پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا سويلەگەن سوزىنەن تۋعان ويلار
قازاق ءتىلىن قورعاۋ، قازاق تىلىندە سويلەۋ، قاتىناس قاعازدارىنىڭ ءبارىن قازاق تىلىندە جازۋ جانە جولداۋ، قۇقىقتىق قۇجاتتاردى قازاق تىلىندە راسىمدەۋ، ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا، قازاق ءتىلىن تۇرمىستىق، وتباسىلىق كۇيكى كۇيدەن ارىلتىپ، قوعامدىق قارىم-قاتىناس تىلىنە كوتەرۋ كەرەك دەپ تىنباي ايتىپ، تىنباي جازىپ كەلەمىز. ەگەر تۇيسىنەر كوڭىل، ۇعار قۇلاق پەن قۇلىق بولسا، وسى تۇيتكىلدى پروبلەمالاردىڭ ءبارىن ەلباسىنىڭ «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن قاعيداعا بەرگىسىز ەسكەرتپەسىمەن-اق شەشۋگە بولاتىن ەدى. ءبىراق وزگە تىلدە سويلەپ، وزگە تىلدە ويلاپ وسكەن، سولاي تاربيەلەنگەن جانە ۇرپاعىن سولاي تاربيەلەۋگە داعدىلانعان ءبىر قاۋىم زيالى توپتىڭ سانسىراپ قالعان ساناسىن جەڭۋى سوزبالاقتانا سوزىلۋمەن كەلە جاتقان ەدى. وزگە ۇستەم ءتىلدى دۇنيەنىڭ كىلتىندەي سانايتىن كەيبىر قانداستارىمىزدىڭ قازاق ءتىلىن قوعامدىق قاتىناستىڭ تىلىنە، ساياساتتىڭ تىلىنە اينالۋعا قۇدىرەتى جەتەتىن ءتىل دەگەنگە سەنبەيتىن كوزقاراستارى وزگەرمەگەن كۇيدەن ءالى ارىلا الماي وتىرعاندارى دا جاسىرىن ەمەس.
ال ەندى سول ءوزىمىز قادىرىنە جەتۋگە موينىمىز بۇرىلماي جۇرگەن قازاق ءتىلى – قازاقتىڭ ءتىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن الەمگە ءۇن قاتتى. وندا دا قازاقتىڭ جاعدايىن جاسا دەپ ەمەس، الەمنىڭ ماقسات-مۇددەسىن كوزدەي، الەم حالىقتارىنىڭ بەرەكەسىن، بىرلىگىن، ىنتىماعىن ساقتاۋدىڭ، بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدىڭ، اش-جالاڭاشتاردى تويىندىرۋ، جازىقسىز وققا بايلانىپ جاتقانداردىڭ تاعدىرىنا جاناشىرلىقتىڭ زارۋلىگىنە الاڭداعان پەيىلىن ءار جۇرەككە جەتكىزە بۇكپەسىز، اشىق تانىتتى. ادامداردىڭ تەرىس ارەكەتتەرىمەن كۇردەلىلەنىپ بارا جاتقان الەمدىك پروبلەمالاردى ماقسات-مۇددەلەر ورتاقتاستىعىمەن جاقسى جاعىنا قاراي شەشۋدى كوزدەگەن بەيبىتشىلىكسۇيگىش كوزقاراسىن تولعاي سويلەپ جەتكىزدى دۇنيەجۇزىنىڭ يگى جاقسىلارىنا.
ادامدارعا كەرەگى تىنىش زامان، بەيبىت ەڭبەك قانا. ال ەندى ءبارىءمىز ءۇشىن تىرشىلىگىمىزدىڭ تىرەگى وسى تىلەكتەر نەگە ساقتالا بەرمەيدى؟ الەم تاريحىنا قاراپ وتىرساڭىز، قيلى-قيلى سىلتاۋلارمەن سوعىس ءورتى ۇنەمى تۇتاندىرىلىپ وتىرعان. سول ادام قولىمەن جاسالعان الاپات قىرعىنداردان بىرەۋلەر داڭققا قول جەتكىزىپ، بايلىعىن تاسىتقان شىعار. ءبىراق داڭق تا، بايلىق تا ءماڭگىلىك ەمەس قوي. دەسە دە، سوعىس ورتىنەن، ونىڭ لاڭدارىنان جازىقسىز ادامدار مەرت بولىپ، ءتىپتى، تۇتاس ۇلتتار جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەندىگىنە كارى تاريح كۋا.
