بيىل بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەس­كەن، تۋعانىنا 125 جىل تولاتىن، سوناۋ 1942 جىلى ەۋروپا تورىندە، گەرمانيا جەرىندە قايتىس بولعان مۇستافا شو­قايدىڭ ءومىرىن تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنان ءبولىپ قاراي المايمىز.
مۇستافا شوقايدىڭ تاۋەلسىزدىك يدەياسى سول كەزدەگى پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتىنان تۋىندادى. ويى سەرگەك، ارى تازا جاننىڭ ساناسىندا ەڭ العاش ءوزى وسىپ-ونگەن ساياسي-الەۋمەتتىك ورتادا بولعان جايلار تەرەڭ ءىز قالدىردى. ماڭگىلىك سەرىگى بولعان ماريا شوقاي «مەنىڭ مۇستافام» اتتى ەستەلىگىندە بالا مۇستافانىڭ ساياسي تۇسىنىگىنە ەلدەگى ورىس قونىس اۋدارۋشىلارىنىڭ حالىقتى باسىنعان وزبىر ارەكەتتەرى اسەر ەتكەنىن اتاپ كورسەتەدى. پاتشانىڭ جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەرى شوقاي اۋلەتىنىڭ كىرپىشتەن سالىنعان ءۇيىن ەكى رەت اقىسىز-پۇلسىز يەلەنسە، ال ەگىستىگىن ءتىپتى تارتىپ العان. سونان سوڭ مۇستافا تاشكەنتتەگى گيمنازيانى وتە جاقسى بىتىرگەندە وعان ءتيىستى التىن مەدالدى گەنەرال سامسونوۆتىڭ بالاسىنا جازدىرۋى ۇلىدەرجاۆالىق ءشوۆينيزمنىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى.
سونداي-اق، سول كەزدەگى قازاق، قىرعىز، وزبەك، تۇرىكمەن، قاراقالپاق، ورىس جانە باسقا ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن ورتالىق ازيانىڭ كىندىگى، تۇركىستان ايماعىنىڭ باس قالاسى – تاشكەنتكە ەلدەن كەلگەن كىسىلەردىڭ ءتۇرلى ءوتىنىش-ارىزدارىن شەشۋ­گە قاتىسا وتىرىپ، جەرگىلىكتى جۇرت­شىلىق اراسىنداعى الەۋمەتتىك، قۇ­قىقتىق تەڭسىزدىكتى كوزىمەن كور­ءدى، جۇرەگىمەن سەزدى. وسىنداي وتار­شىلدىقتىڭ وكتەمدىگى مەن ءار دەڭگەيدەگى ادىلەتسىزدىگى گيمنازيستىڭ بويىنداعى ۇلتجاندىلىقتى كۇشەي­ءتىپ، وسىنداي وزبىرلىقتى باسىنان وتكىزىپ وتىرعان قازاقتان باسقا تۋىستاس تۇركى وكىلدەرىنە دەگەن سەزىمىن ارتتىرا ءتۇستى.
بولاشاق ساياساتكەردىڭ ومىرىندە ونىڭ پەتەربۋرگتە وقىعان، قىزمەت اتقارعان جىلدارى ەرەكشە ءرول اتقاردى. ەڭ الدىمەن ول تەرەڭ ءبىلىم الدى، سونان سوڭ ورىس قاۋىمىنداعى دەموكراتيالىق ۇردىستەردى بويىنا ءسىڭىردى. ونىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ساناسىنىڭ وسە تۇسۋىنە جانە قوعامدىق كۇرەس ساحناسىنا شىعۋىنا رەسەيدىڭ ورتالىق اۋداندارىندا ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسىنان كەيىن قۇرىلعان سايا­سي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ باعدارلامالارى، ولاردىڭ ريەۆوليۋ­سيالىق-دەموكراتيالىق جانە ليبە­راليستiك زيالى قاۋىمى يگى اسەر ەتتى.
