كەلدىم. ۇيىمداستىرۋشىلار تۇرا كەلىپ، وتىرىڭىز دەگەندەي ىمداپ جاتىر. ال ەلباسى بولسا ماعان قاراپ، «تاعى دا مەنىڭ قولىمدى الۋعا استاناعا كەلدىڭ با؟» دەپ كۇلىپ جىبەردى. «ءيا، اعا» دەپ قوس قولداپ قولىن الدىم. سوندا ول كىسىنىڭ قانشا ۋاقىت وتسە دە، العاشقى امانداسقان ءساتىمءدى ۇمىتپاعانىنا تاڭعالدىم.ءۇشىنشى كەزدەسۋىمدە دە پرەزيدەنتتىڭ قولىن الۋعا بارىمدى سالدىم. پارتيانىڭ XVI سەزى اياقتالىپ، جينالعاندار ەلباسىمەن امانداسۋعا اسىعىپ جاتىر. قاراسام، نۇر-اعانى قاۋمالاپ قالعان ادامداردىڭ قاراسى ۇزىن-سونار. توپ ىشىنە كىرگەننەن ەش پايدا جوعىنا كوزىم جەتىپ، زالدان شىعاتىن ەسىكتىڭ تۇسىنا بارىپ كۇتتىم. ەسىككە جاقىنداعان سايىن پرەزيدەنتتىڭ قاسىنداعى ادامدار ازايىپ، ماعان جاقسى مۇمكىندىك تۋا ءتۇستى. مىنە، وسى تۇستى ءتيىمدى پايدالانىپ «اسسالاۋماعالەيكۋم، نۇرسۇلتان اعا، سىزبەن ءۇشىنءشى مارتە امانداسۋعا كەلدىم» دەدىم. ەلباسى جىلى قاباقپەن، «بار بولىڭدار!» دەپ قولىن سوزدى.
مىنە، ۇلت كوشباسشىسىمەن جۇزدەسكەن وسى ءۇش ءسات، ءومىرى ەسىمنەن كەتپەيدى، – دەيدى جۋالى وڭىرىندە شارۋاسىن دوڭگەلەء-تىپ وتىرعان جىگىت اعاسى.
– مەنىڭ ءۇش ۇل، ءبىر قىزىم بار. ءىنىم نۇرجىگىت ءتورت قىز، ءبىر ۇلدى تاربيەلەپ وتىر. بۇدان بولەك، نۇرلان ىلەسوۆ ەسىمدى باۋىرىمىز بار. مىنە، وسى ءۇش اعايىندى «زليحا» شارۋا قوجالىعىنىڭ تىرلىگىن تىكتەپ وتىر. ۇل-قىزدارىمىزدى دا وسى سالاعا بەيىمدەپ وقىتىپ جاتىرمىز. ماسەلەن، نۇرجىگىت بالاسىن قىتايعا جىبەرىپ ارنايى وقىتىپ، اگرو سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى ەتىپ شىعاردى. مەن بولسام ۇلىمدى ەسەپ سالاسىنا بەردىم. ءقازىر ەسەءپشى ماماندىعىنا وقىپ جاتىر. وسىلايشا، شارۋاشىلىعىمىزعا قاجەتتى مامانداردى ءوز وتباسىمىزدان دايىنداپ، قازىردەن قولعا الۋدامىز. بۇيىرتسا، بۇل جاستار «زليحانىڭ» بولاشاعىن باياندى ەتەدى دەگەنگە سەنىم مول، – دەيدى كەرىمقۇل بەگالييەۆ.
«زليحا» شارۋا قوجالىعى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الۋدا. راس، ول ءۇشىن زەرتحانا مەن 600 گەكتار جەر كەرەك.ەگىستىك القابىنان بيىل 4000 توننا ءونىم الۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. وعان قاجەتتى، تەحنيكا مەن جۇمىس كۇشى ساقاداي-ساي دايىن تۇر. ءسويتىپ، قوجالىق بولاشاقتا كارتوپ ءوسىرۋدىڭ كلاستەرلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرماقشى. زاۋىت سوعۋ ويدا بار. ول كاسىپورىندا كارتوپتىڭ ءتۇرلى ونىمدەرى شىعارىلاتىن بولادى.