جاراتىلىسىنان كوپ تەپەرىش كورگەن ۇلتتىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاق دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز. اقىن جىرىمەن كەستەلەگەندە، «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەنبىز». تاۋەلسىزدىگىن الىپ، ەندى «ماڭگىلىك ەلگە» اينالۋدى باستى ماقسات ەتكەن ەلىمىز ءۇشىن كەرەگى – بەيبىت ەڭبەك. ىنتىماق بۇزىلىپ، ونىڭ سوڭى ءتۇرلى جانجالدارعا ۇرىندىرىپ جاتقانىن، سوعىس ءورتى تۇتانىپ، جازىقسىز ادامداردىڭ بالا-شاعاسىن شۇبىرتىپ تۋعان جەرىنەن بوسىپ بارا جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ەلىمىز وسىنداي اپاتتاردان امان بولۋى ءۇشىن بىزدە عانا ەمەس، سول ىنتىماق پەن تىنىشتىقتىڭ الەم حالقىنا كەرەكتىگىن ەلباسىمىز ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «مەن جەر بەتىندەگى وركەنيەت تاياۋداعى وتىز جىلدا سوعىستار مەن قاقتىعىستاردىڭ شيەلەنگەن ءتۇيىنىن دانالىقپەن تارقاتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر تابا الاتىنىنا سەنىمدىمىن. ءححى عاسىردا ادامزاتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى الەمدى سوعىس قاتەرىنەن مۇلدە ارىلتاتىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جوياتىن ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ بولۋعا ءتيىس»، – دەگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى ءوز مەملەكەتىن اتوم قارۋىنان ازات ەتكەنى بەلگىلى. «قازاقستان – يادرولىق پوليگوندى جاپقان جانە اۋقىمى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان، سونداي-اق، ورتالىق ازيادا يادروسىز ايماق قۇرعان تاريحتاعى تۇڭعىش ەل». مۇنىڭ تاريح ءۇشىن وزگەلەرگە ۇلگى باستاما ەكەندىگىنە سول كەزدە الەم جۇرتشىلىعى نازار اۋدارعان بولاتىن.
سول جەر-اناعا، ونىڭ بەتىندە ءومىر كەشىپ جاتقان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءبارىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر تۋعىزاتىن ەڭ باستى سۋىق قارۋ اتوم قوندىرعىلارىن بەيءبىت ماقساتقا جۇمساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەلباسىمىز نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس. الەمدەگى سوعىس ءورتى تۇتانعان مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنا بارىپ، ارااعايىندىققا جۇرگەن ن.نازاربايەۆتىڭ كوزدەگەن ماقساتى بىرەۋ عانا، ول – ادامزات بالاسىنىڭ تىنىش ءومىر سۇرۋىنە نەگىز قالاۋ، سوعان ەكى جاقتى تىرەسكەندەردىڭ تەرىس پيعىلدارىن وزگەرتۋگە العىشارت جاساۋ. مىنە، ءدال وسىلاي ەكەندىگى ءدۇيىم جۇرتقا بەلگىلى.