مۇستافا شوقاي 1933 جىل­عى «ەسىمدەگىلەردەن…» اتتى ماقا­لاسىندا «مەن رەسەيدى رەاكسيا جايلاعان، جوعارى وقۋ ورىندارى، اسىرەسە، ۋنيۆەرسيتەتتەر تىكەلەي پوليسيانىڭ باقىلاۋىنا الىنعان 1910-1914 جىلدارى پەتەربۋرگ ۋني­ۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن بولاتىنمىن. جاعدايدىڭ سوندايلىعىنا قاراماستان، ءبىز – ستۋدەنتتەر ساياسي بوي كورسەتۋلەرگە شىعاتىنبىز.ۇكىمەتكە قارسى شەشىمدەر قابىلداپ، كوشەلەردە دەمونستراسيالار جاسايتىنبىز»، دەپ جازۋى ءوزىنىڭ ستۋدەنتتەر اراسىنداعى ساياسي قوزعالىستار ورتاسىندا بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
مۇنى ءبىر توپ ستۋدەنتپەن بىرگە 1913 جىلدان شىعا باستاعان «قازاق» گازەتىنە جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتتارىنان دا اڭعارۋعا بولادى. ولار ورىنبوردا شىقپاقشى بولىپ جاتقان «قازاق» گازەتىنىڭ «قادامى قايىرلى، باۋى بەرىك، ءومىر جاسى ۇزاق بولىپ، ماقسۇتقا جەتپەگىنە تىلەكتەستىكتەرىن» بىلدىرە وتىرىپ، قازاق جۇرتى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكى ماسەلەنى كوتەرەدى. ونىڭ ءبىرى – «قازاق» گازەتىن «ءبىر جاعادان باس شىعارىپ، ءبىر اۋىزدان ءسوز شىعارىپ»، «مۇڭدى جۇرتىمىزدىڭ مۇڭداسىپ، ءبىرىنىڭ حال-جايىن ءبىرى ءبىلىپ تۇرۋىنا دا جاردەمدەسۋ». ەكىنشىسى – «ءبىر نارسە جازعاندا باسقا ءارىپ، فارسى، نوعاي قارىنداستارىمىزدىڭ (قانداس، تۋىس دەگەن ماعىنادا – ءا.ب.) سوزدەرىن؛ ورىسشا وقىعاندارىمىز ورىس، ياكي باسقا ەۋروپا جۇرتىنىڭ تىلدەرىن ورىنسىز كوپ كىرىستىرمەي، ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ ناعىز قارا تىلىمەن جازۋ».
پەتەربۋرگتەگى كەزەڭنىڭ مۇستافا شوقاي ءۇشىن تاعى ءبىر تاعىلىمدى جاعى ءوز حالقىن ازات ەتۋ – باسقا دا تۇركى تەكتەس ەزىلگەن حالىقتاردى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى ۇيىستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا مۇمكىن ەكەندىگىن تۇسىنە باس­تاۋى بولدى. وسى تانىم ونىڭ بويىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ كو­مەگىمەن مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇ­سىلمان فراكسياسى حاتشىلىعىنا ورنالاسقاننان كەيىن كۇشەيە تۇسەدى. كەيىن ازاتتىق ءۇشىن ايقىن كۇرەس جولىنا تۇسكەندە ول رەسەيدىڭ ەزگى­سىندەگى تۇركىستان وڭىرىنەن تىس تۇركى حالىقتارىن – ەدىل، قىرىم تاتارلارىن، كاۆكاز حالىقتارىن، ورال باشقۇرتتارىن بىرىكتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەپ، ال شەتەلدە جۇرگەندە ونىڭ وزگە ايماقتارداعى حالىقتاردىڭ وتارلىق ەزگىدەن قۇتىلۋىن دا ارمانداۋى جايدان-جاي ەمەس ەدى.
مۇستافا شوقايدىڭ تاۋەلسىزدىك ساناسىن پەتەربۋرگتە وقىپ، قىزمەت جاساپ، وسىندا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن وتانداستارى دا جەتىلدىرە ءتۇستى. اسىرەسە، 1905 جىلدان باستاپ قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن باسقارعان، مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى بولعان، قازاق ۇلتتىق «الاش» پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان، ونىڭ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى، كەيىن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەرەكشە ىقپالىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. الاش جەتەك­شىلەرى 1917 جىلعى اقپان ريەۆو­ليۋسياسىنىڭ ناتيجەسىندە پاتشالىق مونارحيانىڭ تاقتان ءتۇسۋىن قىزۋ قولدادى. ءا.بوكەيحان، م.دۋلات ۇلى جانە م.شوقاي قول قويعان «الاش ۇلىنا» اتتى ءسۇيىنشى حاتتا: «ازاتتىق تاڭى اتتى. تىلەككە قۇداي جەتكىزدى. كۇنى كەشە قۇل ەدىك، ەندى بۇ كۇن تە­ڭەلدىك. قام كوڭىلدە قاياۋ ارمان قال­عان جوق. روسسيا قول استىنداعى حا­لىقتاردىڭ بارىنە: ءدىن، ۇلت، ءتىل ايىرماسىنا قاراماي، ازاتتىق اپەردى» دەپ جازىلعان بولاتىن.
