الاشوردا كوسەمى، ۇلت قايراتكەرى ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى حالىقارالىق دەڭگەيدە تويلانۋى كەرەك. بۇل تۋرالى بۇگىن قازاقستاننىڭ ورتالىق كوممۋنيكاسيالار قىزمەتىندە وتكەن باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا ايتىلدى. اتالعان جيىنعا ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين، «نۇر وتان» پارتياسى ءتوراعاسىنىڭ بiرiنشi ورىنباسارىنىڭ كەڭەسشiسi بەرىك ءۋالي، ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى، اتالعان ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى  سۇلتانحان اققۇل ۇلى قاتىستى.

كوپشىلىككە بەلگىلى وتكەن اپتادا ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ مەرەيتويلار تىزىمىنە ەندى. مىنە وسىعان وراي الاشتانۋشىلار مەن ساياساتكەرلەر باسپا ءسوز ءماليحاتىن وتكىزىپ، الداعى ۋاقىتتا قانداي ءىس-شارالار ۇيىمداستىراتىنىن مالىمدەدى. ماسەلەن ءوز سوزىندە ەرلان قارين تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىمەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعى قاتار كەلىپ وتىرعاندىعىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. ساياساتكەردىڭ ايتۋىنشا تاۋەلسىزدىك پەن ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش ارىستارى ەگىز ۇعىم. سوندىقتان دا ول ۇلت كوسەمىنىڭ مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس دەگەن پىكىردە. ماسەلەن، ەرلان تىنىمباي ۇلى كەلەر جىلى الەكەڭنىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىپ استانا تورىندە حالىقارالىق كونفەرەنسيا وتكىزەتىنىن مالىمدەدى. اتالعان القالى جيىنعا امەريكا، جاپونيا، رەسەي سىندى كوپتەگەن مەملەكەتتەردەن تاريحشىلار كەلىپ قاتىسادى.

ال، ەرلان قاريننەن كەيىن ءسوز العان سۇلتانحان اققۇل ۇلى بولسا ءاليحان بوكەيحاننىڭ 9 تومدىق شىعارمالار جيناعى 16 تومنان كەم بولمايتىندىعىن ايتادى. الايدا ءاليحانتانۋشى اتالعان ەڭبەكتىڭ 16 تومنان الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. ويتكەنى ول ءقازىردىڭ وزىندە 16 تومدىق ەڭبەكتىڭ باسپاعا جىبەرۋگە دايىن تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ايتسە دە قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى 16 تومدىقتى شىعارۋ مۇمكىن بولماي تۇر. ەگەر دە ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ كورسەتىلسە ءاليحان بوكەيحاننىڭ ارتىندا قالدىرعان بۇكىل ەڭبەگىن باسىپ شىعارار ەدىك دەيدى ول. ال ديحان قامزابەك ۇلى بولسا جاس ۇرپاقتى وتانشىل ەتىپ وسىرۋدە الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىن ايتادى. سوندىقتان دا ول ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا وسىعان ايرىقشا باسىمدىق بەرەتىنىن مالەمدەدى.

سونداي-اق باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا «نۇر وتان» پارتياسى ءتوراعاسى ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ كەڭەسشىسى بەرىك ءۋالي ءسوز الىپ، «نۇر وتان» پارتيا تاراپىنان جاسالاتىن ءىس-شالارالار تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا كەلەر جىلى «استانادان اقتوعايعا دەيىن» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديسيا ۇيىمداستىرىلادى. ەكسپەديسيا جۇمىسى قاراعاندى قالاسىنداعى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ زيراتىنا بارىپ قۇران وقۋدان باستالىپ، اقتوعاي اۋدانىنداعى ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتا-باباسى جەرلەنگەن تالدىبەيىتكە ءتاۋ ەتۋمەن اياقتالادى.

– ال جەكە ءوزىم ازامات رەتىندە الاش ارىستارىنىڭ اتالى سوزدەرىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى ءبىزدىڭ كوپتەگەن ازاماتتار وزگە جۇرتتىڭ ساياساتكەرلەرى مەن ويشىلدارىنىڭ سوزدەرىنەن سيتاتا الىپ سويلەگەندى جاقسى كورەدى. الايدا ءدال سونداي ويدى كەزىندە الاش ارىستارىدا ايتىپ وتكەن. ماسەلەن، ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتىنا جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس مىنەزدەن»، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «جاقسى بولۋ ءۇشىن دەپۋتات بولۋ شارت ەمەس. دەپۋتات بولۋ ءۇشىن جاقسى بولۋ شارت» دەگەن ءسوزى  كىمنەن كەم؟ – دەيدى بەرىك ءۋالي.

بەرىك ءۋاليدىڭ ايتۋىنشا ءاليحان بوكەيحاننىڭ مەرەيتويىنا ۇكىمەت عانا ەمەس ءاربىر ازامات اتسالىسۋى كەرەك. ماسەلەن ول كەزىندە رەسپۋبليكالىق «جەبە» قوعامدىق ساياسي گازەتىندە مەرەيتويعا قاتىستى ءداستۇرلى ساۋالناما جۇرگىزىلگەنىن ەسكە سالدى. ناقتىراق ايتساق الاشتانۋشىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە «ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى قانداي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلۋ كەرەك؟»، «سونداي-اق، ءوز تاراپىڭىزدان قوس مەرەيتويعا قانداي ۇلەس قوساسىز؟» دەگەن سۇراق قويىلعان بولاتىن. اتالعان ساۋالناماعا مامبەت قويگەلدى، تۇرسىن جۇرتباي، بەيبىت قويشىباي سىندى عالىمدارىنان باستاپ، جاستارعا دەيىن وزدەرىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىردى.

– ماسەلەن، بەلگىلى جازۋشى دۋمان رامازان «ءاليحان بوكەيحانعا ارناپ دراما جازۋ ويىمدا ءجۇر» دەگەن بولاتىن. ەگەر «ءوز تاراپىڭىزدان قوس مەرەيتويعا قانداي ۇلەس قوساسىز؟» دەگەن ساۋالناماعا جاۋاپ بەرگەن جۇزگە جۋىق ازامات وزدەرى بەرگەن ۋادەنى ورىندايتىن بولسا، وندا ءاليحان بوكەيحان مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە وتەر ەدى – دەيدى ول.

ءيا، راسىندا ءاليحان بوكەيحان مەن الاشوردا مەملەكەتىنىڭ مەرەيتويىنا ءاربىر ازامات اتسالىسۋى كەرەك. الايدا جوعارى جاقتان نۇسقاۋ بولماسا قيمىلدامايتىن ادەتكە سالىپ، قوس مەرەيتويدى نازاردان تىس قالدىرماساق جارار ەدى. ويتكەنى، ۇكىمەتتىڭ ءاليحان بوكەيحان مەن الاشورداشىلارعا دەگەن كوزقاراسى دۇرىس ەمەس. ماسەلەن ۇكىمەت 2014 جىلى ۇلت كوسەمىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا نەبارى 15 970 مىڭ تەڭگە بولگەن بولاتىن. بۇل ارينە از. مۇمكىن ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو تىزىمىنە كىرگەننەن كەيىن ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى قايتا قارايتىن شىعار. ايتپەسە 16 ميلليون تەڭگەگە ەسى دۇرىس دەرەكتى فيلمدە تۇسىرە المايسىڭ.

سەرىك جولداسباي

استانا