اي سايىن ەمەس كۇن سايىن قۇبىلىپ وتىرعان دۇنيەجۇزىلىك ساياسات كۇندەلىگى جاقىندا تاعى ءبىر اتىشۋلى وقيعامەن تولىقتى. تۇركيا پرەزيدەنتى تايىپ رەجەپ ەردوعان بيلىگى سيريا جانجالىنا وراي رەسەي فەدەراسياسىنىڭ ۇستانىمدارىنا قارسى شىعىپ، بۇل كيكىلجىڭ تۇركيالىق اسكەريلەردىڭ سيرياداعى دايش نىساندارىن بومبالاپ جۇرگەن رەسەيدىڭ سۋ-24 ۇشاعىن اتىپ قۇلاتۋىنا اكەپ سوقتى. وقيعانىڭ بۇدان ءارى قالاي ءوربىپ، نەمەن اياقتالاتىنىنا الەمدىك ساراپشىلار ءتۇرلى باعا بەرۋدە.
مەملەكەتتەر مۇددەسىنەن گورى، بيلىك باسىنداعى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ تارتىسىنا كەلىڭكىرەيتىن بۇل كيكىلجىڭنىڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ءۇشىن دە ماڭىزى زور بولىپ وتىر. ەل بيلىگى ازىرگە بۇل وقيعاعا قاتىستى بەيتاراپ ۇستانىمدا بولۋعا تىرىسقانمەن، Cەنات ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ سىندى رەسمي تۇلعالار تۇركيا بيلىگىنىڭ شەشىمىن ايىپتاعان مالىمدەمەلەر دە جاساپ ۇلگەردى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان تۇركيا-رەسەي تەكە-تىرەسىنە تاعى ءبىر ۇڭىلگەندى، ەكى ەل ساياساتىنداعى ۇقساستىقتار مەن كەرەعارلىقتاردى تارازىعا سالعاندى ءجون كوردىك.
سونىمەن، پۋتين مەن ەردوعان كىم؟ ەكى ەل اراسىنداعى قايشىلىقتى تۇتاستاي مەملەكەتتىك مۇددەلەردىڭ تارتىسى دەۋگە بولا ما؟ جوق الدە بار بولعانى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ ۇستانىمدارىنداعى كەلىسپەۋشىلىك قانا ما؟ قالاي بولعاندا دا قوس مەملەكەتتىڭ ساياسي ءومىرى مەن كوسەمدەرىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىندە ۇقساستىقتار دا كوپتەپ كەزدەسەتىن سياقتى.
ەڭ باستى ۇقساستىق رەتىندە قوس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بيلىكتە ۇزاق وتىرۋىن ايتۋعا بولادى. پۋتين 1999 جىلدان بەرى رەسەي تىزگىنىن ۇستاپ كەلە جاتسا، ەردوعاننىڭ تۇركيا بيلىگىنە كەلگەنىنە 12 جىل بولىپتى. قانشا جەردەن كونستيۋسيانى وزگەرتىپ نەمەسە ونىڭ تالاپتارىن نەبىر قۇيتىرقى جولدارمەن اينالىپ وتسە دە بۇل ۇزاق مەرزىم بولىپ سانالادى. ەكى باسشى دا امبيسيالارى زور، اۆتوريتارلىق جۇيەنى اشىق قولداماسا دا كەتارى ۇستانىمدا ەمەس. اتالعان تۇلعالار تاققا وتىرا سالىسىمەن بيلىك تەتىكتەرىن كۇشەيتۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. وعان مىسالدار جەتكىلىكتى.