ال ەندى جەر شارىنىڭ ءار تۇكپىرىندە مەملەكەتتەردىڭ، ونداعى بۇقارا حالىقتىڭ تىنىشتىعىن الىپ جاتقان وقيعالاردىڭ، جانجالداردىڭ، سوعىستاردىڭ تۋۋىنا باستى سەبەپتەر قانداي؟ نەگە ادامدار اۋەلى ءوزىنىڭ، وتباسىنىڭ جايلى تۇرمىستا ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋدىڭ ورنىنا، وزگەلەردىڭ تاعدىرىنا ارالاسىپ، ەكى جاقتىڭ دا قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىراۋىنا، بۇيىرعان نەسىبەءسىنىڭ بەي-بەرەكەت شاشىلىپ، ونىڭ سوڭى ادام قانىنىڭ توگىلۋىنە دەيىن اكەلەتىنىن بىلە تۇرا ۇمتىلادى؟
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اتوم قارۋى ءبىرىنشى رەت قولدانىلدى. ونىڭ قانداي قايعى-قاسىرەت اكەلگەنىن الەم جۇرتشىلىعى بىلەدى. سودان بەرگى وتكەن ۋاقىت ارالىعىندا اتوم قارۋىن قولدانباۋ، اتوم قارۋىن جاساماۋ جانە سىناقتان وتكىزبەۋ تۋرالى حالىقتار اتىنان قانشاما تالاپتار قويىلعانىمەن، يادرولىق قارۋى بار دەرجاۆالار قاتارى وسكەندىگى وكىنىشتى. جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن جوياتىن مۇنداي الاساپىران قارۋدى جاساۋدى توقتاتاتىن مەرزىم جەتپەدى مە؟ «حيروسيما مەن ناگاساكيدى اتوم قارۋىمەن بومبالاۋدان سوڭ 70 جىل وتكەندە يادرولىق الەم قالىپتاستىرۋ ءىسىن ادامزاتتىڭ ءححى عاسىرداعى باستى ماقساتى ەتۋگە شاقىرامىن»، – دەگەن ەلباسى «جەر بەتىندەگى ءاربىر ادام يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسا الادى جانە سولاي بولۋعا ءتيىس»، – دەپ تە ادامداردى جويقىن قارۋدىڭ قولدانىلۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ىقپالدى كۇشكە يە بولۋعا ۇندەيدى. بۇل الدەقاشاننان سولاي بولۋعا ءتيىس دەسەك، ونداي قوزعالىستارعا يمپەريالىق پيعىلداعى مەملەكەتتەر اسا كوڭىل اۋدارماي كەلدى. ەندى الداعى ۋاقىتتا مىنا ءححى عاسىرداعى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇدەرىستەر، قويىلىپ وتىرعان تالاپتار نەگىزگە الىنارىنا سەنەمىز.
الەم تىنىشتىعىن قاشىرىپ جاتقان ءبىر ءقاۋىپتىڭ وشاعى – تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم. بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ورتاسىندا جانكەشتىلەردىڭ بومبا جارۋىن قالاي تۇسىنۋگە، نەمەن اقتاپ الۋعا بولادى؟ مۇنداي ەسەرسوق ارەكەتتى قالاي توقتاتۋعا بولادى دەگەن سۇراققا ەلباسىمىز بىلاي دەگەن ءۋاج ايتادى: «تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ ءقاۋپى جاھاندىق اۋقىمعا جايىلىپ بارادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى تۇرا الاتىن ءبىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋدى ۇسىنامىن». شىن مانىندە جاستاردى تەرەڭ يىرىمىنە تارتۋعا كۇش سالىپ جاتقان بۇل ءقاۋىپءتىڭ الدىن الۋعا جەر شارىنىڭ بىرىككەن امالى ىسكە قوسىلماسا، قانات جايا بەرەتىندىگى بايقالادى.
ادامدار نەگە مۇنداي تەرىس پيعىلدىلاردىڭ سوڭىنا ەرىپ، ءوز ءومىرىن قيۋعا بارادى دەگەن سۇراققا اركىمنىڭ-اق جاۋاپ ىزدەيتىنى انىق. بىرەۋلەر ناسيحاتتىڭ قولجاۋلىعىنا اينالسا، ەندى ءبىرقاتارى ءومىر جولىندا كەزدەسكەن قيىندىقتاردان شىعۋدىڭ امالىن باسقادان ەمەس، تاعى دا سول كەرى ىقپالدى كۇشتەردەن ىزدەپ، ەڭ سوڭىندا قارجىلاي جاردەممەن شىرماعان سولاردىڭ ۇسىنىستارىن قابىلدايدى. ارينە، مۇنداي تەرىس ىقپالعا ەرۋدىڭ باسقا دا قيسىندارى بولاتىندىعى داۋسىز.
وسىنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن تالداعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن سويلەگەن سوزىندە: «الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەلەر: تەرروريزم، مەملەكەتتەردىڭ كۇيرەۋى، كوشى-قون جانە وزگە دە كەلەڭءسىز قۇبىلىستار ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ، كەدەيشىلىكتىڭ، ساۋاتسىزدىق پەن جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارلارى بولىپ تابىلادى»، – دەپ باستى ءتۇيىندى تۇيتكىلدەردى اتاپ كورسەتتى. ەنءدى وسىلاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قالاي شەشىلىپ جاتقاندىعىنا وي جۇگىرتەيىك. ءبىرىنشىسى – الەمدى جايلاعان داعدارىس تولقىنى قازاقستانعا دا اسەرىن تيگىزدى. ول تۋرالى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءتۇرلى مىنبەرلەردەن سويلەگەن سوزدەرىندە ايتىلىپ، وسى قيىندىقتاردان شىعۋدىڭ دۇرىس باعىتتارى دا كورسەتىلۋدە. ءقازىر بەلگىلەنگەن مەجەلەرگە بايلانىستى بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى حالىقتىق قولداۋعا يە. دەمەك، بىزدە داعدارىستىڭ الدىن الۋدىڭ، ودان كوپ قيىندىقسىز شىعۋدىڭ العىشارتتارى بار. ونىڭ سولاي بولاتىندىعىنا قازاقستاندىقتار بەك سەنىمدى.
كەدەيشىلىكپەن، جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستىڭ دە ناقتى جوسپارلارى جاسالعاندىعىنان، ەلباسى بەلگىلەگەن سول سارا باعىتتار بويىنشا قانداي ءىس-شارالاردىڭ پارمەندىلىكپەن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقاندىعىنان حالىق قۇلاعدار. ارينە، ەل اراسىندا جۇمىسسىزدىق تا، كەدەيشىلىك تە بار. ءبىراق ونىڭ دەنى جالقاۋلاردىڭ ەنشىسىندە دەر ەدىك. «قولى قيمىلداعاننىڭ، اۋزى قيمىلدايتىنىن» ساناسىنا ءسىڭىرىپ، ەڭبەك ەتۋگە ارەكەتتەنگەن جاننىڭ جۇمىسسىز وتىرۋى ەكىتالاي. ال كەدەيشىلىك دەگەءنىڭىزدىڭ جالقاۋلىقپەن سىبايلاسىپ جاتاتىندىعى تاعى دا بەلگىلى.
كەدەيشىلىكتەن، جالقاۋلىقتان ادامدى ارىلتاتىن، قيىنسىنعان ءىستى باستاۋعا تاۋەكەلگە جەتەلەيتىن قۋاتتى كۇش – ساۋاتتىلىق. ساۋاتسىز ادامنىڭ ءىسىنىڭ ءورىسى تار بولادى. ويتكەنى، قولدا بار بايلىعىن قايدا، قالاي جۇمساسا، قوسىمشا تابىس كوزىنە اينالدىراتىن جول-جوبانى بىلمەيدى، بىلۋگە ساۋاتى جەتپەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتەتىن كاسىپكەرلەرىمىز ەندى-ەندى عانا مالىنىڭ سانىن ەمەس، ودان الىنار ءونىمنىڭ مولشىلىعىن جاساۋعا نەگىز قالايتىن ساپا ماسەلەسىن دۇرىس شەشكەندە عانا بايلىعىنىڭ ارتاتىنىنا كوڭىل اۋدارا باستادى. ەشكىنىڭ ءسۇتىن بەرەتىن ون سيىردان، ون سيىردىڭ ءسۇتىن بەرەتىن اسىل تۇقىمدى ءبىر سيىر وسىرگەننىڭ پايدالى ەكەندىگىن ءتۇسىندى. مۇنىڭ ءوزى مال ازىعىن دايىنداۋداعى شىعىننىڭ ازايۋىنا، ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتەتىنىن پايىمدادى. مىنە، ەلباسى ايتقان ساۋاتتىلىقتىڭ اۋىلدىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە تيگىزەتىن وراسان زور پايداسى وسى دەيمىز.
