2026 جىلدىڭ باسىندا ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونىڭ اقش كۇشتەرى تاراپىنان ۇستالىپ، نيۋ-يورك فەدەرالدىق سوتىنا جەتكىزىلۋى حالىقارالىق ساياسات پەن قۇقىق سالاسىندا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. بۇل وقيعا — ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكىنشى مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتىن اسكەري جولمەن ۇستاپ، سوتقا تارتۋى تۇرعىسىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايلاردىڭ ءبىرى.
مادۋرو ءىسى تەك قىلمىستىق پروسەسس ەمەس. ول حالىقارالىق قۇقىق، ەگەمەندىك، گەوساياسي مۇددەلەر جانە اقش سوت جۇيەسىنىڭ جاھاندىق ىقپالى توعىسقان كۇردەلى ماسەلە.
1. نيكولاس مادۋروعا تاعىلعان نەگىزگى ايىپتار
اقش پروكۋراتۋراسى مادۋروعا جانە ونىڭ جاقىن اينالاسىنا ءتورت نەگىزگى قىلمىستىق ايىپ تاقتى:
1️⃣ ناركوتەرروريزم
مادۋرو ۆەنەسۋەلا بيلىگىن پايدالانا وتىرىپ، ەسىرتكى كارتەلدەرىمەن جانە اقش تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانىعان توپتارمەن (FARC، Sinaloa كارتەلى، Tren de Aragua) ىنتىماقتاسقان دەپ ايىپتالادى.
ايىپتاۋعا سايكەس:
-
ۆەنەسۋەلا اۋماعى كوكايندى اقش-قا جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى ترانزيتتىك دالىزىنە اينالعان؛
-
مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ادەيى «قورعانىس» پەن لوگيستيكا ۇسىنعان.
2️⃣ اقش-قا كوكاين تاسىمالداۋ بويىنشا ءسوز بايلاسۋ
ايىپتاۋ اكتىسىندە مادۋرو:
-
ەسىرتكى تاسىمالداۋشىلارعا ديپلوماتيالىق پاسپورتتار بەرگەن؛
-
اقشا جىلىستاتۋ مەن تاسىمالداۋعا ارنالعان اۋە رەيستەرىنە ساياسي «قالقان» جاساعان دەپ كورسەتىلەدى.
بۇل ارەكەتتەر اقش زاڭناماسى بويىنشا اسا اۋىر فەدەرالدىق قىلمىس سانالادى.
3️⃣ زاڭسىز قارۋ-جاراق پەن اۆتوماتتى قارۋلاردى قولدانۋ
پروكۋراتۋرا مادۋرو مەن ونىڭ سەرىكتەستەرى:
-
قىلمىستىق جەلىلەردى قورعاۋ ءۇشىن اۆتوماتتى قارۋلار مەن اسكەري قۇرالداردى پايدالانعان؛
-
قارۋ قولدانۋ ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ ءبىر بولىگى بولعان دەپ تۇجىرىمدايدى.
4️⃣ ۇيىمداسقان قىلمىستىق ءسوز بايلاسۋ
بۇل ايىپ — بارلىق جوعارىداعى ارەكەتتەردى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان، ۇزاق مەرزىمدى قىلمىستىق جۇيە رەتىندە سيپاتتايدى.
2. دالەلدەر ماسەلەسى: ايىپ بار، ءبىراق اشىق دالەلدەر از
اقش پروكۋراتۋراسىنىڭ ۇستانىمى
-
ءىس 1999 جىلدان بەرى جينالعان بارلاۋ، كۋاگەرلەر جانە جاسىرىن دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن؛
-
كوپتەگەن ماتەريالدار قۇپيا نەمەسە بارلاۋ سيپاتىندا، سوندىقتان جاريا ەتىلمەيدى؛
-
تەرگەۋ ون جىلدان استام ۋاقىت جۇرگىزىلگەن.