الايدا، كوپ ۇزاماي-اق ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ساياسي ارەكەتىنە باعا بەرە وتىرىپ، مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ «1917 جىل ەستەلىكتەرىنەن ۇزىندىلەر» دەگەن تۋىندىسىندا: «ءبىز بۇل تۇستا 1917 جىلعى ريەۆوليۋسيا ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنىپ، سەنىپ ەدىك. بۇل ءۇمىتىمىز بەن سەنىمىمىز اقتالماي، الدانىپ قالدىق» دەپ جازعان-تۇعىن. سوندىقتان رەسەي­دە قالىپتاسقان ساياسي جاعدايدى ەس­كەرە وتىرىپ، الاش جەتەكشىلەرى بۇكىل قازاق حالقىن بىرىكتىرۋ، ونىڭ مۇق­تاجدارىن انىقتاپ، شەشۋ ءۇشىن جالپى قازاق قۇرىلتايىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتەدى. سودان 1917 جىلعى 21-26 شىلدە كۇندەرى ورىن­بور قالاسىندا ءبىرىنشى بۇكىل­قازاق سەزى وتەدى. بەلگىلى سەبەپتەرمەن ۋنيۆەرسيتەتتى مەرزىمىنەن كەشتەۋ بولسا دا ويداعىداي ءبىتىرىپ، ەلگە ورالعان مۇستافا شوقاي سەزگە قاتىسىپ، قازاقتىڭ تۇڭعىش «الاش» ۇلتتىق-دەموكراتيالىق ساياسي پارتياcىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمىنە داۋىس بەرەدى. سودان تاشكەنتكە كەلگەندە ساياسي قوز­عالىستىڭ قايناعان قازانىنا تۇسەدى دە كەتەدى.
1917 جىلى 22 قاراشادا تاشكەنتتە وتكەن تۇركىستان كەڭەستەرىنىڭ ولكە­لىك سەزى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وب­لىستارىنداعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق سيپاتىن بىردەن تا­نىت­تى. سەزدە تۇركىستان حالىق كو­ميس­سارلار كەڭەسىنىڭ (ولكە وكى­مە­ءتىنىڭ) قۇرامىنا جەرگىلىكتى حا­لىقتاردىڭ بىردە-بىر وكىلى سايلانبادى. بولشيەۆيكتەردىڭ وكىمەت باسىنا كەلەردەگى «حالىقتاردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» ۋادەسى سا­نالى تۇردە ۇمىت قالدىرىلدى. بۇل تۋرالى ايماقتىق «بىرلىك تۋى» گازەتى بىلاي دەپ جازدى: «تۇركىستان ايماعىندا 100-گە ەكەۋدەن كەلەتىن 5 ورىس، ونىڭ ءبارى ەمەس، وننان ءبىرى-اق كەلەتىن سولدات پەن جۇمىسكەرلەر مۇسىلماننىڭ ءبىر ادامىن دا ىشىنە الماي، ۇكىمەتتى وزدەرىنەن عانا سايلاپ، مۇسىلمانداردى ادام سانىنا الماي، ازار-بەزەر باستاعانى ءوز­گەرىس، بوستاندىق دەگەندەردى ەستەن شىعارىپ، ەسكى زاماننان دا تارشىلىق كۇندەر تۋدىردى».
بۇرىننان تۇركىستان اۆتونوميا­سىن ويلاستىرىپ جۇرگەن مۇستافا شوقاي باستاعان توپ وسى وقيعادان كەيىن، 1917 جىلى 28 قاراشادا قوقان قالاسىندا وتكەن ايماق مۇسىل­ماندارىنىڭ IV توتەنشە سەزىندە تۇركىستان ولكەسىندەگى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى مۇرات تۇتقان، ءتۇر­كىستان ايماعىن رەسەي دەمو­كراتيالىق رەسپۋبليكاسىمەن بىرلىكتە، جۇرت ءوزىن ءوزى باسقارۋعا، بولەك جاساۋعا ەرىكتى تەرريتوريالىق اۆتونوميا ەتىپ جاريالايدى. بۇل، شىن ءمانى­سىندە، تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە رۋحاني دەربەستىككە ۇمتىلىسىنىڭ كورىنىسى ەدى. ءبىراق مۇستافا شوقاي اۆتونوميانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ اسا قيىن ەكەندىگىن، كادردىڭ جوقتىعىن، جالپى مۇمكىندىكتىڭ جەتىمسىزدىگىن، اسكەردىڭ قۇرىلماعانىن جانە تاعى باسقا تولىپ جاتقان جەتىسپەۋشىلىكتەردىڭ بارلىعىن سەزدە سويلەگەن سوزىندە جان-جاقتى ايتادى. دەگەنمەن، سول كەزدەگى باسپا ءسوز ماتەريالدارىنا قا­راعاندا، سەزد جۇرتتىڭ شىن كوڭىلىن، ناق تىلەگىن تاپ باسقانى انىق بايقالادى.