ودان ءارى ويلاي بەرسەڭىز، ەسەپ-قيساپتىڭ دۇرىستىعى، وزگەلەرمەن پايدالى تاجىريبە الماسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن زەرتتەپ ۇيرەنۋ دە وسى ساۋاتتىلىققا كەلىپ تىرەلەدى. جالپى، ءبىزدىڭ مەملەكەءتىمىز – ساۋاتتى مەملەكەت، ساۋاتسىزدىق الدەقاشان جويىلعان. ءبىراق مىنا جاڭا قوعامنىڭ العا قويعان تالاپتارىن شەشۋ ءۇشىن ساۋاتتىلىقتىڭ ءارىپ تانۋ دەگەن فورماسىمەن بيىككە شىعا المايسىز. كاسىبي بىلىكتىلىككە ۇيرەنۋ ۇنەءمى نازاردا بولعاندا عانا ءتۇيتكىلدى ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاپپاق.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ وتكىزىلمەگى، سوعان بايلانىستى ءوز جاستارىمىزدىڭ اراسىندا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان كورمەلەردىڭ ىقپالى جاس ۇرپاقتى جاڭا عىلىمي نەگىزدە ساۋاتتاندىرۋعا جول اشپاق. ءبىز كورمەنىڭ ەرتەڭگى دامۋىمىز ءۇشىن تيگىزەتىن وسىنداي ۇشان-تەڭىز پايداسى بولاتىندىعىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. پرەزيدەنءتىمىزدىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بيىك مىنبەرىندە تۇرىپ: «بولاشاقتى ەسكەرىپ، ەكسپو-2017 كورمەسى ينفراقۇرىلىمى نەگىزىندە استانادان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قولداۋىمەن جاسىل تەحنولوگيالاردى جانە ينۆەستيسيالىق جوبالاردى دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق اشۋدى ۇسىنامىن»، – دەگەن سىندارلى ۇستانىمىنىڭ اياسىندا مەملەكەتىمىزدە بۇگىنگى ۋاقىتقا جاۋاپ بەرە الاتىن ساۋاتتىلىقتىڭ جولدارىن اشۋ ءورىسى جاتىر دەسەك، قاتەلەسپەيمىز.
ەلباسىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن الەمدىك ماسەلەلەردى باتىل قوزعاپ، ويلارىن قازاق تىلىندە بايانداپ، ۇلتىمىزدىڭ دا، ءتىلىمىزدىڭ دە مارتەبەسىن ءوسىردى. بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان جاھاندىق قاجەتتىلىكتەردى العا تارتىپ، وتكىر ۇسىنىستار جاسادى. نەگە؟ ويتكەنى، «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار مەن اسكەري قاقتىعىستاردىڭ ميلليونداعان قۇرباندارىنىڭ قانىمەن جازىلعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك». ءيا، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى – الەم تاريحىنداعى وسىنداي الاساپىران وقيعالاردىڭ الدىن الۋدى، حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتكە ۇشىراماۋىن كوزدەپ، ىقپالدى ارەكەت جاساۋشى مارتەبەلى ۇيىم. ونىڭ مىنبەرىنەن ءسوز سويلەۋدىڭ قۇرمەتتى مۇمكىندىگى ميلليوننىڭ بىرىنە تۇسەر جانە ونىڭ ءبارى بىردەي الەمدىك اۋقىمدا ءوز انا تىلىندە سويلەي دە بەرمەس. وتانىمىزدىڭ تاريحىنداعى وسىنداي سىندارلى تاريحي كەزەڭنىڭ باعاسىن بىلە جۇرەيىك دەمەكپىز.
"قامشى"سىلتەيدى
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