سىن-پىكىرلەر
-
ايىپتاۋ اكتىسىندە ناقتى دالەلدەر (اۋديو، ۆيدەو، كۋاگەرلەر اتى) تولىق كورسەتىلمەگەن؛
-
كەيبىر زاڭگەرلەر مۇنى «ايىپتاۋلارعا تولى، ءبىراق دەتاليزاسياسى ءالسىز قۇجات» دەپ باعالايدى؛
-
قورعاۋ تاراپى بۇل ءىستى ساياسي تاپسىرىس دەپ سانايدى.
3. حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان داۋ
مەملەكەت باسشىسىنىڭ يممۋنيتەتى
حالىقارالىق قۇقىقتا ارەكەتتەگى پرەزيدەنت:
-
سوتتىق يممۋنيتەتكە يە؛
-
باسقا ەلدىڭ سوتى الدىندا جاۋاپ بەرمەۋى ءتيىس.
مادۋرونىڭ ادۆوكاتتارى:
«بۇل — ەگەمەن مەملەكەتتىڭ باسشىسىن زاڭسىز ۇرلاۋ. بۇل بۇۇ جارعىسىنا تىكەلەي قايشى»
دەپ مالىمدەدى.
اقش سوت جۇيەسىنىڭ جاۋابى
اقش تاجىريبەسىندە:
-
ەگەر ايىپتالۋشى ەل اۋماعىندا بولسا، ونىڭ قالاي جەتكىزىلگەنى ءىستى توقتاتۋعا نەگىز ەمەس؛
-
بۇرىن دا (نورەگا ءىسى سياقتى) شەتەل باسشىلارى اقش-تا سوتتالعان.
ياعني، حالىقارالىق قۇقىق پەن اقش ىشكى قۇقىعى بۇل جەردە قاقتىعىسىپ تۇر.
4. گەوساياسي ولشەم: بۇل ءىس كىمگە پايدالى؟
بۇل پروسەستى تەك زاڭدىق شەڭبەردە قاراۋ جەتكىلىكسىز.
اقش ءۇشىن:
-
لاتىن امەريكاسىنداعى ىقپالىن كۇشەيتۋ؛
-
ۆەنەسۋەلانىڭ مۇناي رەسۋرستارىنا ساياسي باقىلاۋ ورناتۋ؛
-
باسقا ەلدەرگە ەسكەرتۋ سيگنالى.
ۆەنەسۋەلا مەن اقش-قا قارسى ەلدەر ءۇشىن:
-
بۇل — ءقاۋىپتى پرەسەدەنت؛
-
ەگەر مەملەكەت باسشىسىن كۇشتەپ اكەتۋ «قالىپتى» قۇبىلىسقا اينالسا، ەشبىر ەل ءقاۋىپسىز ەمەس.
جۇڭگو، رەسەي جانە كەيبىر لاتىن امەريكا ەلدەرى بۇل ارەكەتتى جاھاندىق تۇراقتىلىققا قاتەر دەپ باعالادى.
5. بۇرىن-سوڭدى بولماعان پروسەسس پە؟
ءيا، بىرنەشە سەبەپپەن:
-
ارەكەتتەگى پرەزيدەنتتىڭ اسكەري وپەراسيا ارقىلى ۇستالۋى
-
ايىپتاردىڭ گەوساياسي قاقتىعىس اياسىندا قارالۋى
-
اقش سوتىنىڭ ءوزىن عالامدىق ادىلدىك ورتالىعى رەتىندە كورسەتۋى
-
حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنىڭ اشىق تۇردە ەلەنبەۋى
نيكولاس مادۋرو ءىسى —
❝ تەك ەسىرتكى قىلمىسى تۋرالى سوت ەمەس،
بۇل — الەمدىك ءتارتىپ، ەگەمەندىك جانە كۇش ساياساتى تۋرالى ءىس ❞
-
اقش ونى قىلمىسكەر دەپ قارايدى
-
ۆەنەسۋەلا ونى ۇرلانعان پرەزيدەنت دەپ سانايدى
-
حالىقارالىق قاۋىمداستىق بۇل ءىستى ءقاۋىپتى پرەسەدەنت رەتىندە باقىلاپ وتىر
بۇل پروسەسس بولاشاقتا:
-
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ يممۋنيتەتى،
-
حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ءرولى،
-
گەوساياسي كۇش قولدانۋ شەكارالارى
قايتا قارالۋىنا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن.