سولتۇستىك كورشىمىزدىڭ كوسەمى ەكى مەرزىم قاتارىنان پرەزيدەنتتىك تاققا وتىرعان سوڭ، اراعا پرەمەرلىكپەن ءۇزىلىس جاساپ بۇۇرىنعى ورنىنا قايتا جايعاستى. رەجەپ تە بيلىكتە كوپ بولا المادىم دەپ رەنجيتىن ءجونى جوق. كونستيتۋسيا بەرگەن مۇمكىندىكتەردى بارىنشا پايدالاندى. بىلتىر پرەمەرلىكتە بولۋ «ءليميتى» تۇگەسىلگەن سوڭ پرەزيدەنتتىككە وڭاي «اۋىسا» سالدى. «وڭاي اۋىسا سالدى» دەۋىمىز دە تەگىن ەمەس. تۇركيا پارلامەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى مەملەكەت. مۇندا بيلىك ساياسي پارتيالار قىران-كەسكى تارتىسپەن جەتكەن زاڭ شىعارۋشى ورگان – ۇلى ۇلتتىق جينالىس، ياعني مەدجيليستىڭ قولىنا شوعىرلانعان. دۇرىسى شوعىرلانعان بولاتىن. ەردوعاننىڭ پرەمەرلىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق بۇل جۇيە ەسەپپەن وزگەرتىلە باستادى. 2007 جىلى پرەزيدەنتتىك بيلىككە كوشۋدىڭ العى شارتتارىن جاساعان رەفورما جاسالدى. 2012 جىلى «پرەزيدەنت تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ، بۇرىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ داۋسىمەن سايلانىپ كەلگەن پرەزيدەنت تىكەلەي سايلاۋدا، ياعني بۇكىل رەسپۋبليكا حالقىنىڭ داۋىس بەرۋىمەن سايلاناتىن بولدى. بۇل رەفورما ەردوعانعا ءبىرشاما بيلىك كۇشىن بەرگەنمەن ەلىندە اناۋ ايتقانداي ابىروي اپەرە قويمادى. كەمالشىلار مەن دەموكراتتار، كۋردتەر قوزعالىستارى باسشىلارىن شەكتەن تىس امبيسياسى ءۇشىن اشىق ايىپتاپ كەلەدى. سوڭعى پارلامەنت سايلاۋىندا بۇل نارازىلىق انىق بايقالدى. ەردوعان تىزگىنىن ۇستاعان «ادىلەت جانە دامۋ» پارتياسى ۇكىمەتتى جاساقتاعانىمەن، پارلامەنتتە ەردوعانعا قولداۋ جاسارلىق تولىق مۇمكىندىككە يە بولا الماي قالدى. ياعني، ەردوعاننىڭ ساياسي كەيپى رەسەيلىك ارىپتەسىنەن الىسقا ۇزاي قويمايتىنىن كورەمىز.
ەردوعان پرەزيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتەم دەپ قانشا جەردەن كەۋدەسىن سوققانمەن ول ويى وڭايلىقپەن جۇزەگە اسا قويماس. سەبەبى، تۇركيالىق ساياسي كۇشتەر، ونىڭ ىشىندە وپپوزيسيا – حالىق اراسىندا زور سەنىمگە يە ىقپىلدى كۇش. مۇنداي رەسەي مەن تمد ەلدەرىندە قولدانىلاتىن ساياسي تەحنولوگيالار ەشقانداي جاعدايدا جۇزەگە اسپايدى. سايلاۋلاردى وتكىزۋ ستاندارتى، ساياسي مادەنيەت مۇلدەم وزگە. سايلاۋدىڭ سوڭعى ساتتەرىنە دەيىن جەڭىمپازدى انىقتاۋ نە بولماسا قانداي دا ءبىر بولجام جاساۋ ەش مۇمكىن ەمەس بۇل ەلدە. تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ الشاقتىعىن وسى جەردەن كورەمىز. بيلىككە اشىق قارسى شىعىپ، ول يدەيالارعا ەلەكتوراتتى ۇيىتا الاتىن، حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا زور قولداۋعا يە مۇنداي وپپوزيسيا رەسەيلىكتەردىڭ تۇسىنە دە كىرگەن ەمەس.
رەسەي مەن تۇركيانىڭ ىشكى جۇيەسى عانا ەمەس سىرتقى ساياساتى دا الشاقتىقتارعا تولى. تۇركيا ەۋرووداققا مۇشە بولۋ باعىتىندا ۇزاق جىلدان بەرى تىنباي جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل باعىت تۇركيادا قانشا بيلىك اۋىسىپ، باسشىلىققا كىم كەلسە دە وزگەرمەيدى ەندى. ال، رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمدارىن سول رەسەيلىكتەردىڭ وزدەرى دە تۇسىنبەيتىن سياقتى. الىپ مەملەكەتپەن ءۇرلى ۇيىمدار ارقىلى وداقتاس ەلدەردىڭ رەسەيگە دەگەن ۇستانىمدارىنان، ولاردىڭ اراسىنداعى ورتاق ۆاليۋتا، عارىش يگەرۋ، مۇناي ءوندىرۋ مەن ساتۋ، تاسىمالداۋ، لاڭكەستىكپەن كۇرەس، دەموكراتيالاندىرۋ، تاعى باسقا ماسەلەلەرگە قاراستى كەلىسپەۋشىلىكتەردەن ونى انىق بايقاۋعا بولادى.
كەي ساراپشىلار ەكى ەلدىڭ گەوساياسي احۋالىنان ۇقساستىق ىزدەيدى. لايدا، رەسەي قۇرامىنداعى فەدەراسيا سۋبەكتىلەرى مەن تۇركياداعى كۇرتتەر تىعىز قونىستانعان ايماقتار ەكى مەملەكەتتىڭ «ايلاس قاتىن سىرلاس» قاعيداسىمەن كۇن كەشۋىنە سەبەپ بولا الماي وتىر. بىرىنشىدەن، رەسەي قۇرامىنا بىرنەشە اۆتونوميالى رەسپۋبليكالار مەن وبلىستار كىرەتىن الىپ فەدەراسيا بولسا، تۇركيا – كونستيتۋسيا بويىنشا ءبىرتۇتاستىق سيپاتتاعى ۋنيتارلىق مەملەكەت. بۇل ەكەۋىنىڭ ارا جىگى الدەقاشان حالىقارالىق نورمالارمەن بەلگىلەنىپ قويعان. تەڭدىك سۇراعان تاتار مەن كونەكتى سىرتقا سالام دەگەن كۇرتتىڭ جاعدايى تەڭ ەمەس.