اۆتونوميا جاريالانعاننان كەيىن ىلە-شالا باسىلعان تۇركىستان مۇسىلماندارىنىڭ جالپى سەزىنىڭ شەشىمدەرى تۋرالى «تۇركىستان اۆتونومياسى» اتتى رەداكسيالىق ماقالادا: «اۆتونوميا يعلان (جاريالانعان – ءا.ب.) بولعانى تۇركىستان بارشا شاھارلارىن شاھار حالقى ءھام دالا ۇلى بولىپ قۋانىش قىلىپ، مانيفەس­تاسيا جاساپ، تۇركىستان اۆتونوميا­سىنا ءھام سيەز سايلاعان ۋاقىتشا ۇكىمەتىنە انت ءىشىپ، مويىنسۇنىپ جاتىر» دەپ جازىلدى. الايدا، 1918 جىلعى 18-23 قاڭتاردا تاشكەنتتە وتكەن تۇركىستان كەڭەستەرىنىڭ IV سەزى «قوقان اۆتونومياسى ۇكىمەتىن زاڭنان تىس دەپ جاريالاپ، ونىڭ باسشىلارىن تۇتقىنداۋ جانە اۆتونوميانى تاراتۋ» جونىندە قاۋلى قابىلدادى. وسىنى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العان بولشيەۆيكتەر بار-جوعى ەكى اي عانا ءومىر سۇرگەن قوقان اۆتونومياسىن قاندى قىرعىنعا ۇشىراتتى. ءسويتىپ، مۇستافا شوقايدىڭ ءوز وتا­نىندا قالۋى ءقاۋىپتى بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن بار جان-تانىمەن جەك كورەتىن، ونداي بىتىسپەس جاۋمەن كەلىسە المايتىنىنا كوزى ابدەن جەتكەننەن كەيىن ول ەميگراسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.
مۇستافا شوقاي جات جەردەگى ەمي­گراسيالىق ءومىردىڭ تاۋقىمەتىن تارتا وتىرىپ، ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسىن ءبىر ءسات تولاستاتقان ەمەس. ايىرماسى ەندى كۇرەستى نەگىزىنەن قالام ۇشىمەن جالعاستىردى. ءسويتىپ، قازاق تاريحىنداعى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ جاڭا ءتۇرى مەن كەزەڭى باستالادى. ول ءوزى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ستراتەگياسىن 1929 جىلى جازعان «ءبىزدىڭ جول» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ ايقىنداعان ەدى: «ءبىز، تۇركىستان تاۋەلسىزدىگىن جاقتاۋشىلار، ەلىمىزدىڭ ەركى ءۇشىن جانە جۇرتىمىز تۇركىستاننىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋى ءۇشىن كۇرەسەمىز. تۇركىستاندىقتارعا بۇدان باسقا جول بولماعان. ءقازىر دە جوق جانە بۇدان سوڭ دا بولمايدى. بۇدان كەيىنگى مۇرات تۇركىستاندا ءتۇرى جاعىنان دا، مازمۇنى جاعىنان دا ۇلتتىق بولاتىن مەملەكەتتىك قۇ­رىلىمعا قول جەتكىزۋ بولماق، سوندا عانا حالقىمىز ءوز جەرىنىڭ ناعىز قوجاسى بولا الادى»، دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. وسىدان سەگىز جىل كەيىن جازىلعان «جاۋلارىمىز ءبىزدىڭ قىزمەتتەرىمىز تۋرالى نە ايتادى؟» اتتى ماقالاسىندا «بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇراتىمىز، ۇلتتىق ارمان-مۇددەمىز. ءبىز تەك وسى يدەيا ءۇشىن عا­نا قىزمەت ەتەمىز. اتامەكەنىمىزدىڭ ىشىندەگى جانە سىرتىنداعى بارلىق ۇلتتىق كۇشتەرىمىزدى وسى يدەيا ءتوڭى­رەگىندە توپتاستىرۋعا بارىنشا تىرىسامىز»، دەپ جازدى.