سوڭعى بىرنەشە جىلدا رەسەي ۋكرايناعا وكتەمدىك جاساپ، ىشكى ساياساتىنا ارالاسىپ قانا قويماي، تەرريتوريالىق ۇتاستىعىنا كوز تىگىپ كەلەدى. تۋرا وسىنداي جاعدايدى ساياساتتانۋشىلاردىڭ كەيبىرى تۇركيا-سيريا قارىم-قاتىناسىنا تەليتىن بولىپ ءجۇر. ءسىرا، بۇل يدەيا ەردوعاننىڭ سيريا اۋماعىندا تۇرىپ جاتقان تۇرىكپەندەرگە بولىسۋىنان كەيىن تۋسا كەرەك. بۇل جەردە دە ۇقساستىقتان گورى ايىرماشىلىق كوپ. رەسەي مەن ۋكراينا قانداس تۋىس، ءدىنى ءبىر باۋىر ەلدەر بولسا، سيريا مەن تۇركيا بۇل سيپاتقا سيمايدى. سيريا – اراب مەملەكەتى، تۇركيا – تۇركى تىلدەس ەل. ەردوعان ساۋديا سىندى بىرنەشە مۇسىلمان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ قولداۋىنا يە بولۋى ونىڭ سيرياعا وكتەمدىك جۇرگىزۋىنە نەگىز بولا المايدى. ودان سوڭ، سيريانىڭ ىشكى ساياساتىنا تۇرىك بيلىگىنىڭ ەمىن ەركىن ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىن كورشىلەس يران دەگەن الىپ بار. ال، رەسەي ونداي لايىقتى قارسىلاس بولماعان سوڭ ۋكراينادا ويىنا كەلگەنىن ىستەپ وتىر.
سونىمەن، ەكى ەل اراسىنا پارالەل جۇرگىزە وتىرىپ، ءبىرقاتار ۇقساستىقتار مەن الشاقتىقتاردى انىقتاعان بولدىق. ول ۇقساستىقتار كوبىنە-كوپ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تۇلعالىق سيپاتتارى توڭىرەگىندە توپتاسسا، الشاقتىق قوس ەلدىڭ ساياسي جۇيەلەرىنە قاتىستى بولىپ وتىر. تۇركيانىڭ دەموكراتيالىق جولعا وسى تۇسكەنى – تۇسكەن. ال، رەسەي تۋرالى بۇلاي ايتا المايمىز. ءبىراق، ەردوعان مەن ءپۋتيننىڭ ەكى ەلدىڭ دامۋىنداعى ورنىن دا جوققا شىعارۋعا بولماس. ەكەۋى دە بيلىك باسىنا مەملەكەتتەرى قيىن جاعدايدا تۇرعاندا كەلدى. شەشۋشى رولگە يە رەفورمالاردىڭ جاسالۋىنا باستاماشى بولدى. كوپتەگەن وزگەرىستەر جاسادى. حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە يە بولدى. مۇنىڭ ءبارىن وتكەن شاقتا ايتىپ وتىرعانىمىزدى بايقاعان بولارسىزدار. ونىمىز بەكەر ەمەس. «توقسان جىل عۇمىر كەشسەم دە توعىز كۇندىك ءومىر بەر» دەگەن قاعيدا بۇل جەردە جۇرمەيتىنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى. قوس قايراتكەر دە بۇگىندە سارقىلدى. ءوز ساياسي يدەيالارى، باستاماشىلدىق كۇش-قۋاتتارى عانا سارقىلىپ قويمادى،ولارعا دەگەن ەلدىڭ سەنىمى مەن سۇيىسپەنشىلىگى دە بۇدان بىلاي كەمۋ كورسەتكىشىمەن ولشەنەتىن بولادى.
الەم جۇرتشىلىعىن تاعى دا ەكى لاگەرگە ءبولىپ، سالعىلاستىرىپ قويعان «سۋ-دان» شىققان بۇل تەكە-تىرەس نەگىزى قوس مەملەكەت اراسىنداعى مۇددەلىك قاقتىعىس ەمەس، تەك كۇنى باتىپ، جار شەتىندە تۇرعان قوس سەركەنىڭ جەكە امبيسيالارى، وكپە مەن وكىنىشكە تولى بوس كەۋدەلەرىنىڭ سوعىسى ەكەندىگى ەدى ايتقىمىز كەلگەنى...
دارحان مۇقان