مۇستافا شوقاي تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ تاكتيكاسىن دا ناقتى كورسەتە الدى. ول ۇلتتىق جاۋدىڭ تىم كۇشتى ەكەنىن، سوندىقتان بول­شيەۆيكتەر تەپكىسىندە جاتقان تۇركىستاندى ۇلتتىق ۇيىمسىز قۇت­قارۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ءتۇسىندى. ەل ىشىندەگى كەڭەستىك ساياساتقا قارسى ءارتۇرلى باس كوتەرۋلەردەن حاباردار مۇستافا شوقاي 1930 جىلى جازعان «كوتەرىلىستەن – ۇيىمشىلدىققا» دەگەن ماقالاسىندا ءوزارا بايلانىسى جوق جەرگىلىكتى سيپاتتاعى بوي كو­تەرۋلەرمەن اتامەكەندى ازات ەتۋگە بول­مايتىندىعىن ەسكەرتە وتىرىپ، ول كۇشتى ءبىر ساياسي ۇيىمعا بىرىگۋدى العا تارتتى. سونداي «تۇركiستان ۇلتتىق بiرلiگi (تۇب)» اتتى ۇيىمنىڭ ورتالىق كوميتەتiنiڭ الدىمەن مۇشەسi، كەيىن جەتەكشiءسى رەتىندە ول الدا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەتتى بىلاي ايقىنداپ ەدى: «1) تۇركىستاندى ورىس پرولەتارياتى ۇستەمدىگىنەن قۇتقارۋ؛ 2) تۇركىستاندا ورىستىڭ كەز كەلگەن ۇستەمدىگىنىڭ ورناۋىنا جول بەرمەۋ؛ 3) بارىنەن بۇرىن ۇلتتىق، تاۋەلسىز تۇركىستان مەملەكەتىن قۇرۋ».
بۇل ءار تاراپتا بىتىراپ جۇرگەن جاس تۇركىستاندىقتاردى تاۋەلسىزدىك مۇراتتارى جولىنداعى قاسيەتتى كۇرەس مايدانىنا توپتاستىرۋدىڭ بىردەن-بىر جولى بولاتىن.
مۇستافا شوقاي ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىككە باستايتىن ەڭ توتە جانە ەڭ قىسقا جول – تۇركىستان ۇلتتىق مايدانىنىڭ ىشكى بىرلىگىن بارىنشا نىعايتا وتىرىپ، ونى ۇلت-ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان باسقا حالىقتاردىڭ كۇرەس ورتالىقتارىمەن تىعىز ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگىن، ونسىز ازاتتىق پەن بوستاندىق بوس ءسوز بولىپ قالاتىنىن ەسكەرتتى. وسى ورايدا، ەدىل-ورال، قىرىم، ازەربايجاندا تۇراتىن باۋىرلارمەن قاتار، كاۆكاز حالىقتارى، ۋكراينا جانە ورىس كازاكتارىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىنا تۇسكەن بولىگىمەن ۇيىمدىق تۇرعىدان تىعىز بايلانىستار ورناتۋ قاجەتتىگىن، ءبىر ورتالىققا بىرىككەن ءبىرىڭعاي مايدان قۇرۋ كەرەكتىگىن دە العا تارتتى. بۇل باعىتتا «دوستىق كوميتەتى» قۇرىلىپ، وندا شوقاي بەلسەندى قىزمەت اتقاردى.
سونىمەن بىرگە، 1928 جىلى ۆار­شاۆادا پولشانىڭ باس شتابى مەن سىرتقى iستەر مينيسترلiگiنiڭ شىعىس ءبولiمi ەميگرانتتاردىڭ بارلىق توپتارىن بiرiكتiرۋ جانە كسرو-عا قارسى پايدالانۋ تۋرالى يۋ.پيلسۋدسكييدiڭ العا قويعان مiندەتتەرiنە بايلانىستى قۇرىلعان «پرومەتەي» (رەسەيدiڭ ەزگiسiندەگi حالىقتار ليگاسى) حالىق­ارالىق ۇيىمىندا دا جۇمىس ىستەدى. بۇل ۇيىمعا ازەربايجان، دون، كا­رەليا، گرۋزيا، ۆولگا بويى، قىرىم، كۋبان، ءسولتۇستiك كاۆكاز، تۇركiستان، ۋكراينانىڭ جانە باسقالاردىڭ وكiلدەرi كiرگەن ەدى. 1934 جىلى جا­زىلعان «كاۆكازيا فەدەراسيالىق كەلىسىمى» اتتى ماقالادا بۇل ۇيىمعا مىنانداي سەنىم كورسەتىلدى: «بىزدەرگە، رەسەيدەن ءبولىنىپ ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى قۇرۋ ماقساتىندا كۇ­رەسىپ كەلە جاتقان حالىقتارعا، رە­سەيگە قارسى باعىتتالعان ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراعاندا كاۆكاز ماسەلەسى ايرىقشا ماڭىزدى. ءبىز بۇل كەلىسىمدى تاياۋ بو­لاشاقتا ءوز ءرولىن تولىق اتقارىپ، اتامەكەنىمىزدى ورىس يمپەرياليزمىنىڭ بۇعاۋىنان قۇتقارۋعا كومەكتەسەدى دەگەن ۇمىتتەمىز».
وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساياسي كۇرەستىڭ مىنانداي تاماشا تاكتيكاسىن ۇسىندى: «ورىس يمپەرياليزمىنە قارسى كۇرەس ماي­دانىنداعىلاردىڭ ۇلتىن، ءدىنىن، ءناسىلىن، پارتياسىن تەرگەپ-تەكتەمەيىك، الالامايىق. تەك وسىنداي جول عانا ءبىزدى ۇلتتىق ازاتتىققا جەتكىزە الا­دى… بۇدان باسقا جولداردىڭ بار­لىعى الدامشى، تۇيىق». مۇنداي تاسىلدەردى تاڭداپ الۋ دا ۇلتتىق تا­لاپ-تىلەكتەردىڭ تولىق جۇزەگە اسىرى­لۋىنا كومەكتەسەتىنىن ساياسي كۇرەس ءتا­جىريبەسى تالاي رەت دالەلدەگەن بولاتىن.
كورەگەن ساياساتكەر مۇستافا شو­قايدىڭ 1930 جىلعى «تۇركىستان اقىندارىنان» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان «ءبىز قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. ءبىز ۇلت ازاتتىعىمىزدى الامىز» دەگەن اسىل ارمانى اراعا الپىس جىلدان استام ۋاقىت سالىپ بارىپ جۇزەگە استى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا جاريالانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – تاۋەلسىز، دەموكراتيالىق جانە قۇ­قىقتىق مەملەكەت. ول ءوز تەرريتورياسىندا وكىمەت بيلىگىن تولىق يەلەنەدi، ءوزiنiڭ iشكi جانە سىرتقى ساياساتىن دەربەس بەلگىلەپ، جۇرگiزەدi» دەگەن قاعيدالار تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن جازىلدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى «حالقى­مىزدىڭ قولى نەگە جەتتى؟» دەگەندە، ەڭ ءبىرىنشى ويعا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك تۇتاستىق، ۇلتارالىق تۇسىنىستىك ورالادى. جاڭا زاماننىڭ العاشقى قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراسيادا ەلىمىزدە تۇراتىن ەتنوستاردى توپتاستىرۋ مەن ولاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋ ءبىرىنشى دارەجەلى مىندەت دەپ كورسەتىلگەنىندەي، حالقىمىزدىڭ بىرلىگى، كوپەتنوستى قازاقستاننىڭ ىنتىماعى بۇگىندە شىندىققا اينالىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ، ەلباسىمىزدىڭ دارا ساياساتى بولىپ وتىر. ءسويتىپ، كەزىندە ەل ىشىندەگى بىرلىك پەن ىنتى­ماقتى ناعىز تاۋەلسىزدىك پەن ازات­تىققا اپاراتىن جانە ونى قورعاپ قالا الاتىن توتە جول دەپ ۇعىنعان مۇستافا شوقايدىڭ دا اسىل ارمانى ورىندالدى.
دەگەنمەن، ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعاسى ەلىنە دەگەن سارعايعان شەكسىز ساعى­نىشىن باسا الماي، جات جەر­ءدى ماڭگىلىك مەكەن ەتتى. ءبىراق سو­ڭىندا تاۋەلسىزدىككە امان جەتكەن سۇيىكتى حال­قى بارىنا شۇكىر دەي­ءمىز. سول حالقىنا ماڭگى ولمەيتىن شىعار­مالارىنىڭ 12 تومدىق تولىق جيناعى جەتتى. شوقايدىڭ تەلەگەي-تەڭىز بۇل مول مۇراسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگىن كەمەلدەندىرە تۇسۋگە يگى ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان